بەیان ساڵح
سەرەتاکان: کاتێک ژنانی کرێکار ئەمڕۆ ڕێگایان بۆ ئێمە خۆش کرد
لە 8 ی مارسدا، بیرەوەرییەکی تێپەڕیمان بیر ناکەوێت. ئێمە مێژوویەکی ئاگر و ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوە لە دژی ئەو هەلومەرجە بەبیر دەهێنینەوە کە قورسایی لەسەر ژنانی کرێکار هەبوو. ئەم ڕۆژە بە دەستی ژنانی کرێکار لە کارگەکاندا شێوە درا و بە دەنگی ژنانی تێکۆشەر لەسەر شەقامەکان بەرز کرایەوە تا بوو بە ڕۆژێکی نێودەوڵەتی بۆ نوێکردنەوەی پابەندبوون بە دادپەروەری و یەکسانی و سیستەمێکی سۆسیالیستی بێ چین. ئەمە ڕۆژێکە کە تەنها بە قسەی سۆزداری ناژیت. بە گەڕانەوە بۆ ئەو چوارچێوە مێژووییەی کە بەرهەمی هێناوە و بە ناسینەوەی ڕۆڵی سەرەکی بزووتنەوەی فێمینیستی سۆسیالیست لە دۆکیۆمێنتکردنی و داکۆکیکردن لە پەسەندکردنی وەک بۆنەیەکی نێودەوڵەتی بۆ یەکخستنی دەنگی ژنان لە سنوورەکاندا.
8 ی مارس لە بۆشایی لەدایک نەبوو. ڕەگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ ناڕەزایی کرێکارانی چنین لە نیویۆرک لە ساڵی 1857، کاتێک هەزاران ژن ڕێپێوانیان کرد دژی کرێی کەم و کاتژمێرەکانی کارکردن کە ڕۆژانە 16 کاتژمێر درێژ دەبووەوە، لە هەلومەرجێکدا کە زۆر جیاواز نەبوو لە کۆیلایەتی شاردنەوە. هەرچەندە پۆلیس ئەو بزووتنەوەیەی سەرکوت کرد، بەڵام تۆوی ڕێکخراوی سەندیکای ژنانی چاند و ئەو بیرۆکەیەی لە نێو ژنانی کرێکاردا چاندووە کە بێدەنگی بژاردە نییە و شەقام گۆڕەپانێکی ڕەوایە بۆ داواکردنی مافەکان.
زیاتر لە نیو سەدە دواتر، لە 8 ی مارسی 1908، شەقامەکانی نیویۆرک دیسان پڕ بوون لە هەنگاوی پازدە هەزار ئافرەت کە دروشمی "نان و گوڵەباخ" یان هەڵگرتبوو: نان وەک هێمای ئاسایشی ئابووری و شکۆمەندی ژیان، و گوڵەباخ وەک نیشانەی مافیان بۆ ژیانێکی مرۆڤانە کە ژنان کەم نەکاتەوە بۆ ئامێری بەرهەمهێنان. داوای کەمکردنەوەی کاتژمێرەکانی کارکردن، قەدەغەکردنی کارکردنی منداڵان و مافی دەنگدانیان کرد، کە لەو کاتەدا وەک ئیمتیازات مامەڵەی لەگەڵدا دەکرا نەک مافێکی سروشتی. ئەو ساتە ناوازە بوو چونکە داواکاری ئابووری و خواستی سیاسی لە یەک وێنەدا یەکخست و ڕایگەیاند کە کێشەی ژنان لێک جیا نابێتەوە.
لە ساڵی 1909، پارتی سۆسیالیستی ئەمریکی یەکەم ڕۆژی نەتەوەیی ژنانی ڕاگەیاند بۆ ڕێزلێنان لە خەباتی کرێکارانی چنین دواتر بیرۆکەکە لە دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بڵاو بووەوە و دەنگدانەوەی لە نێو بزووتنەوە کرێکاری و سۆسیالیستەکانی ئەوروپا دۆزیەوە. لە ساڵی 1910، لە کاتی کۆنفرانسی ژنانی سۆسیالیست لە کۆپنهاگن، پێشنیارێک پێشکەش کرا بۆ دیاریکردنی ڕۆژی جیهانی ژنان. لەنێو دیارترین داکۆکیکاران، کلارا زێتکین (1857-1933) سۆسیالیستی ئەڵمانی بوو کە ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ بەستنەوەی دۆزی ژنان بە ئازادی چینایەتی و ڕۆڵێکی سەرەکی هەبوو لە دامەزراندنی ئەم ڕۆژە وەک خەباتێکی بسیج نەک ئاهەنگێکی ڕێوڕەسمی. کۆنفرانسەکە بە کۆی دەنگ پێشنیارەکەی پەسەند کرد و ئاماژەی بەوەدا کە بیرۆکەکە گوزارشت لە پێویستییەکی ڕاستەقینە دەکات کە ژنانی چەکدار لە هەموو شوێنێک هەستی پێدەکەن.
