سەردار قـادر
ساڵ پەنجـاو حـەوت بـوو، بەرلەوەی چەمـۆڵەی زریان هـەناسه فـێنكەكانی شـنەی با بتاسێنێ، بەرلەوەی گوڵاڵه سورەی دوای نەورۆز چرۆی ئارەزوی بژاكێ ،بەرلەوەی بێچووی كۆتره شینكه لەناو هێلانەی غوربەتا كزهەڵنشیێ، بەرلەوەی قریشكەی هەوره تریشقه كۆرپەی ناوبێشكه لەخەوی شیرین هەستـێنێ سلێمانی وەك كاكـێشانێكی گەش دەڕژایه سەرشانی تریفە و لەگەڵ گەردی گوڵەئەستێری وشەدا ئاوازیان بۆخەندەی گوڵ دەچڕی، بەیانیـان گـەڵ شـنەی بادا وەك گـوڵی ئەرخەوان سەمای دەكـرد لەو بەڕەنگی پەمەییەوه كڕنوشیان بۆئەوین وخۆشـه ویستی دەبرد هـەرئەوساڵه خودا فـریشـتیەك دەبەخشێ بەسلێمانی و وەك ئاویترین گۆرانی كانی بەهێوری بەرەوڕوبارودەریاچەكان دەخـرۆشێ، سەرتـاپـا سارای ئـەم مەڵـبەنـده پـڕدەكات له ئـاوازی گـڕوگـاڵ و نیانـترله چەهـچەی بولبـول وخۆشترله جـریـوەی پەڕەسـێلكه دەڕژێتـه نێـو سەوزتـرین سترانی شارەوه، شەوێـك لەشەوانی دواهـەمـین وەرزی بەهـار جـۆزەردان وەك مانگه شەوی شیعـر باوش بۆتـریفەی ئەوین دەكاتەوەو بەعـەزرەتەوه گـوێ ڕادەدێرێ بۆگـڕوگاڵی كۆرپەیەك، سروه پێش خەنـده وقاقای سەرلێوی خاتوومامان وەك یەكەمین نوقڵانەی پێكەنین مزگـێنی دەدابە سەردەمی كازیـوەوڕومەتی پـڕدەكا لەجـێگه مـاچی ئەستێره هەواڵ دەدابەگۆیـژە و ئەزمەڕو پێان دەڵێ: مـزگـێنێ بێ ئەمشەوشارەكەم تەژی بـوو لەگۆرانی نەوتراو،پڕبوو لە هـیواو ئەوین، پڕبـوو له تریقە و قـاقـای ژنـانی گەڕەگ، ڕێـك ئەوساته وەخـته دەبێ، كە گـوڵه هـێرۆلەبـەرتینی خـۆراشـۆڕشی ڕەنگـاڵەیی پێشكەش بە چاوەشینەكانی ئاسمان دەكات، سروه بە ئاوێتەی خوناوەوه گوڵ دەخاته سەما،پەڕەسێلكه بە دڵێكی پڕلە خەونەوه هەڵـدەفرێ ودەجریونێ بەسەرشـكۆفـەی باخ وباخچەدا وەك ئەوەی سلێمانی و جۆزەردان چاوەڕوانی لەدایك بوونی شاعـێرێك بـن وەك ڕونـاكی كازیـوه خـۆی لەشـەوەزەنگ ڕاسـت بـكاتەوه، هـەرئـەوشەوه وەك یەکەمین شادومانی بچکۆلانەی ژیان مناڵێك وەك خاڵخاڵۆكەیەكی ڕەنگـین دەفڕێ وەك یەكەمین سەرچاوەی سۆزوئەویـن دێتـه ناوباخچـەی ژیـانەوه ئای كە جـوانه شارێ لەنـاو بیلبلەی چاوا پـڕبێت له سەمـای گـوڵە گەزیـزەی عەیاروبـۆن و بەرامەی خۆی تێكەڵ بەشنەكانی كازیـوه دەكات، من نازانـم ئەم شاره بۆلەبونەوه پـڕپـڕه لە سیحری ئەویـن،ئەوەتـا بە تەمـەنـێكی كـەمـەوه، خـۆی كـرد بـه پێـشەوای گـەردون و وەك شۆڕەسـوارێك بەهـێزو هـیوای عەشـقەوه غـاردەدات ئەو پیـاوە شاعـیرو تێكۆشەره "مەردان" بوو هەرلەوساتەوه بۆیەكەمین جاروەك منداڵێكی بزێو پاش ئەوەی دەست دەکا به ناسینی زمانی دایکی،دوای بیستنی ئەم زمانه شیرینه بەعـەشـقه وه هـۆگری دەبێ وبەدڵ گوێی لێ دەگرێ و پێی دەدوێ و ئیدی وەك