بە ڕوونی
كاوە مەحموود
ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان وەك بەشێك لە ئەركی چەپی كوردستانی
بەشی حەوتەم
بە چ بیانوویەك ڕەوابوون بە دیاردەی لێدانی ژنان دەدرێت؟
لێدانی ئافرەت و لێكدانەوەی دەقی ئایینی :
یەكێك لەو ئایەتانەی بەبنچینەی پەیوەندیی نێوان ژن و پیاو دادەنرێ، ئایەتی (36)ی سورەتی (النساء)ە كە تیایدا هاتووە :
(الرجال قوامون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض وبما انفقوا من اموالهم).
بەپێی ئەم ئایەتە پیاو مافی سەروەری بەسەر ژندا هەیە تا دەگاتە مافی ئامۆژگاریكردن و لێدان هەر وەكو لە تەواوكردنی ئایەتەكەدا بۆمان دەردەكەوێ :
(واللاتي تخافون نشوزهن فعظوهن واهجروهن فی المضاجع واضربوهن فان اطعنكم فلا تبغوا علیهن سبیلا ان الله كان علیا كبیرا).
كتێبەكانی (فقە)ی ئیسلامی ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە هۆكاری دابەزینی ئەم ئایەتە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە ئافرەتێك سەردانی پێغەمبەر دەكات و سكاڵا لە مێردەكەی دەكات، كە لێیداوە . ئافرەتەكە داوای تۆڵەی خۆی دەكا و دەیەوێ مێردەكەی بەپێی (القصاص) سزا بدرێ (1) .
لەسەرەتاوە پێغەمبەر ویستوویەتی بەدەم داواكاری ژنەكەوە بێت، بەڵام ئایەتەكەی (سورة النساء) بەپێچەوانەی خواستی ئەو بووە (تفسیر الطبری ج8 ئەم رووداوە لە زۆربەی تەفسیرەكانی قورئاندا هاتووە) .
وشەی لێدان (ضرب) لە قورئاندا
لە قورئاندا وشەی لێدان كە بەزمانی عەرەبی (ضرب) دەگەیەنێ بەمانای جیاواز بەكارهێنراوە و لەهەر ئایەتێك لەم ئایەتانەی خوارەوەدا مانایەكی تایبەتی هەیە بۆ نموونە :
* لە سورەتی (النساء) ئایەتی 101 دا هاتووە :
(یا ایها الذین امنوا اذا ضربتم فی سبیل الله فتبینوا) لێرەدا وشەی (ضربتم) بەمانای دەرچوون دێت، واتە ئەگەر لەپێناوی رێگای خودادا دەرچوون .
* لە سورەتی المائدة ئایەتی 106 دا هاتووە :
(اذا ضربتم فی الارض فلیس علیكم جناح ان تقصروا فی الصلاة). لێرەدا وشەی (ضربتم) مانای سەفەركردن دەگەیەنێ، واتە سەفەرتان كرد .
* لە سورەتی ابراهیم ئایەتی 45دا هاتووە :
(وضربنا لكم الامثال) واتە ئەگەر نموونەمان بۆ هێنانەوە یان بۆمان داڕشتن .
لەم سەردەمەدا هەندێ لە نووسەردان مانای (اضربوهن) لەو ئایەتەی تایبەتە بە (نشوز) بەمانای جیاواز لێكدەدەنەوە، بۆ نموونە (مها علی) كە ئافرەتێكی نووسەری سوریایە لە وتارێكدا دەڵێ وشەی (ضرب) لە ئایەتی نشوزدا بەهەمان مانای ضرب لە ئایەتی (وضربنا لكم الامثال) بەكارهاتووە، چونكە عەرەب بۆ لێدانی دەم و چاو وشەی (لطم) بەكار دەهێنێت و، ئەگەر بەپشتا بكێشێت ئەوا وشەی (صفع) بەكار دەهێنێ و، ئەگەر قاچ بۆ لێدان بەكاربهێنێت، ئەوا وشەی (ركل) بەكاردێت.
ئەم نووسەرە پێیوایە كە وشەی (اضربوهن) لەم ئایەتەدا مانای وەرگرتنی بڕیاری یەكلاكەرەوە دەگەیەنێ نەك لێدان (4) .
نووسەرێكی دیكەی عەرەب (( الصادق النیهوم)) (5) كە مامۆستای بەراوردكاریی ئایین بوو لە زانكۆی جنێف، رایەكی تایبەتی لەم بوارەدا هەیە .
ئەم نووسەرە لە شیكردنەوەی ئایەتی (واللاتی تخافون نشوزهن فعظوهن، واهجروهن فی المضاجع واضربوهن) دەڵێ (فقە)ی ئیسلامی بەهەڵە مافی بەپیاو داوە، كە لە ژنەكەی بدات و، ئەو ئایەتە بەهەڵە تفسیركراوە و بەجۆرێك كە خزمەتی عەقڵیەتی پیاو بكات لە كۆمەڵگایەكدا كە نەریتی دەرەبەگایەتی تیایدا سەروەربێ .
صادق النیهوم پێیوایە سزای لێدان لە قورئاندا نیيە و، تەنها لە سزادانی (زنا) كردندا نەبێ . وشەی (اضربوهن) ئەگەر بێ خاڵ (نقطة) بنووسرێت، بەشێوەیەكی نزیك لە ئەلف بێ ئارامی ئەو پیتی (ض) و (ع) لەگەڵ یەكتردا تێكەڵ دەبن و، هەروا پیتی (ر) و (ز) تێكەڵ دەبن و جیاناكرێتەوە .
