ڕاپۆرت / ڕێگای کوردستان
١. واقیعی نوێی هێز و پاشەکشەی یەکدەنگی
پرۆسە هەڵبژاردنەکانی ئەم دواییە لەسەر هەردوو ئاستی هەرێمی و فیدراڵی، کۆتاییهاتنی سەردەمی باڵادەستیی ڕەهای یەک جەمسەری سیاسی یان پشتبەستن بە زۆرینەی کورسییەکانیان لە کوردستان ڕاگەیاند. مێژووی پەرەسەندنی قەوارەی فیدراڵیی کوردستان، بە تایبەت لە دوو وێستگەی مێژوویی و وەرچەرخانی چارەنووسسازدا کە خۆی لە دامەزراندنی پێکهاتە دەستوورییەکەی لە ساڵی ١٩٩٢ و چەسپاندن و دروستکردنەوەی عێراقی نوێ لە دوای ساڵی ٢٠٠٣دا دەبینێتەوە، بەتەواوی بەرهەمی هاوسەنگیی تاتیکی و ڕۆڵی سەرەکیی نێوان هەردوو جەمسەری هێز (پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان) بوو.
ئەم مۆدێلە مێژووییە، سەرەڕای هەموو ئەو ڕەخنە جیددیانەی کە لەسەر شێوازی بەڕێوەبردنەکەی هەبوو، توانی بۆ ماوەیەکی درێژخایەن سەقامگیرییەکی ڕێژەیی، هێز و گەشەکردنێکی گشتگیر لە کایە جیاوازەکاندا بەدیبهێنێت، بەجۆرێک کە هێزە نێودەوڵەتی و بێگانەکان وەک ئەزموونێکی جیاواز و گەشاوە و ژینگەیەکی ئارام بە "عێراقێکی تر" تەماشای هەرێمی دەستووریی کوردستانیان دەکرد. هێشتاش لە ئێستادا گوتاری میدیایی و سیاسیی زۆربەی لایەنەکان جەخت لەسەر چەمکی یەکڕیزیی نیشتمانی و پاراستنی مافە دەستوورییەکان لە بەغدا دەکاتەوە، بەڵام لە واقیعی پراکتیکیدا، گۆڕەپانی ناوخۆیی بەرەو جەمسەرگیرییەکی توندی حزبی و سیاسی هەنگاو دەنێت، کە دوور نییە لە داهاتوودا دەرگا بۆ دابەشبوونی مهترسیداری جوگرافی و کارگێڕیش واڵا بکات.
٢. ڕەهەندەکانی تەنگژەی حوکمرانی و لاوازی لە ناوەنددا
قەیرانی ئێستای نێوان هەردوو هێزە بڕیاربەدەستەکەی هەرێم، قۆناغێکی نوێ و ئاڵۆزی ململانێیە کە بە شێوەیەکی تایبەت لە دوایین کابینەی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە قووڵتر و لە یەکترازاوتر بوو بەتایبەت دوای بانگەشەکانی هەڵبژاردنەکانی ئەم دواییە و بەشەخسەنەکردنی کێشمەکێش و ململانێکان لە نێوان کەسایەتی و سەرکردەکانی هەردوو هێزی حوکمڕاندا. ئەم لێکترازانە ناوخۆییە لێکەوتەی زۆر نەرێنی و ڕاستەوخۆی لەسەر پێگە و گوتاری سیاسیی کورد لەسەر ئاستی حکومەتی فیدراڵیی بەغدا بەجێهێشتووە، کە دەکرێت لەم چەند خاڵەدا کورت بکرێنەوە:
• بە پێچەوانەی پێکهاتە شیعەکان کە لە ژێر چەتری (چوارچێوەی هەمائەنگی) کۆبوو بونەتەوە، یان پێکهاتەی سوننەکان کە خاوەنی (ئەنجومەنی سیاسیی نیشتمانی) خۆیانن، کورد دابڕاو لەیەکترازاوە و هیچ سەکۆ و دامەزراوەیەکی گشتگیری نیە بۆ ڕێکخستنی کارە لە پێشینەکانی لە ناوەند، ئەمەش وایکردووە خاڵی هێزی خۆی کە یەکگوتاری بوو لەدەست بدات.
• تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا، کە ڕەنگدانەوەی ململانێ ناوخۆییەکان بوو، وایکردووە زیاتر لە ١٠ ساڵە هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی، ئابوری و ناجێگیریی سیاسی ببێتەوە.
• بەهۆی ئەوەی دەرەنجامی هەڵبژاردنەکان نەیتوانی هیچ لایەک بەسەر ئەویتریاندا زاڵ بکات و تێگەیشتنێکی هاوبەشیش نییە، هەرێم لە پاش شەڕی ناوخۆوە تووشی درێژترین قەیرانی پێکهێنانی حکومەت بووە، کە درێژەکێشانی ئەگەری لێکترازانی یەکجاریی قەوارە یەکگرتووەکەی هێناوەتە ئاراوە.
٣. ستراتیژییەکانی دەربازبوون و ئەڵتەرناتیڤە واقیعییەکان
تێگەیشتن لەم هاوکێشە ئاڵۆزە زۆر قورس نییە، چونکە هیچ هێزێکی سێیەمی کاریگەر لە دەرەوەی ئەم دوو هێزە دروست نەبووە کە بتوانێت پێگەی جەماوەری و حوکمڕانی ئەوان لەق بکات. بۆیە تەنها دوو ئاسۆ و دەرچەی ستراتیژی لەبەردەم پۆتنشیاڵی داهاتووی هەرێمدا هەن بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەکە، بە مەرجێک پاراستنی یەکپارچەیی قەوارەکە وەک هێڵی سوور بپارێزن:
بژاردەی یەکەم: گەڕانەوە بۆ ڕۆحیەتی هاوبەشیی مێژوویی
ئەم ئاراستەیە داوا دەکات هەردوو هێزە سەرەکییەکە بە هەمان ڕۆحیەتی ساڵانی ١٩٩٢ و ٢٠٠٥ کاربکەنەوە. پێویستە لەسەر بنەمای هاوسەنگیی ڕاستەقینە، استقراری سیاسی، و گەشەسەندنی ئابوری، بگەڕێنەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و دامەزراوە و میکانیزمی نوێی هاوبەش دابهێنن. ئەم بژاردەیە لەسەر سێ ڕەهەند کار دەکات:
• گواستنەوە لە لۆژیکی سەپاندنی ئیرادە و قۆرغکارییەوە بەرەو هاوبەشییەکی ڕاستەقینە لە بڕیارە نیشتمانییەکاندا، بەجۆرێک کە پێگەی جیۆپۆلەتیکی و جەماوەریی هیچ لایەک پشتگوێ نەخرێت.
• کۆتاییهێنان بە دووفاقی لە ئیدارەدان و داهاتدا. پێویستە پرسی دارایی و سەرچاوە سروشتییەکان لە کێڵگەی ململانێی حزبی دەربهێنرێن و بخرێنە خزمەت پڕۆژەیەکی ئابووریی ناوەندی و هاوبەش بۆ بەهێزکردنی پێگەی هەرێم.
• دەستبەرداربوون لە ڕێککەوتنە کاتییەکان و گۆڕینیان بۆ دەزگای دەستووریی جێگیر، لە ڕێگەی کاراکردنەوەی پەرلەمان و حکومەت وەک مەرجەعی باڵای بڕیاردان، نەک وەک پاشکۆی مەکتەبە سیاسییەکان. ئەمەش تاکە گەرەنتییە بۆ پاراستنی یەکپارچەیی قەوارەکە.
بژاردەی دووەم: چاکسازیی پێکهاتەیی لە ناوەند و تێپەڕاندنی قەیرانی حوکمڕانی
ئەم ئاراستەیە پێیوایە کە دۆخی ئێستای ململانێکان، هەرێمی بەرەو مەترسیی فەرمیی "دوو ئیدارەیی" بردووە. بۆیە، لەبری پەنابردن بۆ مۆدێلی لامەرکەزیەت کە زەمینەی پارچەپارچەبوون و لێکترازان خۆش دەکات، جەخت لەسەر داڕشتنەوەی سیستەمی ناوەندیی حوکمڕانی لە پایتەختدا دەکاتەوە:
• کۆتاییهێنان بە سێبەر و هەژموونی حزب بەسەر حکومەتدا لە پایتەخت، بۆ ئەوەی هاوڵاتیانی هەموو ناوچەکان هەست بکەن دامەزراوەکانی ناوەند بێلایەنن و نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی ئەوان دەکەن، ئەمەش ڕێگری لە داواکاری لێکترازان دەکات.