سەركێشێك كاردانەوەی خۆی دەبێ،ئەوسـا وەك مناڵێكی كورد جـوانترئاشنای زمـانی خـۆی و دایـكی دەبێ هەربەو زمانه شیرینەش ڕۆژلە دوای ڕۆژ لەگـەڵ هاوڕێ و دەوروبەرەكانیدا پێوەندی دەگرێ هـەربەوزمانەش زۆرشەیـدایانه یاری وگـەمە و كـایه دەکـاوپێ دەکـەنێ وهـەست و نەستی ئاوێتەدەكـا تەنـانەت خـەونەكـانیشی بـەو زمـانەوه ڕاڤـه دەكـاو بـەو زمـانەش كتێبەكانی چاپ دەكات ئیدی بەوپەڕی متمانە و بڕوابەخۆبوونەوه لەگەڵیدا گەشردەكاو باڵادەكات، ئێستا ئـەم پیاوه بـووه بە دیـرۆكی ژیلەمـۆو سەرەتای هەمووخاكەلێوەیەك خـتووكەی عـەشـقـمان دەداووەك بەهـارێـكی ئەبـەدی وەك ســرودەكەی پیـرەمـێرد و ئاوازەكەی دیلان نەورۆزباران و گـوڵبارانمان دەكات هەمـووئێەوارەی نەورۆزێ وەك نیگای ئاگـرێكی گـەش بە بیـرەوری مامـەیـارەداكـڵپەدەكا، وەك ئەسـتێرەیـەك لەپشـت هەورەوه خەونه سپیەكانی دەچـنێـتەوه مـەردان له تـوخـمی مـۆسـیقا دەچێ، نەسـنوری هەیە و نەزمان نەنەژاد،زۆرجارلە خۆردەچێ هەندێ جاریش لە تریفه هەندێ جاریش وەك خوڕەی دەنگی شەپۆل پرپره لەمیلۆدی كەسك، مەردان گەردونێكه پڕپڕه لە شنەی باوگۆرانی باران من هەمیشە لە خۆم دەپرسی ئەرێ ئەم شەكره پیاوه لەچ ڕەگەزێـكه واهـێنده شـێت و شەیـدای بـڵـیسەی ئاگـرو گـوڵاڵـه سـورەی سەردەمی خـاكەلـێوەیه.
رەسـووڵ هـەمـزاتـۆڤ دەڵـێ:"كاتێ لێت دەپـرسن تـۆ كـێی؟ دەتـوانی ناسنامەی خـۆت پێـشان بـدەیـت. بـەڵام كـاتێ لـه گـەلـێـك دەپـرسـن ئـێـوه كـێـن؟ دەتـوانـن زانـا و نووسـەر و هـونەرمەنـدەكانیان پێـشكەش بـكەن".
گەلی كوردیش ئێسته خاوەنی دەیان و سەدان كەسایەتیی بەتوانایه له بواره جیاجیاكاندا، كه جێی دەستیان دیـاره.
مامـۆسـتا (محەمـەد مـەردان) یەكێكه له و شـاعـیرونیشـتمان پـەروەرودڵسـۆزانەی کەهـەمـیشه بەچـاوی خـۆشـەویسـتـیـیەوە لە سـروشـت و ژیـنـگەی شـارەكەی خـۆی و هـەمـووكوردوسـتانی گـەورەی ڕوانیـوه بـەبێ جـیاوازی بـە دڵـێكی گـەورەوه خـۆی بەخـزمەتکاری گەلـەكەی زانیـوه ئێستاشی لەسەربێ ڕۆژبەڕۆژخۆشەویستی خاك و نیشتمان لەنێو ودەرونیدا چەكەره دەكات، لەكاتێدا ئەم خۆشەویستیه لە دڵ و دەروونی هەمووتاكـێكی كوردانیه وەك پێویست، بەڵام مەردان مەردانه قـۆڵی لێ هەڵـدەمـاڵێ و دێت و بەعەشقێكی كوردانەوه (پیرەمێرد) ئاسا بێ ماندووبوون ژیانی خۆی بۆگەلەكەی تەرخان دەكـات قـەلەنـدەرئاسـا لەدوای ڕاپەڕینـەوه مەشخـەڵـەكه لەدەسـت پیـرەمـێرد وەردەگرێ هەربەو عەشقەوه بۆماوەی زیاترلە چارەكه سەدەیەك درێژه به ڕێگاكانی ئەو مرۆڤه نەمره دەدات جەژنی نەورۆز زیندوودەكاتەوه ناهـێڵێت ئاگرەگەی پیرەمێرد كپ بكرێتەوه بۆیه لەگەڵ چەندین هاوڕێی نیشتمان پەروەرداخۆبەخشانه دێنه گۆڕپان.