لە ساڵی دواتر، سەدان هەزار ژن لە ئەڵمانیا، نەمسا، سویسرا و دانمارک ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ یادکردنەوەی ئەو ڕۆژە. بەڵام ئەو ساتەی کە سیمبولی شۆڕشگێڕانەی خۆی چەسپاند لە ساڵی 1917 دا بوو کاتێک ژنانی کرێکاری ڕووسی لە پترۆگراد دەستیان کرد بە مانگرتن و داوای "نان و ئاشتی" دەکەن لە نێو شەڕێکی وێرانکەردا کە ژیانی خەڵک و خۆراکی خێزانەکانی وشک دەکرد. ئەو مانگرتنە، کە لە 23 ی شوبات بە پێی ڕۆژژمێری ڕووسیا کە هاوتایە لەگەڵ 8 ی ئازار بە پێی ڕۆژژمێری زاینی، یەکەم پریشکی شۆڕشی ڕوسیا بوو کە تزاریزمی ڕووخاند. بەم شێوەیە ئەو ڕۆژە لە ساتێکی داخوازییەوە گۆڕا بۆ ڕووداوێک کە ڕێڕەوی مێژووی گۆڕی و ڕەهەندێکی شۆڕشگێڕانەی بە 8 ی مارس بەخشی کە تا ئەمڕۆش لەدەستی نەداوە.
8 ی مارس بۆ چەندین دەیە لە وڵاتانی سۆسیالیستی مایەوە و کەسایەتی شۆڕشگێڕی و چینایەتی خۆی هێشتەوە، تاوەکو نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی وەک ڕۆژی جیهانی ژنان لە ساڵی 1977 ناساند. بەم شێوەیە ئەم ڕۆژە خۆڕاگری ژنانی کرێکار لە ئەمریکا، ئازایەتی ژنان لە ڕوسیا، و هۆشیاری میلیشیاکانی سۆسیالیست لە ئەوروپا کۆدەکاتەوە، کە وەک بەڵێنێکی نوێ دەمێنێتەوە کە مافەکان نابەخشرێن بەڵکو لە ڕێگەی خەباتی ڕێکخراوەوە بەدەست دەهێنرێن، وە ڕێپێوان بەرەو یەکسانی هێشتا بەردەوامە و نەوەکان قەرزداری ئەوانەی پێش خۆیان بوون و سوورن لەسەر درێژەدان بە ڕێگاکە تا کۆتایی.
فێمینیزمی سۆسیالیستی : کاتێک ئازادی بوو بە مەسەلەی خەباتی ڕۆژانە
فێمینیزمی سۆسیالیستی کە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەم دروست بوو، یەکێک لە پتەوترین بناغە تیۆرییەکانی بۆ ڕوونکردنەوەی چەوساندنەوەی ژنان و پێناسەکردنی مەرجەکانی ئازادییان پێکهێنا. لەگەڵ ناوی تێکۆشکەران و بیرمەندانی بەناوبانگ پەیوەست بوو، لە کلارا زێتکین، ڕۆزا لوکسەمبورگ، و ئەلێکساندرا کۆلۆنتای تا فلۆرا تریستان، کلارا لێملیچ و سیلڤیا پانکهورست، و دواتر لەگەڵ نەوەکانی تیۆریسین و چالاکوانان لە سەدەی بیستەمدا پەرەی سەند.
ئەم تەوژمانە چەوساندنەوەی ژنان وەک دیاردەیەکی سەربەخۆ لە سیستەمی کۆمەڵایەتی زاڵ نەبینیوە. بەڵکو بە بەشێکی دانەبڕاو لە میکانیزمی چەوساندنەوەی سەرمایەداری دادەنێن کە پێی خۆراک دەدرێت و لە هەمان کاتدا بەرهەمی دەهێنێتەوە. لەم ڕوانگەیەدا، ژنی کرێکار ڕووبەڕووی دوو چەوساندنەوە دەبێتەوە کە ناتوانرێت بە جیا لێی تێبگەین: ئەو وەک کرێکارێک لە ڕێگەی کرێی کەمتر لە پیاوان لە بازاڕی کاردا چەوسێنراوەتەوە، وە لە ناو خێزاندا لە ڕێگەی کرێکاری ناوماڵەوە چەوسێنراوەتەوە کە بەرهەمهێنانەوەی هێزی کار مسۆگەر دەکات بەبێ ئەوەی یەک فلسی سەرمایە تێبچێت.
لەم تێگەیشتنە قووڵەوە، فێمینیزمی سۆسیالیستی ڕەخنەی لەوە گرت کە بە "فێمینیزمی بۆرژوازی" ناسراوە، ئەو بزووتنەوەیەی کە هەوڵەکانی خۆی لەسەر مافە سیاسی و یاساییەکانی وەک مافی دەنگدان، دەستگەیشتن بە پەروەردە و بەشداری کردن لە ژیانی گشتی چڕکردۆتەوە. فێمینیستە سۆسیالیستەکان لە کاتێکدا دان بە گرنگی و پێویستیی ئەم داخوازییانەدا دەنێن و دەڵێن کە دەستیان لە کرۆکی کێشەی ژنانی چینی کرێکار نادات، چونکە یەکسانی یاسایی بەتەنیا کۆتایی بە وابەستەبوونی ئابووری ناهێنێت و زنجیرەکانی چەوساندنەوەی ماددی ناشکێنێت. ژنێک کە مافی دەنگدانی هەیە بەڵام لە هەژارییەکی زۆردا دەژی و لە ڕووی ئابوورییەوە پشت بە پیاو دەبەستێت چونکە بازاڕی کار کار یان مووچەیەکی دادپەروەرانەی پێشکەش ناکات، بە شێوەیەکی کاریگەر ئازاد دەمێنێتەوە بێ گوێدانە ئەو مافانەی کە لەسەر کاغەز هەیەتی.