بۆیە لەو دەقەدا وای بۆ دەچێ كە لە ئەسڵدا وشەی (اعزبوهن)یە نەك (اضربوهن) و، مانای (العزب) لە زمانی عەرەبیدا ماڵ بەجێهێشتن دەگەیەنێت، ئافرەتی (العازبة) ئەو ئافرەتەیە كە مێردەكەی بێ تەڵاقدان جێیبهێڵێ.
صادق النهیوم پێیوایە دەقی قورئان لە ناوەرۆكدا لەگەڵ ئەوەدا نیيە كە پیاو لە ژن بدات و بۆ چارەسەركردنی كێشەی (النشوز) واتە قایلنەبوونی ئافرەت بە ژیان بردنەسەر لەگەڵ پیاودا سێ رێگاچارەی خستۆتەڕوو. یەكەمیان ئامۆژگاریكردن، دووەمیان جیابوونەوە لە شوێنی بەیەكەوە نووستن و، سێیەمیان جیابوونەوە و ماڵ جێهێشتن بێ تەڵاق تاكو هەڵوێستەكانی هەردوولا ئاشكرا بێ.(6)
بەڵام زۆربەی ئەو كەسانەی لە بواری (فقە)ی ئیسلامیدا شارەزان وشەی (ضرب) بەمانای لێدان لێكدەدەنەوە و، ئەو لێكدانەوەی الصادق النهیوم لەگەڵ ئەو رووداوەدا ناگونجێت، كە بۆتە هۆكاری دابەزینی ئەم ئایەتە و، لەسەرەتای ئەم باسەشدا ئاماژەمان بۆ كردووە و ئەو رووداوەش لەزۆربەی كتێبەكانی تایبەت بە فەرموودەكاندا هاتووە.
بەشێك لەو كەسانەی تەفسیری ئایەتی (نشوز)یان كردووە، رێبازێكی توندیان گرتۆتەبەر تەنانەت وشەی (اهجروهن)يان بەمانای پەلوپێ بەستن بەكارهێناوە، لەو ڕوانگەیەی كە وشەی (الهجیر) ئەو پەت و گوریسە دەگەیەنێت حوشتری پێ دەبەسترێت. لە تەفسیری (الطبری)دا ئاماژە بەم مانایە كراوە (7).
لێرەدا بەبۆچوونی ئێمە وشەی (اضربوهن) بەهەر شێوەیەك لێكبدرێتەوە، هیچ لەو ڕاستیيە ناگۆڕێ، كە بەشێوەیەكی عەمەلی و لە ڕێگای (فقە)وە ماوە بەپیاو دراوە وەك مافێك لە ژنەكەی بدات، هەڵبەتە ئەمەش پەیوەستە بە كۆمەڵێك بۆچوونی دیكە لە فقهدا، كە تەنانەت وا باس دەكرێت ئەگەر مێرد لە ژنەكەی رازی نەبێت، ئەوا ئەو ژنە بەهەشت نابینێت .
هەرچەندە هەندێ لە مەزهەبەكانی ئیسلام باس لەوە دەكەن، كە نابێ ئەو لێدانە توندبێت و، گوایە دەبێ بۆ ئامۆژگاریكردن بێت، بەڵام لە واقیعدا لێدانی ئافرەت لە كۆمەڵگا ئیسلامییەكاندا تەنیا لە حاڵەتی (نشوز)دا بەكار ناهێنرێت و، بەشێوەیەكی عەمەلی و بەدرێژایی مێژووی كۆمەڵگا ئیسلامییەكان لە لێدانی ئافرەت بێدەنگ بووە.
سەروەری پیاو بەسەر ئافرەتدا و ملكەچبوونی ژن بۆ پیاو لە شەریعەتەكانی پێش ئیسلامدا هەبووە، بۆ نموونە لە یەكەمین نامەی بترسدا هاتووە: ئەی ئافرەتان ملكەچی پیاوەكانتان بن، هەروەكو چۆن سارە ئیتاعەتی ابراهیمی دەكرد و، بە گەورەی خۆی بانگی دەكرد.
هەروەها لە نامەیەكی بترسدا بۆ خەڵكی ئەنسدا هاتووە (ئەی ئافرەتان ملكەچی پیاوەكانتان بن، هەروەكو چۆن ملكەچی خودان، پیاو سەری ئافرەتە).
هۆكاری سەرەكی ئەم دیاردەیە لە نابەرامبەری و نایەكسانی لە دابەشكردنی كار وەك وەزیفەیەكی كۆمەڵایەتیدا هاتووە، كە سەروەریی لە ژنان سەندۆتەوە و سەرداریی بە پیاو بەخشیوە، بەڵام بەدرێژایی مێژوو دەقی ئایینی و لێكدانەوەی دەق بە عەقلیەتی پیاوسالاری بەكارهاتووە.
سەرچاوەكان :
1- تفسیر الطبری ج8 ئەم رووداوە لە زۆربەی تەفسیرەكانی قورئاندا هاتووە .
2- السكوت في مواجهة العنف سلوی الشرقي النهج عدد خریف 1995 ص156 .
3- ئەم رووداوە لە زۆربەی كتێبەكانی فقهدا هاتووە .
4- معنی اضربوهن مقالة مهی علي منشورة في اسلام ضد الاسلام للصادق النیهوم ص 225.
5- لە تشرینی دووەمی 1995 لە جنێف كۆچی دوایی كردووە .
6- هەمان سەرچاوە .
7- فاطمة المرنیسي النبي والنسء.