• پەلەکردن لە نووسینەوەی دەستووری هەرێم وەک چەترێکی یاسایی باڵا کە ڕێگە نادات هیچ لایەنێک بە تەنیا بڕیاری چارەنووسساز بدات، و ڕێگریش دەکات لەوەی ناوچەکان بەرەو ئۆتۆنۆمی جیاواز یان دابەشبوونی کارگێڕی هەنگاو بنێن.
• بەدامەزراوەیی کردنی هێزە ئەمنییەکان (پێشمەرگە و ئاسایش) و دۆسیەی دارایی بە تەواوەتی بخرێنە ژێر فەرمانی یەک بڕیاری ناوەندییەوە. دەربازبوون لە ڕێگەی چەسپاندنی زیاتری سەروەریی یاسا و یەکێتیی دەسەڵاتی جێبەجێکردنەوە دەبێت لە ناوەنددا، نەک لە ڕێگەی دابەشکردنی زیاتری دەسەڵاتەکان بۆ دەرەوەی ناوەند.
بژاردەی سێهەم : مۆدێلی فرە-کارگێڕی و لامەرکەزییەتی یاسایی
ئەگەر بژاردەی یەکەم بەهۆی قووڵیی ململانێکانەوە سەرکەوتوو نەبێت و نەتوانن وەک ڕابردوو پێکەوە کاربکەن، ئەوە بەئەگەری زۆرەوە کار لەسەر فراوانبوونی بازنەی ململانێکان، ئەڵتەرناتیڤی تر دەکرێتەوە بە ئاراستەی لامەرکەزیەتی ناوخۆی ( یەک حکومەت و دوو ئیدارە ). ئەمەش پێویستی بەوەیە پێکهاتەی سیاسی و یاسایی هەرێم بەجۆرێک دابڕێژرێتەوە کە پێویستی بە کەمترین کار و لێکخشاندنی پێکەوەیی هەبێت:
• شۆڕکردنەوەی سەرجەم دەسەڵاتە کارگێڕی و داراییەکان بە شێوەیەکی لامەرکەزی بۆ خزمەتکردنی ناوچە جیاجیاکان و گواستنەوەی قورساییەکە بۆ پارێزگاکان و یەکە ئیدارییە سەربەخۆکان.
• لە ڕووی یاساییەوە یەکگرتوویی و چوارچێوەی گشتیی هەرێم بپارێزرێت، بەڵام لە ناوەڕۆکدا دوو یان زیاتر سیستمی بەڕێوەبردنی ئۆتۆنۆمی دروستبکرێت و هەرێم ببێتە خاوەنی چەند ناوچەیەکی نیمچە ئۆتۆنۆمی.
• کە ئەوەش ڕوویدا پێدەچێ بەپێی دەستور مامەڵە لەگەڵ قەوارەی دەستووری هەرێم وەک هەرێمێکی فیدراڵی نەکرێت و ببێتە هەرێمی پارێزگای و مامەڵە لەگەڵ پارێزگارە کوردەکان بکرێت ، واتا کاتێک ڕێکەوتنی ناوخۆی شکست دەهێنێ لەگەڵ ۆیشیدا قەوارە دەستوریەکە توشی هەڵوەشاندنەوەو لە ناوچوون دەبێت.
٤. دەرەنجام
مانەوەی دۆخی هەرێمی کوردستان لە نێوان چەقبەستوویی ئێستا و نەبوونی دیدگایەکی هاوسەنگ، تەنها تەمەنی قەیرانەکان درێژ دەکاتەوە و داهاتووی قەوارەکە دەخاتە مەترسییەوە. هەرێم پێویستی بە بڕیارێکی واقیعی و مێژوویی هەیە؛ یان گەڕانەوە بۆ سازانی ڕاستەقینە، یان گۆڕینی سیستمی بەڕێوەبردن بەرەو لامەرکەزییەتی یاسایی شکست خواردوو کە خزمەت بە دۆزی ڕەوای گەلی کوردستان ناکات دەبێتە مەترسی بۆ سەر ئەزموونەکە و دەسکەوتەکانی.