بۆیە ئەم تەوژمانە جەختیان لەوە کردەوە کە خەباتی ژنان نابێت لە خەباتی چینایەتی فراوانتر جیا بکرێتەوە، چونکە لە بنەڕەتدا بەشێکە لە بزووتنەوەیەکی فراوانتر کە ئامانجی گۆڕینی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانە. ئەوان ناکۆکییەکی سروشتی نێوان ژن و پیاو لەناو چینی کرێکاردا نەبینی. بەڵکو پێیان وابوو کە ئەم جۆرە بۆچوونە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی سیستەمێک دەکات کە دەیەوێت چینی کرێکار پارچەپارچە بکات و بیگۆڕێت بۆ ململانێی ناوخۆیی لەجیاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو لایەنەی قازانج لەسەر حسابی کار کۆدەکاتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، چالاکی ڕێکخراوەیی بزووتنەوەی فێمینیستی سۆسیالیستی پەیوەندییەکی نزیکی بە بزووتنەوەی کرێکاری فراوانترەوە هەبوو، کە ژنانی کرێکار لە چوارچێوەیەکی سیاسی شۆڕشگێڕانەدا رێکدەخات کە یەکدەخات نەک دابەش بکات.
ئەم تەوژمانە هەروەها دیدێکی گشتگیریان بۆ ڕێکخستنەوەی کۆمەڵگا بەرەو پێش برد بۆ ئەوەی ژنان بتوانن سەربەخۆیی ئابووری بەدەست بهێنن لە ڕێگەی تێکەڵاوبوونی تەواو لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتیدا، هاوکات دابینکردنی خزمەتگوزاری گشتی فراوان وەک سەنتەری چاودێری منداڵان، دامەزراوەکانی چاودێری و چێشتخانە بەکۆمەڵەکان. ئەم جۆرە ڕێوشوێنانە باری زۆری کاری ناوماڵ لەسەر ژنان کەم دەکاتەوە و پشتبەستنیان لەناو خێزانی تەقلیدی تێکدەشکێنێت. ئازادی ژنان، لەم ڕوانگەیەوە، تەنها بابەتێکی ئەخلاقی، کەلتووری، یان ڕەوانبێژی نەبوو. ئەوە بابەتی ژێرخانی ئابووری بوو کە پێویستی بە گۆڕانێکی بنەڕەتی بوو لە پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان و خاوەندارێتی و دەسەڵات.
بەم مانایە ڕادیکاڵیە، فێمینیزمی سۆسیالیستی سۆسیالیزمی وەک زیادەیەکی سیاسی ئارەزوومەندانە نەبوو کە بتوانرێت لە دەرەوە بە دۆزی ژنان ببەسترێت، بەڵکو وەک مەرجێکی بنچینەیی بۆ بەدەستهێنانی ئازادی ڕاستەقینە و هەمیشەیی دەبینێت. لە ڕێگەی ئەم پەیوەندییە قووڵ و پێکەوە بەستراوەی نێوان فێمینیزم و خەباتی چینایەتی، ئەم تەوژمانە یارمەتیدەر بوون لە داڕشتنی دیدێکی تیۆری بەهێز کە بەردەوامە لە گفتوگۆ هاوچەرخەکان سەبارەت بە پەیوەندی دیالێکتیکی نێوان پرسی ژنان و ململانێ لەسەر پێکهاتەی ئابووری کۆمەڵگا.
چوارچێوەی پیشەسازی: سەرمایەداری و لەدایکبوونی هۆشیاری ژنانی کرێکار
لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم، ئەوروپا فراوانبوونی پیشەسازی گەورەی بەخۆیەوە بینی کە کیشوەرەکەی گۆڕی و نەخشەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی گۆڕی. کارگەکان زۆر بوون، و شارەکان پڕ بوون لە شەپۆلی مرۆڤ کە لە لادێکانەوە دەهاتن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەو سامانە زۆرەی کە کەڵەکەبوو، بەشدار نەبوو لە لایەن ئەوانەی کە بە دەست و ڕەنجی خۆیان دروستیان کرد. ژنان، لەگەڵ پیاوان و منداڵان، کاتژمێرێکی درێژ و ماندووکەر لە بارودۆخێکی سەختدا کاریان دەکرد کە تەنانەت سەرەتایترین ستانداردەکانی تەندروستی و سەلامەتی نەبوو، مووچەی زۆر کەمتر و بەبێ پارێزگاری یاسایی ڕاستەقینە لە دەرکردنی هەڕەمەکی یان برینداری لە شوێنی کار.
