بە ڕوونی
كاوە مەحموود
شێوازی دامەزراندنی دەوڵەتی عێڕاق دوای یەكەمین شەڕی جیهان و پاكتاوكردنی پاشماوەكانی دەوڵەتی عوسمانی و، بە بڕیاڕی بەریتانیا، دوور لە پەرەسەندنی ئاسایی ناوخۆیی كۆمەڵگاكان، كە دیاردەی دەوڵەت وەك پێداویستییەكی بابەتی بێتەكایەوە، نەك بە بڕیاڕ و ئیرادەیەكی دەرەكی و نێودەوڵەتی درووست بێت، سەرەتای سەرەكی قەیرانی دەوڵەتە لە عێڕاقدا، كە تا ئێستا بەردەوامە.
مامەڵەكردنی حوكمرانەكان و كۆلۆنیالزمی بەریتانیا بۆ پاراستنی قەوارەی دەوڵەتی عێڕاق، خۆی لە سیاسەتێك بینییەوە، كە كار بۆ سەپاندنی ناوەندێتی لە حوكمدا بكرێت، وەك هیمایەكی بەهێزبوونی دەوڵەت و پاراستنی یەكێتی خاكە بەیەك لكێنراوەكانی عێڕاق و كۆمەڵگا دابەشكراوەكانی بە هۆی شوناسی نەتەوەی و تایفەگەری. سەرەتای ئەم ئاراستەیە بە لكاندنی كوردستانی باشور بە عێڕاقەوە دوای چەندین ساڵ لە دامەزراندنی دەوڵەت دەستی پێكرد و، ڕەفتار و سیاسەتی حوكمرانانەیش بە پاڵپشتی سیاسی و سەربازی بەریتانیا، سەركوتكردنی هەر داواكارییەكی گەلی كوردستانی باشور بوو لە بواری مافی كەلتوری و ئیداری و ڕێزگرتنی شوناسدا.
ئەم سیاسەتە لە یاداشتەكانی پاشای یەكەمی عێڕاق، كە باسی سوننە و شیعە و كورد و جیاوازیان و بەكارهێنانی هێزی سەربازی بۆ كۆنتڕۆڵكردن، ئاماژەی پێكراوە.
سیاسەتی جیاكاری لەگەڵ دۆزینەوەی نەوت ساڵی 1927 لە شاری كەركوك دەستیپێكرد و، ئەوەبوو ماوە نەدەدرا كرێكاری كورد لە كۆمپانیای نەوت دابمەزرێت بۆ ئەوەی ژمارەی كورد لە شارەكەدا زیادنەكات. ئەم سیاسەتە بە ئاراستەی تەعریبكردن لە سالی 1935 كە بەدرێژایی 55 كیلومەتر پرۆژەی ئاوی حەویجە بۆ نیشتەجێكردنی هۆزی عەربی هاوردە بەتایبەتی هۆزی عوبید كە لە دیالەوە لەلایەن حكومەتی یاسین الهاشمی بۆ حەویجە گوێزرانەوە دەركەوت و، ئەمەش بنەمایەكی سەرەكی گۆڕانكاری دیموگرافی بوو، كە لەسەرەتاكانی دامەزراندنی عێڕاق و حوكمی پاشایەتی دەستی پێكرد.
سیاسەتی تەعریب دوای كۆدەتای 1963 قۆناغێكی نوێتری بە خۆوە بینی و، دوای هاتنەوەی بەعس بۆ حوكم لە 1968 و دواتریش لە ساڵانی هەشتاكاندا بە شێوەیەكی بەرنامەدارێژڕاو نەتەوەی كورد لە ناوەندنی شاری كەركوك دەردەكرا و بواری خانوو درووستكردن بە كورد نەدەدرا و، چەندین گوند و ناوچە، كە جوتیارە كوردەكان تاپۆی سەردەمی عوسمانییان هەبوو، بە بڕیاڕی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕشی بەعس ئەو زەویانە بە گرێبەستی كشتوكاڵی درا بە عەرەبی هاوردە.
