بە ڕوونی
كاوە مەحموود
بنەمای داڕشتنی دەستەواژەی ڕۆژهەلاتی ناوەڕاست بۆ هەژموونی هزری سنتڕاڵیزمی ئەورپایی دەگەڕێتەوە، كە نەخشەی جیهان لەسەر بنەمای بوونی ئەورپا و شارستانییەكی بە سەنتەری جیهان و دابەشكردنی جوگرافیای ناوچەكانی دیكەی كۆی زەوی و پێكهاتەی وڵاتان و شارستانییەكان بە ڕۆژهەڵاتی دوور و ڕۆژئاوا و .. هتد دەستنیشانكراوە و، بەم جۆرە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕووی جوگرافییەوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە بە نیسبەت ئەوروپاوە، نەك بە نیسبەت شوێنەكانی دیكەی جیهانەوە و، ئەم دەستواژەیە بە پێی ڕای كۆمەڵێك مێژوونووس لە كۆتایی سەدەی نۆزدەهەمەوە بە مانا سیاسییەكەی بەكار هێنراوە.
ئەمڕۆ دەستەواژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك بابەت و وەك ناوچەیەكی جیوسیاسی لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا بەكاردەهێنرێت و، تا ئێستا دیدی سەنتڕاڵیزمی ئەوروپایی بەسەریدا زاڵە و، لە چوارچێوەی بەرژەوەندییەكانی سەرمایەداری هاوچەرخدا باس لە ڕۆژهەلاتی ناوەڕاستی نوێ یان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە دەكرێت و، لە بازنەی ناكۆكی و ململانییەكانی جیهان، كە بەشێكی فروانی لە گۆڕەپانی ئەم ناوچەیەدا بەرپادەكرێت، ڕژیمەكانی ناوچكە و گەلان و هێزی سیاسی ئەم ناوچەیە دیدی وتێڕوانین خۆیان سەبارەت بە ئایندەی ئەم ناوچەیە دەخەنەڕوو.
تایبەتمەندی جیوسیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەوەدایە، كە ئەوروپا و ئاسیا و ئەفریقیا بەیەكەوە دەبەستێتەوە و، 46%ی هەناردەی نەوتی جیهان و 30% گاز و 52% یەدەكی جیهانی نەوت و 43% یەدەكی گاز لەم ناوچەیەدایە. ئەم ڕەوشە كە پەیوەندی بە ململانی بەرژەوەندیەكانەوە هەیە یەكێكە لە سەرچاوەكانی نەبوونی سەقامگیری و بەردەوامبوونی شەڕ و چاوگەكانی بارگرژی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكان كە ناوەندە سەرمایەدارەكان و هێزە زلهێزەكانی سیاسەتی نێودەوڵەتی ئاماژەی پێناكەن و هۆكاری سەرەكییە لە بەردەوامبوونی قەیرانە ناوخۆییەكانی ڕژهەڵاتی ناوەڕاست، بوونی قەیرانی دامەزراندن و بنیاتنانی دەوڵەتە دوای هەرەسهێنانی ئیمبراتۆری عوسمانی و دامەزراندنی دەوڵەت لەم ناوچەیەدا بە شێوازی "دەوڵەتی هاوردە" لە لایەن بەریتانیا و فەرەنساوە.
لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەت لەم ناوچەیەدا تا ئێستا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاشتی و هێمنی و سەقامگیری بە خۆوە نەبینیوە و، ئەم ڕەوشە جگە لەوەی كارتێكردنی نەرێنی لە سەر بەرژوەندییە بازرگانییەكانی سەرمایەداری هەبووە و ئاشتی جیهانی خستۆتە مەترسییەوە، مەترسی گەوەرەی لەسەر چەمكی گەشەپێدان و ئاشتی و سەقامگیری لە خودی وڵات و كۆمەڵگاگانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی خولقاندووە و بوونی رژێمە داپلۆسێنەر و دیكتاتۆرییەكان هۆكاری زیادبوونی ناسەقامگیری بووە.
ئەمڕو ناوەندە سەرمایەدارەكان و زلهێزە نێودەوڵەتییەكان و ڕژێمە حوكمرانەكانی ناوچەكە و گەلانی تێكۆشەر بۆ مافەكانیان لەم ناوچەیەدا باس لە دید و بۆچوونی جیاوازی خۆیان سەبارەت بە چارەسەركردنی كێشەكان و بابەتی ئاشتی و ئایندەی ڕوژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەن، بێ ئەوە هەنگاوی كردەیی بۆ میكانیزمێكی گونجاو بنێن لە چوارچێوەی ڕێكەوتننامەیەكی سیاسی گشتگیر كە سەرجەم قەیرانەكان و خواستی گەلانی ناوچەكە بە هەند وەربگرێت و ببێتە ڕێكەوتنێكی ویستفالیا ئاسای ئەوروپا، كە كۆتایی بە شەڕی سی ساڵە لە ئەوروپادا هێنا و، سەرلەنوێ بە پێی خواست و ئیرادەی گەلان سنوورەكان دەستنیشانبكرێن و زەمینە بۆ ئاشتی و ئاسایش و گەشەسەندن دابین بكرێت بەتایبەتی ئەو سێ بابەتە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە یەكتر جیاناكرێتەوەو، گەیشتن بە رۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستی نوێش لە گەیشتن بە جیهانێكی نوێی فرەجەمسەری و فرەشارستانی جیاناكرێتەوە.
چەمكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دوای كۆنگرەی مەدرید لە ساڵی 1991 و، رێكەوتننامەی ئۆسلۆ لە ساڵی 1993 باسكرایەوە و لە دووایشدا شەمعون پیریز وەزیری دەرەوی ئیسرائیل بنەمای ئاشتی نێوان فەلەستین و ئیسرائیلییەكان لە چوراچیوەی ئەم چەمكە لە حەوت خاڵدا خستەڕوو، كە بریتیبوون لەم پرنسیپانە: چارەسەركردنی كێشەكانی ڕابووردوو پێش بیركردنەوە لە ئایندە...لە جەنگدا هەمووان دەدۆڕێن..بنیاتنانی سیستمێكی هەرێمایەتی لە ناوچەكە وەك سیستمی یەكێتی ئەوروپا..چارەسەركردنی كێشەی كشتوكاڵ و ئاو..بنیاتنانی ژێرەخانی گواستنەوە و هاتوچۆ..دامەزراندنی دەوڵەتی فەلستین بە دیدی ئیسرائیلەوە..چارەسەركردنی كێشەی ئاوارە فەلەستییەكان.
سەرنەكەوتنی دەستپێشخەری و پرۆژەی پیریز بۆ چەند هۆكارێكی سەرەكی دەگەرێتەوە لەوانە بۆچوونی ڕاستڕەوە ئیسرائیلییەكان و بوونی ئیسلامی سیاسی فەلەستینی و لاوازی میكانیزمەكانی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بۆ بەشداریكردن لە چارەسەری ئاشتی.
پەرەسەندنەكانی ساڵانی دووایی ڕێكەوتنی ئیبراهیمی و ئاسایكردنەی پەیوەندییەكانی هەندێ وڵاتانی كەنداو لە گەڵ ئیسرائیل، بەڵام دواتر شەڕی غەزەی لێكەوتەوە.
بابەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نوێ لە دید و سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتانی دیكەی ناوچەكە جیاناكرێتەوە و بۆیە سیاسەتی ئێران و تێڕوانین بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست برتییە لە بوونی هەژموونی سیاسی و سەربازی خۆی لە عێڕاق و لوبنان و سوریا و یەمەن و دامەزراندنی بەرەی موقاوەمە كە میلشیای هەمەجۆر كۆدەكاتەوە.
بە هەمان شێوە توركیا بە تێكەڵكردنی كاری سەربازی و سیاسی دەڕوانێتە پاراستنی بەرژەوەندییەكان لە ڕۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستدا، كە هەژموونی خۆی بگاتە لیبیا و دەستێوەردان لە كوردستانی باشور و ڕۆژئاوا و تەواوی سوریا بكات.
بنەمای تێڕوانین وڵاتانی ئەوروپا بۆ ڕەوشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ كۆنگرەی هەلسەنكی ساڵی 1975 دەگەڕێتەوە، كە جەخت لەسەر پاكتاوكردنی قەیرانەكان و كاركردن بۆ سەقامگیری ئاسایش و هاوكاری نێوان دەوڵتە ئەوروپییەكان و پشتگیری سەربازی و كنتڕۆڵكردنی پێشبڕكی لە بورای چەك و چاودێری نێودەوڵەتی لەم بوارەدا، كرایەوە.
لە خوێندنەوە بۆ سیاسەتی ئێستای ئەمەریكا بۆ بابەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دەردەكەوێ، كە ئەمەریكا كار بۆ كۆتایهێنان بە شەڕی غەزە و دامەزراندنی دەوڵەتێكی فەلەستینی دەكات وەك هەنگاوی سەرەكی بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ئاسایشی ناوچەكە و بە بۆچوونی خۆی بۆ چەمكی ئاسایش و لەم ڕێگایەشەوە كار بۆ كۆنتڕۆڵكردنی هەژموونی ئێران لە ناوچەكەدا دەكرێت و سنوور بۆ چالاكی گرۆپ و میلشیا چەكدارە جۆراجۆرەكان دادەنرێت.
ئاماژەكردن بە تابلۆی سیاسی و گرفت و قەیرانەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێ ڕچاوكردنی دۆزی ڕەوای سەرجەم گەلانی ناوچەكە ،بەتایبەتی گەلی كوردستان، ئاماژەكردنێكی ڵێڵ و سەقەتە و، ناكرێ باس لە بابەتی ئاشتی و ئاسایش و گەشەسەندن لەم ناوچەیەدا بێ چارەسەركردنێكی دیموكراسی عادیلانەی دۆزی گەلی كوردستان بە پێی ئیرادەی خۆی، بكرێت یان دۆخێك دوور لە خواستی خۆی بەسەریدا بسەپێنرێت، چونكە هەروەكو فەیلەسوفی ئەڵمانی ناودار كانت دەڵێت: ئاشتییەك بە هێز و داپلۆسین بسەپێنرێت وەك بێدەنگی سەر گۆڕستان وایە و بە شكستییەكی بێ هاوتا كۆتایی دێت.
كاركردن بۆ جوڵاندنی دۆسی گەلی كوردستان ناكرێ بە هۆكاری نێودەوڵەتی بسپێنرێت و گرنگە گەلی كوردستان و هێزە سیاسییەكان دوور لە بەرژەوەندی بەرتەسكی ڕۆژانە درووستكەری ڕووداو و دەستپێخەری پرۆژەی سیاسی بن و، ناكرێ بزوتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستان وەك شانۆگەرییەكی ساموئیل بیكت لە (چاوەڕەانی گۆدۆدا) بێت.