لەم چوارچێوە تایبەتەدا، چەوساندنەوەی ژنان تەنها کێشەیەکی کەلتووری پەیوەست بە دابونەریت و دابونەریت نەبوو. بەشێکی جیانەکراوەی پێکهاتەی ئابووری سەرمایەداری بوو کە ڕاستەوخۆ سوودی لە کاری هەرزان ئافرەت و لاوازی پێگەی کۆمەڵایەتی ژنان و نەبوونی کاریگەری یاسایی و ڕێکخراوەیی وەردەگرت.
لەم کەش و هەوایەدا بزووتنەوەی سۆسیالیستی وەک دەربڕینێکی سیاسی بەرژەوەندی و ئاواتەکانی چینی کرێکار لە جیهانێکی دادپەروەرانەتردا دەرکەوت. ژنانی تێکۆشەر بە باوەڕێکی فیکری پتەوەوە کە لە ماوەی چەندین ساڵ چاودێریکردن و لێکۆڵینەوە و خەباتی ڕاستەوخۆ پێکهاتووە: چەوساندنەوەی ژنان ئەنجامێکی ڕاستەوخۆ و بە ئەنقەستی سیستەمێکە کە جەوهەری لە چەوساندنەوەی کار و زۆرترین قازانج لەسەر حسابی ژیان و مافەکانی مرۆڤە.
فێمینیزمی سۆسیالیستی بە ڕوونی جیاوازی لە نێوان دۆزی ژنانی کرێکار و ژنانی بۆرژوازی کرد و جەختی لەوە کردەوە کە تێکەڵکردنیان لە ژێر یەک ناونیشاندا ناکۆکی ڕاستەقینە دەشارێتەوە و خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی چینی باڵادەست دەکات. لە کاتێکدا تەوژمە لیبراڵەکان جەختیان لەسەر بەدەستهێنانی مافی دەنگدان لە سیستەمی ئێستادا دەکرد بەبێ بەرەنگاربوونەوەی پێکهاتەی ئابووری سیستەمەکەی، فێمینیستە سۆسیالیستەکان مشتومڕیان لەسەر ئەوە دەکرد کە ئەم بۆچوونە چارەسەری نیشانە دیارەکان دەکات بەبێ ئەوەی لە ڕەگە قووڵەکان نزیک ببێتەوە. پرسیارێکی بێ سازش هەر مایەوە: چ جۆرە ئازادییەک مافی دەنگدان بە ژنێکی دەوڵەمەند دەبەخشێت لە کاتێکدا ژنە کرێکارەکە لە قوڕی هەژاری و چەوساندنەوەی ڕۆژانەدا گیریان خواردووە؟ و چ جۆرە یەکسانییەک لەسەر بناغەیەکی شکاوی نادادپەروەری ئابووری بنیات نراوە؟
لە ڕێگەی نووسین و پلاتفۆرمە چەکدارەکانی فێمینیزمی سۆسیالیستی، پەیوەندی ئۆرگانیکی نێوان سەرمایەداری و چەوساندنەوەی ژنان بە قووڵی دەگمەن شیکرایەوە. ئابووری سەرمایەداری ژنانی چەوساندەوە سەرەڕای هۆشیاری لە سروشتی دووانەی پێگەیان. بەتەواوی بەهۆی ئەوەوە ئیستغلالیان دەکرد، سوودی لە هەر هەنگاوێک وەردەگرت لە نێوان کارگە و ماڵدا.
ئەم تەوژمانە داوای ململانێی نێوان ژن و پیاویان نەکرد کە ئەو شتانە دابەش بکات کە دەبێت یەکبخرێن. لە ناوەرۆکیاندا داوای ململانێیەکی ڕوون لە نێوان خاوەن سەرمایە و چینی کرێکاردا دەکەن و ئازادی ژنان بە گۆڕانێکی گشتگیر دەبەستنەوە کە هەلومەرجی بەرهەمهێنان دەگۆڕێت و ئەو سیستەمە هەڵدەوەشێنێتەوە کە چەوساندنەوەی ژنان دەکاتە پێکهاتەی ئابووری سەرمایەداری.
باشووری جیهان: کاتێک کارگەکان هێشتا ناوی خۆیان دەپارێزن
ئەگەر خەباتی کرێکارانی چنین لە نیویۆرک لە ساڵی 1857 لە کارگەکانی چنین دەستی پێکرد، ئەوا هەمان ئەو کارگانە تا ئەمڕۆش بوونیان هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوان گواستوویانەتەوە بۆ ئەو شوێنانەی کە کرێکار هەرزانترە و یاساکان لاوازترن و چاودێری لاوازترە ئەوان گواستوویانەتەوە بۆ بەنگلادش و کەمبۆدیا و ئەسیوپیا و مەغریب و وڵاتانی تری باشووری جیهان کە بوونەتە کارگەی هەرزان سەرمایەداری جیهانی، ئەوەی باکوور لەبەری دەکات و دەیخوات بەرهەم دەهێنن لە کاتێکدا کرێکارەکانیان لە دەرەوەی هیچ پارێزگارییەکی ڕاستەقینە دەمێننەوە.
