بە ڕوونی
كاوە مەحموود
ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان وەك بەشێك لە ئەركی چەپی كوردستانی
بەشی پێنجەم
سیاسەتێكی گشتی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی
یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی لە كوردستاندا پێویستی بە بابەتێكی تایبەتە، لە ماوی دوو هەفتەی چالاكییەكانی ڕووبەڕووبوونەوەی توندتیژی دژ بە ژنان لە 25ی نۆڤەمبەر تا 10ی دیسەمبەر كە لەژێر درووشمی: هەر دە خولەكێك ژنێك دەكوژرێت (هیچ بیانووییەك نییە پاساو نییە)، ئاماژەی پێدەكەم بەتایبەتی هەوڵێكی زۆر بۆ خراپ هەمواركردنەوەی هەبوو.
لەگەڵ ئەوەشدا ئاماژە بۆ جۆرەكانی توندوتیژی لە یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی لە هەرێمی كوردستان دەكەم.
لە یەكەمین بڕگەی ماددەی دووی ئەو یاسایەدا هاتووە:
یەكەم: قەدەغە دەكرێت لەسەر هەركەسێك كە وابەستەی پەیوەندی خێزانی بێت توندوتیژی خێزانی ئەنجامبدات لەوانەش توندوتیژی جەستەیی و سێكسی و دەروونی لە چوارچێوەی خێزان و، ئەم كردارانەی لای خوارەوە وەك نموونە بە توندوتیژی خێزانی دادەنرێت:
1ـ زۆر لێكردن بۆ هاوسەرگیری.
2ـ هاوسەرگیری ژن بە ژن و بە شوودانی بچووك.
3ـ بەشوودان لە بری خوێن.
4ـ تەڵاقدانی بەزۆر.
5ـ بڕینی پەیوەندی خزمایەتی.
6ـ زۆرلێكردنی مێرد لە ژنەكەی لەسەر لەشفرۆشی و داوێنپیسی كردنەپیشە.
7ـ خەتەنەكردنی مێیينە.
8ـ ناچاركردنی تاكەكانی خێزان لەسەر وازهێنان لە فەرمانبەریەتی یان كار بەبێ ڕەزامەندی خۆیان.
9ـ ناچاركردنی مناڵان لەسەر كاركردن و دەرۆزە كردن و وازهێنان لە خوێندن.
10ـ خۆكوشتن بەكاریگەری توندوتیژی خێزانی.
11ـ لەباربردن بەكاریگەری توندوتیژی خێزانی.
12ـ لێدانی تاكەكانی خێزان و مناڵان بەهەر بیانوویەك.
13ـ ڕیسواكردن و جنێودان و جنێودان بە كەس و كار و بەرەوڕوو تەماشاكردنیان بەكەم و ئازاردان و پیادەكردنی گوشاری دەروونی لەسەری و پێشێلكردنی مافەكانی و بەزۆر سەرجێيیكردنی هاوسەریەتی.
ئەم دەستنیشانكردنە بۆ پێناسەی توندتیژی خێزانی و ئاماژەكردن بە جۆرەكانی وەك نموونە بە وابەستەی بە سەرجەم ماددەكانی یاساكە زەمینە خۆشكردنە بۆ داڕشتنی سیاسەتێكی گشتی كردەیی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی خێزانی كە لەم خاڵانەدا دەیبینمەوە:
ـ بڵاوكردنەوەی ئامارەكانی توندوتیژی خێزانی بەجۆرێك ساڵانە بگات بە ڕای گشتی و دەزگاكانی ڕاگەیاندن و بەستنی كۆڕ و چاوپێكەوتنی میدیایی سەبارەت بەم بابەتە و چۆنێتی ڕووبەڕووبوونەوەی.
ـ سوودوەرگرتن لە تۆڕەكانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان بۆ بڵاوكردنەوەی كەلتوور و خۆشەوشتی ناتوندوتیژی.
ـ پەرەپێدانی بەرنامەیەكی سەرتاسەری بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی كچان و ژنان، بەهاوكاری نێوان دەسەڵاتە فەرمییە پەیوەندیدارەكان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و ڕێكخراوە ناحكومییەكانی ژنان.
ـ داڕشتنی سیاسەت و میكانیزم بۆ پاراستن و گرنگیدان بە ژنان و كچانی قوربانی توندوتیژی.
ـ دامەزراندنی ناوەندێك بۆ پاراستن و یارمەتیدانی دەروونی ئەو ژن و كچانەی كە بوونەتە قوربانی توندوتیژی، بەهاوكاری نێوان دەسەڵاتە فەرمییە كارامەكان و ڕێكخراوەكانی ژنان.
ـ ئامادەكردنی توێژینەوە و لێكۆڵینەوە بۆ زانینی پاڵنەرە ڕاستەقینەكانی توندوتیژی و ئازاردان.
ـ ئامادەكردنی توێژینەوە و لێكۆڵینەوە لەسەر ئەو هۆكارانەی كە دەبنە هۆی ئەوەی ئافرەتان و كچان ئەو تاوانە توندوتیژیيانەی بەرامبەریان ئەنجامدراون ڕاپۆرت نەكەن.
ـ داواكردن لە دامودەزگاكانی حكومەت، كە بەخێرایی ڕەچاوی ڕێكارە یاساییەكان بكەن لە مامەڵەكردن لەگەڵ كەیسەكانی توندوتیژی دژی ژنان و كچاندا.
