بە ڕوونی
كاوە مەحموود
ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان وەك بەشێك لە ئەركی چەپی كوردستانی
بەشی شەشەم
بە چ بیانوویەك ڕەوابوون بە دیاردەی لێدانی ژنان دەدرێت؟
شێوازەكانی بەكارهێنانی توندوتیژی دژ بە ئافرەتان، بواری جۆراوجۆری ژیانی كۆمەڵایەتی دەگرێتەوە و، لە ناوەڕۆكدا توندوتیژی ڕەفتار و كردەوەیە، كە لەلایەن تاكە كەسێكەوە، یان كۆمەڵە كەسێكەوە، یان چینێكی كۆمەڵایەتییەوە ئەنجامدەدرێت. ئەوەی ئێمە مەبەستمانە ئەو توندوتیژییەیە لە چوارچێوەی ئەو نایەكسانی و نابەرامبەریيەی لە پەیوەندییە ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانەوە دێتەدی و زیانی ماددی و دەروونی و مەعنەوی بەئافرەتان دەگەیەنێت.
بوارەكانی توندوتیژی دژ بە ئافرەتان ئێجگار فراوانە و، شێواز و بەرگی یاسایی و ئایينی و كۆمەڵایەتی بۆ ڕەوابوون بەم دیاردەیە بەكاردێت .
لێدانی ئافرەت لەنێو خێزاندا كە یەكەیەكی كۆمەڵایەتییە، جۆرێكی دەستدرێژیكردنە بەسەر ئافرەتدا، جا ئەو ئافرەتە ژنی ئەو پیاوەبێت یان كچ و خوشك و دایك بێت و، لەم بوارشدا ئەو توندوتیژییە بەشێوەیەكی ماددی بەرجەستە دەبێت، كە لەوانەیە هەندێ جار شێوازی لێدان وەرگرێت، ئەمە سەرەڕای شێوازەكانی دیكەی توندوتیژی، وەك شێوازی فشاری دەروونی و زوڵمی ئابووری و شێوازی دیكەی یاسایی یان ئەو شێوازانەی، كە لە نەریتە كۆمەڵایەتییەكاندا دەردەكەوێت .
ئەم بابەتە تەنها پەیوەندی بە بوارێكی توندوتیژییە، كە لێدانی ئافرەتە و، جێگای داخە بۆتە دیاردەیەكی جیهانی و لە زۆر كۆمەڵگادا بەئاسایی دادەنرێت و شێوازێكی ئاسایی و یاسایی بەخۆوە گرتووە و، دەتوانین بڵێین بەهۆی رێسای پەروەردەكردن لە خێزاندا تارادیەك بۆتە دیاردەیەكی فراوان بەتایبەتی لە كۆمەڵگا دواكەتووەكاندا .
هۆكارەكانی ئەم دیاردەیە لە كۆمەڵگا جیاجیاكاندا جیاوازی و تایبەتمەنديی خۆی هەیە. لە كوردستانیشدا هەرچەندە بەڕێوبەرایەتی ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی ساڵانەی ئامار بڵاودەكاتەوە، بەڵام تا ئێستا نەتوانراوە توێژینەوەیەكی ئەوتۆ ئامادە بكرێت، كە پشت بە رێبازی زانستییانە و ئاماری ڕاستەقینە ببەستێ بۆ خستنەڕووی مەودا و قەوارەی ئەم دیاردەیە، لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانین هەندێ خاڵ بخەینەڕوو وەك هۆكارێكی ئەم دیاردەیە :
هۆكارەكان چین ؟
زۆربەی حاڵەتەكانی لێدانی ئافرەت بەپلەی یەكەم لە چوارچێوەی خێزاندا ئەنجامدەدرێت. لە كۆمەڵگای ئێمەدا ئەم دیاردەیە بەندە بە كۆمەڵێك هۆكاری گشتییەوە، لەوانە بڵاوبوونەوە و بەرپابوونی ڕۆشنبیری توندوتیژی و، بەشێكی ئەم دیاردەیە لە ئاكامی كەلتووری خۆسەپاندنی نەریتی پیاوسالاری و نەبوونی دیموكراسی لە بوارە جیاجیاكانی كۆمەڵدا بڵاوبۆتەوە و، بەشێكی دیكەش زادەی ئەم وەزعە نائاساییەی كوردستانە، كە پەیوەندییە سیاسییەكان لەنێوان حزب و لایەنە سیاسییەكاندا نائاساییە و لەسەر بناغەی نەهێشتنی بەرامبەرە و ماوەنەدانە پێی، كە ئازادانە ڕەفتار بكات و هەڵوێست وەرگرێت و، ڕاوبۆچوونی خۆی دەربڕێت و، بەم جۆرە كەلتووری توندوتیژی سەروەردەبێت و بەئاسایی وەردەگیرێت و، لەگەڵ زیادبوونی قەیرانی ئازادی لە كۆمەڵدا دیاردەكانی توندوتیژی دژ بە ئافرەتان لە خێزانەكاندا لە زیادبووندایە .
هەرچەندە ئامارێكی ئەوتۆمان لەدەستدا نیيە، كە بەراورد لەنێوان قەوارەی دیاردەی لێدانی ئافرەت پێش ڕاپەڕین و دوای ڕاپەڕین بكەین، بەڵام ئەوەی لەبەرچاوە و هەستی پێدەكرێ، دیاردەكانی توندوتیژی دژ بە ئافرەتان و رێژەی تیرۆركردنیان پاش راپەڕین زیادیكردووە و، دیاردەی لێدانی ئافرەت وەك تاكەكەس لە چوارچێوەی چەند خێزانێكدا نەماوەتەوە و، تەنانەت هەندێ نموونە باس دەكرێت، كە لە خێزانە رۆشنبیرەكاندا و لەوانەیە هەندێكیان لەئاستی پلە و پایەیەكی زانستی بەرزدابن، دیاردەی لێدانی ئافرەت بەرچاو دەكەوێ .