تەنها لە بەنگلادیش زیاتر لە چوار ملیۆن ژن لە کەرتی جلوبەرگی ئامادە کار دەکەن و کاڵا بەرهەم دەهێنن بۆ بازاڕەکانی ئەوروپا و ئەمەریکا بە مووچەیەک کە لە باشترین حاڵەتدا لە 95 دۆلار لە مانگێکدا تێناپەڕێت. کاتێک باڵەخانەی ڕانا پلازا لە ساڵی 2013 داڕما و زیاتر لە 1100 کرێکار لە ژێر وێرانەکەیدا کوژران، ئەو ڕووخانە ڕاستییەکی ئابڕووبەرانەی ئاشکرا کرد: ئەو دەزووەی کە کراسێک لە پاریس بە 200 یۆرۆ دەفرۆشرێت و ژنێک لە ژێر داروپەردوودا لە داکا دەمرێت، دەزوویەکی سەرمایەدارییە کە سنوورەکانی تێپەڕاندووە. ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی و چەند رێکخراوێکی مافی مرۆڤ ئەم کارەساتە بە یەکێک لە خراپترین کارەساتەکانی پیشەسازی لە مێژووی پیشەسازی جلوبەرگدا دادەنێن.
لەگەڵ ئەوەشدا باشووری جیهان تەنها کارگە نییە. لە وڵاتانی کەنداو، سەدان هەزار کرێکاری ناوماڵ لە فلیپین، ئەندۆنیزیا، ئەسیوپیا و سریلانکا لە ژێر سیستەمی کەفالە دەژین. ئەم ژنانە نەک تەنها لە گفتوگۆ نێودەوڵەتییەکاندا ئامادە نین. ئەوان لەو یاسایانەدا دیار نین کە دەبێت بیانپارێزن، چونکە کاری ناوماڵ لە زۆربەی ئەو وڵاتانە بە تەواوی لە یاسای کار بێبەش کراوە.
لە ئەمریکای لاتین و باشووری بیابانی ئەفریقا، ژنان لە ژێر سیاسەتی توندوتیژی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی جیهانیدا بۆ ماوەی دەیان ساڵ بارگرانی دووانیان لە ئەستۆ گرتووە. کاتێک خزمەتگوزارییە گشتییەکان لە پەروەردە، تەندروستی و چاودێری کۆمەڵایەتی کەم دەکرێتەوە، ئەم خزمەتگوزاریانە بە ڕاستی لەناوناچن. بارەکانیان دەچێتە ناو بواری خێزانەوە، لەوێ ژنان قەرەبووی بڕینی بودجەی دەوڵەت دەکەنەوە بە کاری بێ مووچە و کاتی ماندوو. لەم ڕوانگەیەوە، توندوتیژی سیاسەتێکی ئابووری بێلایەن نییە. ئەمە سیاسەتێکە کە دەرەنجامی کۆمەڵایەتی و جێندەریی ڕوونی هەیە و نرخەکەی یەکەم و قورسترین باجەکەی لەلایەن ژنانەوە دەدرێت.
لێرەدا میراتی تیۆری فێمینیزمی سۆسیالیستی ڕەهەندێکی نوێ وەردەگرێت لە دەرەوەی ئەوروپا کە لەوێ سەرچاوەی گرتووە. کاتێک ئەم تەوژمانە ئازادی ژنانیان بە ئازادی چینی کرێکار لە چەوساندنەوەی سەرمایەداری بەستەوە، بناغەی تیۆری دانا کە ڕوونی دەکاتەوە ئەمڕۆ لە کارگەکانی باشوور، ماڵەکانی کەنداو و گەڕەکە هەژارەکانی کەیپ تاون، لیما و کاراچی چی ڕوودەدات. چونکە کێشەکە لە بنەڕەتدا یەکیە: سیستەمێک کە پێویستی بە کاری هەرزان، جەستەی ناسک و یاسای کوندار هەیە، و هەموو ئەمانە بە ئاسانی لە ژنێکی هەژار لە باشووری جیهان دەدۆزێتەوە.
هەروەها گفتووگۆ لەسەر واقیعی ژنان لە جیهاندا ناتوانێ تەواو بێت بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو کەسانەی کە پاڵیان پێوە دەنرێت بۆ فرۆشتنی جەستەیان بۆ مانەوە لە ئابوورییەکی نادادپەروەرانەدا کە بوون خۆی پشت بە جەستە و کاری ناجێگیر دەبەستێت. وەک ئەوەی لە زۆربەی شوێنەکانی جیهاندا ڕوودەدات، لە وڵاتانی گەشتیاری هەژارەوە تا شارە گەورەکان کە لەسەر ئابووری سێبەر دەژین، جەستەی ژنان دەبێتە دوایین سەرچاوەی بەردەست لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەژاری و پەراوێزخستن.
بۆیە 8 ی مارس ناتوانێ ڕۆژێکی جیهانی بێت مەگەر کرێکاری کارگەکە لە داکا، کرێکاری ناوماڵ لە ریاز، فرۆشیاری بازاڕ لە ئەدیس ئەبابا و ئەو ژنەی کە ڕۆژانە بۆ بژێوی ژیان تێدەکۆشێت لە ئابووری نافەرمی سەختدا لە ناوەڕاستی ئەو ڕۆژەدا ئامادە نەبن نەک پەراوێزەکانی. نەک وەک قوربانی بۆ وروژاندنی هەست، بەڵکو وەک ئەکتەرێک لە خەباتێکدا کە نەوەستاوە و ناوەستێت تاوەکو ئەو هەلومەرجە پێکهاتەیەی کە چەوساندنەوەیان گونجاو و قازانج بەخش و بەردەوامە دەگۆڕێت.