بە دڵێكی كوردانەوه لە گەروی هەزاران ئازارەوه سەرهەڵـدەدەن، لەهـەمـان كاتیـشدا بەسنگێكی فـراونەوه لەپێناو ئدوعەشقەدا مەردان بچوكترین تێكۆشانی هاوڕێكانیشی بەکردەوەیەكی شێرانه لەقەڵەم دەدا.
مەردان بەلایەوە گرنگ نەبـوو چەنـد مانـدوودەبێت و چەنـد شەونخونی دەكات. بۆیه لەدوای ڕاپەڕینەوە دەست دەكات بە چالاكیەكانی وەك سەردەمه زێرینەكەی بێكەس و دیـلان و گـۆران ووڵات پـڕدەكات لە سرودی نەورۆزو ئەی ڕەقـیب و قـریوەی كچان ولاوانی جوامێری شار.
مەردان له بەهـاری ساڵی (١٢/ ٥/ ١٩٥٧) دا، لـه گـەڕەكی گـۆیـژەی سـلـێمانی دا، لە سەوزترین هـەواری ڕەنگـین وجـوانتـرین مەڵـبەندی ئـەوین دا لەدایـك دەبێـت. وەک شەتـڵی ڕەیحـانە و خەونی گـوڵه گەزیـزەو شـنەی شەمـاڵ دا چـاوی دەبـڕێته خۆریبەهار و ئاگـره گەشەكەی نەورۆز.
سـلێمانی ئەگەرچی شارێـكی سەركـێشه، كەچی بـەو تەمەنەكەمەوه خـۆی ناسانـدوه بەهەمووجیهان زۆربە خێرایی خۆی ئامابازی زەینی گەلێ ناودارانی جیهان كردوه.
سلێمانی هەمیشه به شکۆی بڵندی خۆیەوه سەربەرزبووه، ئەو شارە گەردن بەرزەی کەهـەمـیشە پیـشەنگ بـووەلە لەعەشـق و ئازادیـدا، ئـەوەی ڕۆژێک لەڕۆژان بەمەبەستی درێـژە پێـدان بـۆژیـان ڕوی لەم شاره خۆشەویسته كـردبێ هەرگیزهەستی بەنامۆیی و غەریبی نەکردوە. بەردەوام بزە و خەندەكانی خۆی بەسەریاندا ڕژاندوه، هەمیشه به بـۆنی بەفـری ئەزمـەڕو گـۆیـژە و پیـرەمەگـرونەوه دڵـیانی فـێـنك فـێـنك كردۆتەوه. سلێمانی وەك بنەوانی مێژوو به هەزاران ساڵ بەرله ئێستا هەر له دیرۆكی زەردەشتەوه هەتاپیەەمێرد و بێكەس و گۆران، به شێنەیی و لەسەرخـۆ پەرده لەسەر هەمـوو راستییەکانی هـەڵـدەداتەوه. کارەسات له دوای کارەسات، ئازارلە دوای ئازار، مەینەتی، ڕۆژڕەشی، باوبۆران، تۆفـان و بەند، زستانی سەخڵەت و سەخت، ڕێبەندان و بەفـرانبار، ویشـوومه، بەڵام سـلـێمانی هـەمیـشه وەك سـیحری گـۆرانیـەكانی ئێـوارانی سـەرچنـارو وەك شـیعـره ناسـكەكـانی دڵـشـاد مەریـوانی لەنـاو بیـرەوری عـاشـقان دا بۆهەتـاهـەتـایه لەبیرنـاچـنەوه.