ـ پەروەردەكردنی ژن و كچان سەبارەت بە مافە یاساییەكانیان لە ڕێگەی سیمینار و وتار و كاری میدیاییەوە، بەهاوكاری نێوان دامەزراوە فەرمییەكان و ڕێكخراوەكانی ژنان و دەزگا میدیاییە جیاوازەكان.
ـ پەروەردەكردن و ڕاهێنانی كارمەندان لە دەزگاكانی دادپەروەری تاوانكاری (پۆلیس، دادوەر، داواكاری گشتی، پزیشكی دادوەری، دەزگاكانی سزا) لەسەر چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ جۆرە جیاوازەكانی توندوتیژی دژی ژنان و كچان.
ـ گۆڕینی مەنهەجی پەروەردەیی لە قوتابخانە و زانكۆكان بۆ بەرزكردنەوەی بەهاكانی ڕێزگرتن لە خۆ و ڕێزگرتن لە یەكتر و هاوكاری نێوان ڕەگەزەكان.
ـ داواكردن لە هەموو لایەنەكان گرنگی بدەن بە دەركردنی سەرجەم ئامارە فەرمییەكان لە هەموو بوارەكاندا، بەپۆلێنكردنی ڕەگەز، بۆ ئاسانكاری بۆ بەدەستهێنانی زانیاری دروستی پەیوەست بە ژنان.
- پێشكەشكردنی پاڵپشتی تەكنیكی و دارایی بۆ ئەنجامدانی ڕاپرسی لەسەر ڕادەی كێشەی توندوتیژی و بڵاوبوونەوەی و هۆكار و كاریگەرییەكانی.
ـ داواكردن لە ئۆرگانە فەرمییەكان، ڕێكخراوە حكومی و ناحكومییەكان و، ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ هەوڵبدەن بۆ پەرەپێدانی بەرنامە و میكانیزمی خۆپارێزی و چاكسازی بۆ چارەسەركردنی كێشەی توندوتیژی خێزانی بەگشتی و توندوتیژی دژی ژنان بەتایبەتی.
ـ پێداچوونەوەی هەمەلایەنە بەهەموو یاسا و ڕێسا و ڕێنماییەكانی پەیوەست بە مافەكانی ژنان و كچان، بەئامانجی نەهێشتنی هەموو جۆرە هەڵاواردنێك لە دژی ژنان و پاراستنیان، هەروەها ئەنجامدانی هەمواركردنی پێویست كە یەكسانی لە نێوان ژن و پیاودا زامن بكات.
ـ ناساندنی چەمكی تەندروستی دەروونی ژنان شانبەشانی تەندروستی جەستەیی لە یاسا و ڕێسای كارپێكراودا.
ـ دانانی پزیشكی دادوەری ژن كە پسپۆڕن لە پزیشكی دادوەری بۆ پشكنینی قوربانیانی تاوانە توندوتیژەكان كە لە ئاكامی "تاوانی شەرەف"، ئەنجامدراوە، ئەمە جگە لە دانانی پزیشكی ژن و پیاو بۆ پشكنینی دەروونی ژنان پێش ئەوەی پشكنینی جەستەیییان بۆ بكرێت، بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخ و ڕەوشی تایبەت بە هەلومەرجی ئەنجامدانی تاوانەكانی توندوتیژی.
ـ ڕاهێنان و هاندانی ڕێكخراوە ناحكومییەكانی ژنان بۆ ناساندنی خزمەتگوزاری “هێڵی گەرم” بۆ ڕێنماییكردنی ژنان و ئاڕاستەكردنیان بۆ لایەنە پەیوەندیدارەكان لەگەڵ سكاڵاكانیان و، ڕێنماییكردنیان بۆ باشترین ڕێگاكانی چارەسەركردنی كێشەكانیان، هاوكات كاركردن بۆ پاڵپشتیكردنی ئەو ڕێكخراوانە بە پسپۆڕی و ستافی تەكنیكی كارامە.
ـ چارەسەركردنی كاریگەرییەكانی توندوتیژی بەهۆی سیاسییەوە كە ئاراستەی ژنان و منداڵان لەكاتی بوونی حوكمڕانی دكتاتۆری كراوە، بەتایبەتی توندوتیژی جەستەیی، سێكسی، دەروونی، زارەكی و سۆزداری كە لە ئەنجامی سیاسەتەكانی دیكتاتۆری دەسەڵاتدار لەعێراقدا دروستبووە.
ـ دانانی بەرنامەیەكی هۆشیاری بەردەوامی پەروەردە كە كارتێكردنی لەسەر ڕۆَڵی خێزان لە نەهێشتنی توندوتیژی هەبێت، بەمەبەستی ڕوونكردنەوە سەبارەت سروشتی بە پەیوەندییەكان و، چۆن كێشەكان بەهێمنی و حیكمەت چارەسەر بكرێن لەبری توندوتیژی و دڕندەیی و لەم بەرنامانەشدا جەخت لەسەر (چەمكی خێزان، چەمكی توندوتیژی، كۆمەڵایەتی پێناسەكان)دا بكرێتەوە.
ـ بەرنامەیەكی یاسایی مۆبایل بۆ بنبڕكردنی نەخوێندەواری یاسایی و ڕوونكردنەوەی یاسای باری كەسێتی و ئەو هەمواركردنەوانەی لە كوردستاندا ئەنجام دراون و یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی.