قەیرانەکان ڕاستیەکان دەردەخەن: لاوازی دەستکەوتەکان لە ژێر سایەی سەرمایەداریدا
ئەم لاوازییە پێکهاتەیە کە ژنان لە باشوور ئەزموونی دەکەن تەنها پەیوەندی بە ئەوانەوە نییە. قەیرانی ئابووری ئەوە دەردەخات کە ژنان لە باکووریش دەستکەوتیان بەدەستهێناوە کە بە هەڵپەسێردراوی ماونەتەوە بەبێ ڕەگ و ڕیشەی قووڵ لە پێکهاتەی خودی سیستەمەکەدا. ئەزموونی ئەو وڵاتانەی کە بە پێشکەوتوو وەسف دەکرێن لە یەکسانی جێندەردا بە ڕوونی نیشانی دەدەن کە ئەم دەستکەوتانە سەرەڕای گرنگی زۆریان هێشتا لاوازن و ئەگەری داخوران لە سیستەمێکی سەرمایەداریدا کە پێکهاتەی بنەڕەتی نەگۆڕاوە. لە هەموو قەیرانێکی ئابووریدا، داواکان داوا لە ژنان دەکەن لە بازاڕی کار بکشێنەوە لە ژێر ئەو مشتومڕەی کە لە ڕووی کۆمەڵایەتیەوە دەردەکەون بەڵام لە بنەڕەتدا ئابووری دەردەکەون، وەک کەمکردنەوەی بێکاری، کەمکردنەوەی خەرجی گشتی، یان گەڕانەوە بۆ "ڕۆڵی سروشتیی" ژنان لە ماڵ و خێزاندا.
تەنانەت لە وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا و ئەوروپا کە زۆرجار وەک نموونەی یەکسانی نیشان دەدرێن، بەشداری ژنان لە پۆستە باڵاکانی سەرکردایەتی تا ڕادەیەک سنووردارە لە زۆربەی کەرتەکاندا لە سەدا 25 بۆ 35 ی پۆستە باڵاکانی بەڕێوەبەر تێپەڕ ناکات و لە بەرزترین پۆستی جێبەجێکار بۆ 10 بۆ 15 لە سەدا دادەبەزێت، لە کاتێکدا جیاوازی مووچە بە تێکڕای 10 بۆ 13 لە سەدا بەردەوامە. شەڵتەرەکانی قوربانیانی توندوتیژی خێزانی ساڵانە سەدان ژن وەردەگرن، ئەمەش بە ڕوونی نیشانی دەدات کە یەکسانی یاسایی لە دەستوور و یاساکاندا مانای کۆتایی هێنان بە چەوساندنەوەی ڕاستەقینە نییە.
ئەم لاوازییە تەنها بۆ باشوور سنووردار نییە. هەمان سیستەمی ئابووری کە گوشار دەخاتە سەر کرێی ژنانی کرێکار لە کارگەکانی داکا، سیاسەتی توندوتیژی و تایبەتیکردن بەڕێوە دەبات کە کاریگەری لەسەر ژیانی ژنانی کرێکار لە نەخۆشخانە و قوتابخانە و دامەزراوەکانی چاودێری لە ئەوروپا هەیە. بەم شێوەیە لاوازی دەستکەوتەکان دەبێتە دیاردەیەکی هاوبەش کە شێوەی جیاواز لە نێوان باکوور و باشوور وەردەگرێت بەڵام لە هەمان ڕەگەوە سەرهەڵدەدات.
ئەم ڕاستییە ئازاربەخشانە ئەوە دووپات دەکەنەوە کە ئەو مافانەی کە لە ڕێگەی خەبات و قوربانیدان بەدەست هاتوون وردە وردە لەناودەچن مەگەر ئەو پێکهاتە ئابوورییە قووڵانەی کە پەیوەندییەکانی چەوساندنەوە و جیاکاری دەپارێزن بگۆڕدرێن. مافێک کە لە سیستەمێکدا دەدرێت کە باوەڕی بە یەکسانی نییە وەک مافێکی هەڵپەسێردراو دەمێنێتەوە کە دەتوانرێت هەر کاتێک بەرژەوەندییەکانی ئەو سیستەمە پێویست بکات لێی بسەنرێتەوە.
کاتێک پێشکەوتنی ژنان مانای سەرکەوتنی فێمینیستی نەبێت
بوونی ئافرەت لە پۆستی سەرکردایەتیدا مەرج نییە سەرکەوتن بێت بۆ دۆزی ژنان. ئەمە تەنها پارادۆکسێکی تیۆری نییە. مێژوو نموونەی بەرجەستە پێشکەش دەکات. یەکێک لە بەرچاوترین نموونەکان ئەزموونی مارگارێت تاچەر (1925-2013) بوو کە یەکەم ئافرەت بوو بە سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کە لە نێوان ساڵانی 1979 و 1990 حوکمڕانی کرد. بەرزبوونەوەی ئەو بۆ بەرزترین ئاستی دەسەڵات لە کۆمەڵگایەکدا گرنگی هەبوو کە ژیانی سیاسی لەمێژە پیاوان بەسەریدا زاڵ بوون. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم بەرزبوونەوەیە نەبوو بە سیاسەتێک کە یەکسانی کۆمەڵایەتی بەهێز بکات یان چینی کرێکار لە چەوساندنەوە بپارێزێت.
