بە ڕوونی
كاوە مەحموود
ڕەوشی دیموكراسی لیبراڵی... پاشكشەكردن یان قەیرانی كرۆكی چەمك
یەكەی هەواڵگری ئیكۆنۆمیست، كە دەزگایەكە لە بواری توێژینەوەی جۆراجۆر سەر بە كۆربەندی "ئیكۆنۆمیست"ی بەریتانی، لە دووا توێژینەوەی خۆیدا بە ناونیشانی "سەردەمی ململانێ"، سەبارەت بە پێوەرەكانی ڕەوشی دیموكراسی جیهان لە ساڵی 2023دا ئاماژە بە پاشەكشەكردن لە نیشانەكانی دیموكراسی لە جیهاندا دەكات، بە جۆرێك ئاستی ناوەندی ئەو پلەیە بە بەراوردكردن لەگەڵ ساڵی 2022 لە 5,29 بۆ 5,23 دابەزیوە و، ئەمەش كەمترین ئاستی دابەزینە لە بواری ئەم توێژینەوەیەدا تۆماركراوە، كە لە ساڵی 2006وە ئەنجام دەدرێت.
ئەو پێوەرانەی بۆ دەستنیشانكردنی ئاستی دیموكراسی لە وڵاتانی جیهاندا لەم توێژینەوەیەدا بەكاردەهێنرێت، بریتین لە دە پلە لە بواری: پروسەی هەڵبژاردن و فرەیی سیاسی، كار و سیاسەتی حكومەت، بەشداری سیاسی و، كەلتووری سیاسی دیموكراسیانە و ئازادییە مەدەنییەكان دابەش دەكرێت.
توێژینەوەكە بە پێی ئەم پێوەرانە 167 دەوڵەت دەگرێتەوە و، ریزبەندی لە ئاستی دەوڵەتان بۆ دەوڵەتی دیموكراسی تەواو و، دیموكراسی ناتەواو و، رژێمی تێكەڵاو و، ڕژێمی دیكتاتۆری دەكات.
پێوەری ئەو توێژینەوەیە بۆ چەمكی دەوڵەتی دیموكراسی تەواو ئەوەیە، كە زیاتر لە هەشت پلە وەربگرێت و، دەوڵەت تەنیا رێز لە ئازادی سیاسی و مەدەنی ناگریت، بەڵكو هاوكات لەگەڵ ئەوەدا دەبێت كەلتوورێكی سیاسیی گشتی تێدابێت، كە ببێتە هۆكاری گەشەسەندنی دیموكراسی.
دەوڵەتی دیموكراسی ناتەواویش ئەو دەوڵەتانەیە، كە لە ریزبەندی پلەی شەش تا هەشتن و، تیایاندا هەڵبژاردنی ئازاد و بێگەرد ئەنجامدەدرێت و ئازادییە مەدەنییە سەرەكییەكان دەپارێزرێن، بەڵام خاڵی لاوازی بەرچاو لە پرۆسەی دیموكراسی تیایاندا هەیە.
رژَێمە تێكەڵاوەكانیش پلەی چوار تا شەش بەدەسدەهێنن و، لە پرۆسەی هەڵبژاردندا پێشێلكاری گەورە دەكرێت و، فشاری حكومەت لەسەر حزبە بەرهەڵستكارەكاندا هەیە.
ئەو دەوڵەتانەش، كە لە پلەی چوار و كەمتر ریزبەند دەكرێن، ئەوا بە رژێمی دیكتاتۆری دادەنرێن و، تیایاندا فرەیی كاری سیاسی قەدەغەیە یان ئێجگار سنووردارە و، ئازادییە مەدەنییەكان پێشێل دەكرێن.
ڕاپۆرتی "سەردەمی ململانێ" ئاماژەی بە بەشێك لە دیاردە و ڕواڵەتە سەرەكییەكانی پاشەكشەكردن لە ئاست و پلەی دیموكراسی بە هۆی فراوانبوونی جەنگ و دیاردەی شەڕ و ململانێكان و ڕەفتاری دیكتاتۆری و نەمانی متمانە نێوان حزبە تەقلیدییەكان كردووە، كە ئەمەش لە دیاردەی پێشێلكردنی ئازادییەكان و سستی و لاوازی پرۆسەكانی هەڵبژاردن و ماوەنەدان بە فرەیی سیاسی و زیادبوونی ڕەفتاری دیكتاتۆری و، ئاستەنگەكانی كارانەبوونی دامەزراوە گشتییەكان و زیادبوونی چاودێری لەسەر ئازادی ڕادەڕبڕین دەردەكەوێت، بەڵام میتۆدی و كرۆكی ڕاپۆرتەكە لە بازنەی تێڕوانینی لیبرالیزمی نوێ وسیستمی تاكە جەمسەری وەك سیستمێكی هەمیشەیی و دەستنیشانكردنی ئەو ئاستەنگانەی دووچاری بوژانەوەی سیستمی ئێستای نێودەوڵەتی و سەرمایەداری هاوچەرخ دەبێتەوە، دەرناچێت و، بە هیچ جۆرێك ئاماژە بەو هۆكارانە ناكات، كە پەیوەندییان بە ناوەڕۆكی فەلسەفی خودی چەمكی دیموكراسی لیبرالییەوە هەیە، كە لەسەردەمی ئەمڕۆدا هۆكاری سەرەكیی درووستبوونی ململانێ و پاشەكشەكردنە لە ڕەوشی دیموكراسی، كە بە مۆدیلی ئەزموونی مۆدێرنە و چەمكی سەنتراڵیزمی ئەورۆپی وسەروەری بەرهەمی یەك شارستانی جیهانی كار بۆ گشتاندنی دەكرێت.