سیاسەتی تەعریب و گۆڕانكاری دیموگرافی تەنیا ناوچەی ناوەندی كەركوك و گوندەكانی دەوروپشتی نەگرتەوە. ئەم سیاستە ناوچەكانی دۆز و داقۆق و پردێ و مەخمور و ناوچە كوردستانییەكانی دیالا و موسڵی گرتەوە و، حكومەتی بەعس كفری وچەمچەماڵ و دۆزی لە سنووری پارێزگای كەركووكی كردەوە بە مەبەستی كەمكردنەوەی ڕێژەی كورد لەو پارێزگایە.
سیاسەتەكانی حوكمرانەكانی عێڕاق بەتایبەتی لە سەردەمی بەعس و حوكمی دیكتاتۆری سەدام حسین، كە لێكەوتكانی ناوچەی و پێكهاتەی جیاوازی گرتەوە، بەتایبەتی سیاسەتی زەوی سوتێنرا و ئەنفال و كیمیاباران، چەمكی عەدالەتی ڕاگوزاری بەسەر عێڕاقدا دوای ڕوخاندنی ڕژیمی بەعس فەرزكرد.
پێش ڕوخاندنی ڕژێم، ئەم ئاراستەیە لە سەرجەم كۆبونەوەكانی بەرهەڵستكاری عێراق لە بیروت و لەندن ڕەنگی دایەوە و، ئاماژە بە قەرەبووكردنەوەی قوربانییەكانی دیكتاتۆری و پاكتاوی سیاسەتی گۆڕانكاری دیموگرافی دەكات، بەڵام بە ڕوونی ئاماژە بەو بابەتانە وەك چەمكی عەدالەتی ڕاگوزار ناكات.
ماددی 58ی یاسای ئیدارەی دەوڵەتی عێڕاق كە لە ساڵی 2004 دوای ڕوخاندنی رژێمی دیكتاتۆری دەرچووە، ڕەهەندێكە لە بابەتی عەدالەتی ڕاگوزار، هەرچەندە دیسان ئاماژەی بە دەستەواژەی عەدالەتی ڕاگوزار نەكردووە. ئەم ماددەیە لە سێ بڕگە پێك دێت. بڕگەی ئا كە بریتییە لە چوار خاڵ ئاماژە بەوە دەكات كە حكومەتی ڕاگوزار لە عێڕاقدا و دەستەی باڵای كیشەكانی مولكیەتی عەقاری بە پەلە ڕێوشوێنی پێویست ئەنجام دەدا بۆ نەهێشتنی ئەو زوڵمەی لە بواری گۆڕانكاری دیموگرافی لە خەڵك لە شوێنی دیاریكراودا و لەوانە كەركوك كراوە، كە لە رێگای ڕاگواستن و دوورخستنەوەی تاكەكان و نیشتەجێكردنی خەڵكی نامۆ لە ناوچەكە ئەنجام دراوە، یان بە ناچاری شوناسی نەتەوەییان گۆڕدراوە و ئەمەش لە رێگای گەڕانەوەی نیشتەجێبووان بۆ شوێنی خۆیان و ئەنجامدانی قەرەبووكردنەوەیەكی عادیلانە و، یەكلاكردنەوەی ئەم بابەتە بە پێی ماددەی 10 لە یاسای دەستەی باڵای چارەسەركردنی كێشەی موڵكایەتی و، گەڕاندنەوەی هاوردەكان بۆ شوێنی ڕەسەنی خۆیان. لە هەمان كاتدا بڕگەی ب لەو ماددەیە ئاماژە بۆ چاككردنەوەی سنوری ئیدارەی پارێزگاكان دەكات، كە بە مەبەستی گۆڕانكاری دیموگرافی ئەنجام درا و، بڕگەی ج پاكتاوكردنی كۆتایی زەوییە ناكۆك لەسەرەكان بە مەسەلەی سەرژمێری عادیلانەی ڕوونی دانیشتوان و بڕیاڕدانی دەستووری بەردەوام دەبەستێت و، لەم بڕگەیەشدا ئاماژە بۆ چەمكی عەدالەت دەدرێت.