لە هەندێ خێزانی كوردەواریدا شێوازەكانی بەكارهێنانی توندوتیژی لە جنێودان و سووكایەتیپێكردنەوە بگرە تا دەگاتە لێدان و لە ماڵ دەركردن و برینداركردن و كوشتن و، جگە لە وەزعە سیاسییە گشتییەكە، كە بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ كاری كردۆتە سەر خێزان، بەهۆی نابەرامبەری پێگە و شوێنەواری ژن و پیاو لە كۆمەڵدا، ژنان دەبنە قوربانی دەسەڵات و سەوەری و حوكمڕانێتی پیاو .
هەلومەرجی ئابووری خێزانەكان ڕۆڵێكی سەرەكی لە فراوانبوونی ئەم دیاردەیە دەبینێ و، زۆر جار پیاوان پەنا دەبەنەبەر لێدانی ژنان بەمەبەستی دەستبەسەراگرتنی ماڵ و موڵكی ژنەكەیان بەمەبەستی ناچاركردنی، كە واز لە مافەكانی خۆی بهێنێت. لە كۆمەڵگای ئێمەدا بەپێی یاسا و شەریعەتی ئیسلامی ئافرەت سەربەخۆیی دارایی هەیە و (زمە مالیە)یەی خۆی هەیە، بەڵام لە پراكتیكدا ئەم مەسەلەیە ئەنجامنادرێت و سامانی خێزان بەپلەی یەكەم مۆڵكی پیاوەكەیە .
نزمبوونەوەی ئاستی خوێندن و رۆشنبیری یەكێكە لە هۆكارەكانی لێدانی ژنان بەتایبەتی لە كۆمەڵگایەكی دواكەتووی وەك كۆمەڵگای ئێمە، كە نەریتە كۆمەڵایەتییەكان و كەلەپوورێكی رۆشنبیری دواكەوتوو لە ئارادایە بۆ سووكایەتی بە ئافرەت بەكەمتەماشاكردنی بەكاردێت.
هێزە نەریتییەكان كار بۆ بەرهەمهێنانەوەی رۆشنبیرییەك دەكەن، كە بەشێوەیەكی گشتی دژ بە ئافرەتە و، زۆربەی دەزگاكانی راگەیاندنیش بێدەنگ و بێ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دیاردەیە وەستاون و ، زۆر جاریش بێ ئەوەی هەستی پێبكەن، جۆرە پڕوپاگەندەیەك دەكەن و جۆرە ڕۆشنبیريیەك بڵاودەكەنەوە، كە دژ بە ئافرەتانە. هەر بۆ نموونە كەسایەتی ژن لە زۆربەی زەنجیرە تەلەفزیۆنييەكاندا كەسایەتیيەكی لاوازە و دووچاری هەڵەبوون دەبێ و ، هەندێ جار پیاو لەخشتەدەبا و پیلان دەگێرێ و پیاو بەهەڵەدادەبات. زۆركەم لەو زنجیرانەدا ژنێكی ئەوتۆ خراوەتە ڕوو، كە خاوەنی كەسایەتیيەكی ئەرێنێبێت.
ئەم حاڵەتە هۆكارێكە بۆ پەروەردەكردنی خەڵكی بە عەقڵیەتی گومانكردن لە ئافرەت و تەماشاكردنی بەچاوێكی سووك و كەم .
بەگشتی تا ئێستا بنەمای پەروەردەكردن لە خێزاندا لەسەر بناغەی جیاكردنەوەی نێوان كوڕ و كچە و، ئەم حاڵەتەش سەروەری و دەسەڵات بە كوڕ دەبەخشێت و، لە كچی دەسەنێتەوە. بۆیە زۆر جار لە منداڵییەوە برا توندوتیژی دژ بە خوشكەكەی لە خێزاندا بەكاردەهێنێت و، زۆر جاریش برایەكی بچووك لە خێزاندا دەسەڵاتی بەسەر خوشكە گەورەكەیدا دەڕوات و، دووەمیان هەرچەندە بەتەمەن و خاوەن ئەزموون بێ، دەبێ ملكەچی بڕیاری براكەی بێ .
خستنەڕووی ئەم هۆكارانە شێوەیەكی گشتی وەرگرتووە و، ئەمەش بەهیچ شێوەیەك شوێنی توێژینەوەیەكی زانستی ناگرێتەوە.. توێژینەوەیەك كە كۆمەڵێك خاڵی گرنگ لەبەرچاوبگرێت و، لەوانەش ئایا ئاست و پلەی خوێندنی ژن و پیاو لەو خێزانانەی ئەم دیاردەیەی تێدایە چەندە؟
پێویستە بەشێك لە پرسیارەكان پەیوەندییان بە زووبەشوودان و ژن بە ژن و گەورە بە بچووك و كارتێكردنی لەسەر دیاردەی توندوتیژییەوە هەبێت.
ئەمە و جگە لە كۆمەڵێك پرسیاری دیكە، كە دەكرێ لە رێگای ئامارێكەوە توێژینەوەیەكی زانستییانەی لەسەر بكرێت، لەوانە: جیاوازی نێوان قەوارەی ئەو دیاردەیە لە شوێنە گوندنشینەكان و شارنشینەكان و كارتێكردنی فرەژنی وەك هۆكارێك بۆ بوونی دیاردەی لێدانی ئافرەت.