هەڵبەتە گومان لەوەدا نییە، كە ئەمڕۆ جیهان لە سەردەمی ململانێدایە و سەرجەم ڕووداوەكان و بارگرژییەكان لە شەڕی ئۆكرانیا ـ ڕوسیا بگرە تا دەگاتە شەڕی حماس ـ ئیسرائیل و ڕەوشی كەشتیوانی دەریایی وبازرگانی و بوونی شەر لە سودان و دیاردەی تیرور وشەڕە ناوخۆییەكان، ئاماژەیە بۆ بوونی ململانێ، بەڵام ڕاپۆرتەكە لە دیدێكی نیولیبرالیزمەوە پێی وایە مەترسی سەرەكی لەسەر ئاشتی و سەقامگیری جیهان بۆ بارگرژی جیوپۆلۆتیكی و ئاستەنگی مەترسیداریش، كە دووچاری هەژموونی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا دەبێتەوە بوونی هێزی دەوڵەتی چین و وڵاتە تازە پێگەیشتووەكانە كە بوونەتە هۆی ناسەقامگیری جیهانی وەك ڕاپۆرتەكە باسی لێوە دەكات.
هەر لەسەر ئەم ڕێچكەیە ڕاپۆرتەكە ئاماژە بۆ شكستی وڵاتانی ڕۆژئاوا لە گونجاندنی سیستمی جیهانی بۆ خۆگەنجاندن لەگەڵ ئابوورییە تازەپێشگەیشتووكان دەكات، بەڵام بژاردەی سەرەكی بۆ چارەسەركردنی ئەم ڕەوشە لە چوارچێوەی گشتگیركردنی سیستم و نەریت و ڕێساكانی سەرمایەداری دەبینێتەوە و لەو بژاردەیە تێناپەرێت.
هەر بە پێی ئەو ڕاپۆرتە وەك چاوەڕوان دەكرا دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە خوارووی لیستی پلەبەندین لەو ڕاپۆرتەدا و، ڕێژەیان لە 3,34 لە ساڵی 2022 گەیشتە 3,23 لە ساڵی 2023، ئەمەش كەمترین ڕێژەیە لە ساڵی 2006وە و، پلەی دەوڵەتی عێڕاق بە 2,88 تۆماركراوە.
ڕاپۆرتی "سەردەمی ململانێ" كە لە چوارچێوەی كڕۆكی هزری سەرمایەداریەوە و بانگەشەكردنە بۆ تاكە جەمسەری، ئاماژەی بۆ هۆكارە سەرەكییەكانی پاشەكشەكردن لە دیموكراسی، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەكردووە و، باز بەسەر هۆكارە سەرەكییەكان دەدات، كە بۆ سیاسەتەكانی خودی سەرمایەداری دەگەرێتەوە، بەتایبەتی ئەو گرفتانەی پەیوەندییان بە قەیرانی كۆن و درێژخایەنی دەوڵەتە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە ڕەنگدانەوەی بنیاتنانی دەوڵەت بە نموونەی (دوڵەتی هاوردە) و سەپاندنی شێوازێك دیموكراسی پەرلەمانی شێواو لەو دەوڵەتانەی فرەیی نەتەوەیی و پێكهاتەی كۆمەڵایەتی تێدایە، وەك نموونەی دەوڵەتی عێڕاق، كە ناكرێ دوور لە چەمكی (دیموكراسی تەوافقی) و بنەماكانی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت.
یەكێك لە گرفتەكانی دیكەی پاشەكشەكردنی دیموكراسی بۆ قەیرانی خودی مۆدێرنە و نموونەی نیولیبرالیزم دەگەڕێتەوە، كە تەنیا جەخت لەسەر دیموكراسی سیاسی دەكاتەوە و، بواری ئابووری و گەشەسەندن فەرامۆش دەكات و دیموكراسی سیاسی لە دیموكراسی ئابووری و كۆمەڵایەتی جیادەكاتەوە و، بێ گومان ئەمەش هۆكاری سەرەكییە بۆ شكستیهێنانی پرۆژەكانی گەشەسەندن لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و مانەوەیان لە بازنەی ئابووری بەرخۆر و چوارچێوەی سەرمایەدارییەكی وابەست بە ناوەندە سەرمایەدارەكان، كە بواری دەستنیشانكردنی بژاردەی سەربەخۆیان لە پرۆسەی گەشەپێدان هەمەلایەن و بەردەوام نەبێت.
جەختكردنی ڕاپۆرتەكە لەسەر بژاردەی تاكە جەمسەری ئامرازی سەرەكییە بۆ شكستیبوونی سیستمی نێودەوڵەتی و دەزگاكانی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ چارەسەركردنی كێشە جیهانییەكان.
بە گشتی ڕاپۆرتی "سەردەمی ململانێ" بابەتی دیموكراسی لە بابەتەكانی ئاسایشی جیهانی و گەشەسەندن جیادەكاتەوە و، پێی وایە كەڵەگایی تاكە جەمسەری چارەسەر و ڕێگایە بۆ بنیاتنانی دیموكراسی وبڵاوكردنەوەی نموونەی لیبرالیزم لە جیهاندا و بەم جۆرە نە دیموكراسی بنیات دەنرێت و، نە ئاسایش و گەشەسەندن لە جیهاندا دابین دەكرێت.