بە پێچەوانەوە، سەردەمی ئەو پەیوەندییەکی نزیکی هەبوو بە سیاسەتی تایبەتکردنی فراوان و توندوتیژی ئابووری سیستماتیک کە سەندیکاکانی لاواز کرد، هێرشی توندی لە کرێکاران کرد و نایەکسانی کۆمەڵایەتی قوڵتر کرد. ژنان، بەتایبەتی ژنانی کرێکار و هەژار، باجێکی نەگونجاو و ئازاربەخشیان دا بۆ ئەم سیاسەتانە.
ژنان بەس نییە بگەنە پۆستی دەسەڵات ئەگەر هەلومەرجی کارکردن نادادپەروەرانە بمێنێتەوە. بەس نییە کە گوتاری "تواناسازی" و "شکاندنی سەقفی شوشەیی" بڵاو ببێتەوە لە کاتێکدا کاری ناوماڵ و چاودێری لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە نەناسراوە و لە حساباتی ئابووری فەرمی دوورخراونەتەوە. ئەم ئەزموونە بیرمان دەخاتەوە کە ئازادی ژنان بە ڕەگەزی ئەو کەسە ناپێورێت کە لەسەر کورسی دەسەڵات دانیشتووە، بەڵکو بە سروشتی ئەو سیاسەتانەی جێبەجێ دەکرێن و هاوتەریب بوونیان لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی زۆرینەی چەوساوەدا دەپێورێت.
ئامادەبوونی ژنان لە پۆستەکانی سەرکردایەتی و بڕیاردان هەنگاوێکی گرنگ و پێویستە بەرەو یەکسانی، چونکە قۆرخکاری مێژوویی دەسەڵات دەشکێنێت و ئامادەبوونێکی سیاسی و دامەزراوەیی دەبەخشێت بە ژنان. لەگەڵ ئەوەشدا پێوانەی ڕاستەقینەی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی ژمارەی کورسییەکانی ژنان نییە لە ئەنجوومەنی کۆمپانیاکان یان هۆڵەکانی پەرلەمان، بەڵکو گەشەسەندنی بەرجەستە لە ژیانی ژنانی پەراوێزخراو: کرێکارانی مووچەی کەم، ئەو ژنانەی لە هەژاری بۆماوەییدا گیریان خواردووە، پەنابەرانی هەڵهاتوو لە جەنگ و چەوساندنەوە، قوربانیانی سیاسەتی توندوتیژی کە باجی ئەو قەیرانانە دەدەن کە خۆیان دروستیان نەکردووە. لەم ڕوانگەیە ڕادیکاڵەوە، 8 ی مارس وەک رۆژی پرسیاری قووڵ لە سیستەمی ئێستا، سیاسەتەکانی و پێکهاتەکەی دەمێنێتەوە نەک دەرفەتێک بێت بۆ گونجاندن یان ماستاوکردن.
8ی مارس: چۆن تێدەکۆشین، نەک چۆن ئاهەنگ دەگێڕین
لە کۆتایی ئەم ڕێگا مێژووییە درێژە کە لە نیویۆرکەوە تا پترۆگراد و لە کۆپنهاگنەوە بۆ هەموو شارێک درێژ دەبێتەوە کە ژنان ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ داواکردنی مافەکانیان، بیرهێنانەوەی 8 ی مارس گەڕانەوەیەکی سۆزدارانە نییە بۆ ڕابردوو. ئەوە گەڕاندنەوەیەکی هۆشیارانە بۆ مانا ڕەسەنەکەی کە زۆر هێز هەوڵ دەدەن جوانی بکەن و بەتاڵ بکەن لە ناوەرۆکی چینایەتی و شۆڕشگێڕی. بەدەستهێنانەوەی ئەم ڕۆژە مانای نکۆڵی کردن لە خەباتی ڕیفۆرمیستی نییە کە دەستکەوتی بەدەست هێناوە کە ناتوانرێت بەکەم بزانرێت. واتە دووبارە بەستنەوەی ئەو دەستکەوتانە بە ڕەگە کۆمەڵایەتی و چینایەتییەکانیانەوە بۆ پاراستنیان لە پاشەکشە و پاشەکشە کردن.
سەرەڕای هەموو ئەو مافانەی کە بە دەیان ساڵ خەبات و خوێن و قوربانیدان بەدەست هاتوون، ئەو پێکهاتە قووڵانەی کە ڕۆژانە جیاکاری لە هەموو کارگەیەک، فەرمانگە و ماڵێکدا بەرهەم دەهێنن، لەناونەچوون. چەوساندنەوەی ژنان بەردەوامە لە بازاڕی کار کە لەسەر بنەمای جیاوازی مووچەی سیستماتیک و کاری بێ مووچە لە ئامارە فەرمییەکاندا نییە، و لاوازی ئابووری بۆماوەیی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوازرێتەوە. ئەو سیستەمەی کە ژنانی کرێکار لە کارگەکانی چنین بەرهەڵستی دەکرد، بە زیندوویی دەمێنێتەوە و شێوە و میکانیزمەکانی دەگۆڕێت و لەگەڵ ئەوەشدا ناوەڕۆکی خۆی لەسەر بنەمای زاڵبوون و چەوساندنەوەی سیستماتیک دەپارێزێت.