کەم شاعیر هەیە وەک مەردان بە لاوی شێعـرەکانی کـرابێتنە بەستەو گۆرانی و لاوانی وڵات بە شۆرو زەوقـەوە بیڵێنەوەو ئاوا زوو بچێتە نێو دڵی ئەویندارانەوه، ڕەنگە تەنیا هـۆكاریش ئەمەبێ قەڵەمەكەی جـوان قـسەی دڵی عاشـقانی كردبێ، بۆیـه لەگـەڵ ژانی لەدایـك بوونی یەكەمین كتێبی دا (دابـڕانی خۆشەویستی) دەكاته دیـاری گشت عـاشقان ئەمەو جگە لەوەی کە مامۆستا مەردان خـزمەت بە ئەدەب و فەرهـەنگ و فـولکلۆری کوردی( بە هەموو لـقەکانییەوە) و هەروەها ڕۆشنگەری كرده هەوێنی کارەکانی و بە زمانی نووسین و مۆسیقا گشت هـونەرەکانی ترهـاتـۆته مەیـدانی چـالاکی وئێستاشی لەسەربێ،بـۆساتێكـیش ڕانەوەستاوه.
ئەگەرچی بە درێژایی مێژوو شاعێران یان دۆستی دەسەڵات بوون و لە لایەن حاکمان و دەسەڵاتدارانەوە گەورە کراون و خەڵاتیان پێ دراوەو لە پڕدا وەک قارچك هەڵتۆقـیون، بەڵام مەردان خۆی ئاوێتەی ئەو فـۆڕمه نەكردوه تەنیاپێی خۆش بووه وەك كوردێكی ڕەسەن و بەئەمەك بێ پاداشت خـزمەتی گەل و نیشتمانەكەی بـكات.
ئەم كەسایەتیە ئازیزەی شاری سلێمانی، بەرێـز (محەمەد مەردان)، سوپاس بۆ یەزدانی مەزن ئێستایش لەژیاندایە و بێوچان شـەو رۆژ دەخـاتە سەریەك بـۆ زیاتر خزمەتكردنی گەل و نەتەوەكەی.
كتێبە چاپكراوەكانی نووسەر: بەرێـز محەمـەد مەردان خاوەنی (١١) كـتێبی چاپكراوە، هەندێكیان بەهاوبەشی لەگەڵ نووسەراندا نووسراوە
١ـ دابـڕانی خۆشەویستی هـۆنـراوە.
٢ـ پەرەنگی یادكردنەوەی جەژنی نەورۆزی ساڵی (٢٠٠٨) بەهاوبەشی شەهلا نامیق.
٣ـ نەورۆزنـامەی فـێستڤـاڵی سـلێمانی.
٤ـ پیاوێـك لە ئەرخـەوان ، سەیـوانـێك لە سـلێمانی.
٥ـ پەڕەنگی سەمای ڕەنگ و گۆچانەكانی هـونەرمەند شەهـلا نامیق.
٦ـ بەرات لەرێرەوی مێژوودا
٧ـ گوڵە گەنمـێك لەسلێمانی خەرمانـێك لەداستان و سەروەری.
٨ـ دیـوانی غـەمنـاك.
٩ـ سەرگوزشـتەی گـێرانەوەی خەوەكانی پاشـا.
١٠ـ فەرهـەنگی كەلەپـوور، بەهـاوبەشی.
١١ـ فۆلكلۆریست(٢٥).
١٢ـ هەروەها ئەم گۆڤارو ڕۆژنـامانەشی چاپكردووە:
١ـ گۆڤاری كەلەپـووری كورد – سەرنـووسەر.
٢ـ گۆڤاری سەنگەر - جێگری سەرنووسەر.
٣ـ گۆڤاری كوردە میر - دەستەی نووسەران.
٤ـ سلێمانی یادی ( ٢٢٧ ) ساڵە ئامادەو سەرپەرشتی.
٥ـ سلێمانی یادی ( ٢٢٨ ) ئامادەو سەرپەرشتی.
٦ـ ساڵنامەی گری نەورۆز – سەرنووسەر.
٧ـ رۆژنامەی كاڵێ – سەرنووسەر.
٨ـ شەونامەی چـلە – سەرنووسەر.
٩ـ رۆژنامەی چنـارۆك – سەرنووسەر.
١٠ـ رۆژنـامەی شیرین – سەرنووسەر.
١١ـ رۆژنـامەی كاوەكەی گەرمیان – سەرنووسەر.
١٢ـ شەونامەی بەرات – سەرنووسـەر.
١٣ـ ساڵنامەی سلێمانی – سەرنووسەر.
لەكۆتایدا هـیوای تەمەندرێژی بۆ ئەم سیمبوولەی شار مامۆستا محەمەد مەردان دەخوازیـن و هـیوامان وایە لە لـوتکەدا بێـت.
سـەردار قـادر