ماددەی 58 لە یاسای ئیدارەی دەوڵەت لە قۆناغی گواستنەوە هەنگاوی كردەیی جێبەجێكردنی بە خۆوە نەبینی و، بە جۆرێكی یاسایی هیچ هەنگاویكی عەدالەتی ڕاگوزار لە ماوەی دوو ساڵدا واتە تا بڕیاردانی دەستووری عێڕاق نەنرا.
لە 2005 ماددەی 140 جێی ماددەی 58ی قانونی ئیدارەی دەوڵەتی گرتەوە. لە ماددەی 143ی دەستووری نوێی 2005 ئاماژە كراوە، كە ئەم دەستوورە سەرجەم بەندەكانی یاسای ئیدارەی دەوڵەت هەڵدەوەشێنێتەوە، جگە لە بڕگە یەك لە ماددەی 53 و ماددەی 58ی قانونی ئیدارەی دەوڵەت.
لە بڕگە یەكی ماددەی 140ی دەستووردا هاتووە، كە دەسەڵاتی جێبەجێكردن هەنگاوەكانی جێبەجێكردنی پێداویستییەكانی ماددەی 58 لە قانونی ئیدارەی دەوڵەتی عێڕاق بۆ قۆناغی گواستنەوە بە سەرجەم بڕگەكانی جێبەجێ دەكات.
لە بڕگەی دووی ماددەی 140 ئاماژە بەوە كراوە، كە دەسەڵاتی هەڵبژێردراوی جێبەجێكردن بە پێی دەستوور، ئەركی دەسەڵاتی جێبەجێكردنی ماددەی 58ی قانونی ئیدارەی دەوڵەت جێبەجیً دەكات، بە قۆناغەكانی ئاسایكردنەوە و سەرژمێری و ریفراندۆم لەسەر چارەنووسی ئەو ناوچانە.
بەڵام ئەوەی بە كردەوە ڕوویدا پاشگەزبوونەوەی دەسەڵاتی فیدڕاڵی حوكمران بوو بە كابینە جۆراجۆرەكانییەوە لە جێبەجێكردنی ماددەی 140 و، كارەكان لە چوارچێوەی قرەبوكردنەوە كوردە دەركراوەكان و ناردنی بەشێك لە عەرەبە هاوردەكان بۆ شوێنی ڕەسەنی خۆیان لە ناوەڕاست و باشوری عێڕاق و قەرەبووكردنەوەی هەر تاكێكیشیان بە دوو هێندەی قەرەبوكردنەوەی كوردە دەركراوەكان بوو، بێ ئەوەی دەسەڵاتی جێبەجێكردن كار بۆ ڕاستكردنەوەی سنووری پارێزگا تەعریبكراوەكان لەوانەش كەركوك ئەنجام بدات، یان سەرژمێری دانیشتوان بكات.
ماددەی 140 كە یەكێكە لە نموونە چاوەڕوانكراوەكانی جێبەجێكردنی عەدالەتی ڕاگوزار دوای بیست ساڵ لەسەر باسكردنی بنیاتنانی عێڕاقی نوێ و نەهێشتنی لێكەوتەكانی دیكتاتۆی و سیاسەتی گۆڕانكاری دیموگرافی جێبەجێنەكرا و، بەشێك لە كەسایەتی دەسەڵات لە بەغدا بە شانازییەوە باسی ئەوەیان دەكرد، كە ڕێگریان لە جێبەجێكردنی ماددەی 140 كردوە و، وا باسیان دەكرد، كە بەسەرچووە، جگە لەوەی سەرجەم حكومەتەكانی عێڕاق تا ئێستا لە جێبەجێكردنی ئەو ماددەیە، كە یەكێكە لە نموونەكانی بابەتی عەدالەتی ڕاگوزار لە ئەجیندەی كارەكانیان نییە و، ئێستا سەرلەنوێ لە سایەی حەشدی شەعبی و سوپای عێڕاق، عەرەبی هاوردە سەرلەنوێ دەگەڕێنەوە و هەڕشە لە جوتیاران و دانیشتوانی ڕەسەنی كوردستان لەو ناوچانە دەكرێت.
ڕەوشی ماددەی 140 لە دەستووری عێڕاق نموونەی شكستی چەمكی عەدالەتی ڕاگوزارە لە "عێڕاقی نوێدا".