ئەو میراتەی فێمینیزمی سۆسیالیستی بەجێی هێشت بانگەوازێک نەبوو بۆ ئاهەنگێکی ساڵانە کە ئاڵاکان هەڵواسرێن، گوڵ دابەش بکرێن و کۆنفرانس ئەنجام بدرێت پێش ئەوەی هەمووان بگەڕێنەوە بۆ ژیانیان بەبێ گۆڕان. بانگەوازێکی بەپەلە بوو بۆ ڕێکخستن و تێکۆشان لە سنوور و کەلتوور و زمانەکاندا، یەکسانی بە ڕەخنەگرتن لە سیستەمی چینایەتی سەرمایەداری و بەستنەوەی ئازادی ژنان بە ئازادی کۆمەڵگا بە گشتی لە لۆژیکی چەوساندنەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا گرنگترین پرسیار هەر دەمێنێتەوە: چۆن تێبکۆشین؟ ئەمڕۆ چ شێوازێکی ڕێکخستن پێویستە؟ ئایا پارتێکی سیاسی سۆسیالیستی تەقلیدی، تۆڕە کۆمەڵایەتییە لامەرکەزییەکان، یان رێکخراوەکانی فێمینیستی ترانس نەتەوەیی؟ چۆن کرێکارێکی جلوبەرگ لە بەنگلادیش دەتوانرێت پەیوەندی بە بەکاربەرێکی ئەوروپاوە هەبێت بە شێوەیەک کە هۆشیاری هاوبەش دروست بکات سەبارەت بە زنجیرەی چەوساندنەوەی جیهانی نەک شاردنەوەیان؟ چۆن دەتوانرێت ڕووبەڕووی سیاسەتی توندوتیژی ببێتەوە کە لەلایەن دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتیەکانەوە سەپێنراوە، کە دەرەنجامەکانی زۆرترین دەکەوێتە سەر ژنانی کرێکار و هەژار؟
وەڵامەکان ناتوانن کورت بکرێنەوە بۆ یەک هاوکێشەی ڕێکخراوەیی کە لە هەموو شوێنێک دروست بێت. هەلومەرجی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەیەکەوە بۆ چوارچێوەیەکی تر جیاوازە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەزموونی هاوچەرخ ئاماژە بە چەند ئاراستەیەکی ڕوون دەکات، لەوانە بەهێزکردنی ڕێکخراوی فێمینیستی سەربەخۆ و بنیاتنانی تۆڕی هاوپشتی فێمینیستی و کرێکاری. هەندێک لە پارتە چەپەکان و هێزە پێشکەوتووەکانیش ڕۆڵیان گێڕاوە لە پشتیوانیکردن لە یەکسانی جێندەر و داخوازییەکانی بزووتنەوەی فێمینیستی، چ لە ڕێگەی کاری پەرلەمانی و چ هاوپەیمانی لەگەڵ بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان.
لەم چوارچێوەیەدا، گرنگ دەبێت خەباتی فێمینیستی بە خەباتی کۆمەڵایەتی فراوانتر لە دژی سیاسەتی توندوتیژی و تایبەتیکردن ببەسترێتەوە و شێوازی نوێی ڕێکخستن کە کاری سیاسی و کۆمەلایەتی و فشاری سەندیکاکان تێکەڵ بکات. جیهانگیریی سەرمایەداری ئابووری جیهانی بەیەکەوە بەستووەتەوە. نەک تەنها تەحەدایەکی هاوبەشی بەرهەمهێناوە بەڵکو هەلومەرجی نوێی بۆ هاوپشتی کیشوەربڕ ڕەخساندووە کە دەتوانێت خەباتی ژنان لە شەڕە ناوخۆییە دابڕاوەکانەوە بگۆڕێت بۆ بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی جیهانی هۆشیارتر لە خۆی و ئامانجەکانی.
بۆیە لە 8 ی مارس و هەموو ڕۆژەکانی دواتر، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە چۆن ئەم بۆنەیە بگێڕین. پرسیاری ڕاستەقینە ئەوەیە کە چۆن تێدەکۆشین و ڕێک دەخەین و بنیات دەنێین. ئەو مافانەی دوێنێ بەدەستیان هێنا پێویستیان بە هۆشیاری نوێ و رێکخراوێکی بەردەوام هەیە بۆ پارێزگاریکردنیان لە ئەمڕۆ، وە پێویستیان بە ئیرادەی فێمینیستی چەپی شۆڕشگێڕانە هەیە کە ماندوو نەبێت لە فراوانکردنیان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ تا یەکسانی تەواو بەدەست دێت—یەکسانییەک کە نە نیوە قبوڵ بکات و نە وردە وردە قبوڵ بکات.
