بەخێربێن بۆ ناو سەردەمی شلۆقی پەیوەندییەكان و ژیانی هاوبەشی

هیوا عومەر

بەشی (3)

جیهانی ئەمرۆ تژییە لە ترس و قەلەقی، نەبوونی ئاسایش و ئارامی، لاوازی مۆراڵ و بەها ئەخلاقییەكان، شلی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و خۆشەویستی، بڵاوبوونەوەی شەڕ و چەكی ئەتۆم و دونیای دڕۆنەكان و ڤایرۆسەكان، جیهانی ئەمرۆمان جیهانێكی شلە.

سەردەمێكە بەبێ‌ هیچ پرۆژەیەكی جێگرەوە و بەدیل هەمووان شەڕی یەكتر دەكەین، زۆرینەمان نغرۆبووینە لە تاكگەرایی و تاكییەكی ساختە، بە جۆرێك هەریەكەمان عەوداڵی ژیان و ئاسایش و كامەرانین بەتاقی تەنها بۆ خۆمان، بە دابڕاوی لەوانی تر، سەردەمی مرۆڤی بەرخۆر و پچڕانی پەیوەندی نێوان ئەخلاق و زانست و بەها مرۆییەكانە.

 بیرمەندێكی پۆڵەندی لە میانەی زنجیرەیەك توێژینەوەدا لە چەندین ڕەهەندەوە هۆكار و ژینگەی لە دایكبوونی ئەم دیاردانەمان بۆ شیدەكاتەوە، لە رێگەی پەرینەوە لە مۆدێرنەتەی ڕەقەوە بۆ مۆدێرنەتەی شل .

لە بەشی دووەمی ئەم زنجیرە وتارەدا باسمان لە دوو دیاردەی سەردەمی ئەمرۆمان كرد، كە ڕووبەڕووی مرۆڤی مۆدێرن دەبێتەوە ئەویش خۆی دەبینێتەوە لە:

یەكەم: نەمانی ئاسایشی كار و ئابووری و دڵنیایی كۆمەڵایەتی.

دووەم: تێكچوونی سروشتی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی، دەروونی، سۆزداری و خێزانییەكان.

 ئەم دیاردانە گرێدراو و بەرهەمهێنراون و ناتوانین لە دەرەوەی لێكەوتەكانی كڕۆكی بونیادی سیستەم و مۆدێرنیتە و دۆخی سیاسی، ئابووری، كولتووری و كۆمەڵایەتی، تێیبگەین.

لە بەشی دووەمدا لە چەندین لایەنەوە لێكەوتەكانی نەمانی ئاسایشی كار و ئابووری و دڵنیایی كۆمەڵایەتیمان شیكردەوە لەسەر ئاستی ژیانی لۆكاڵ و گلۆباڵ، لەم بەشەدا فۆكسمان لەسەر شیكردنەوە و تێگەیشتن دەبێت لەبارەی (سروشتی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان) لەو بارەیەشەوە ڕوانگەكانی باومان دەبێتە چەقی ناوەرۆكی ئەم نووسینە بۆ شیكاركردنی دۆخی پەیوەندییەكان و وردەكاری ژیانی رۆژانەمان .

 زیگمۆنت باومان (١٩٢٥-٢٠١٧) كۆمەڵناسێكی پۆڵەندیی بە ڕەچەڵەك جوو بوو، بەهۆی شیكارییەكانی بۆ پەیوەندیی نێوان نوێگەریی و هۆلۆكۆست، زیاتر دەركەوت.

 باومان خاوەنی زنجیرە كتێبی “شلەكان”ـە كە لە هەشت زنجیرەی شل پێكهاتووە: لە بوارەكانی (نوێگەریی ، خۆشەویستی، ژیان، چاودێریی، سەردەم، خراپە، كولتوور، ترسی) یەكێك لەوانە بەناوی (Liquid Love ، Zygmunt Bauman) خۆشەویستی شل) لەساڵی 2003 دا، بڵاوكرایەوە، ئەمەش هەر لەسەروبەندی توێژینەوەكەی گای بوو، كە لە بەشی دووەمدا تیشكی خرایە سەر لەبارەی گۆڕانكارییەكانی لیبراڵیەتی نوێ‌ لەسەر دروستبوونی ناجێگری ژینگەی كارو هەڵكشانی پەراوێزخراوەكان لە رووی چەندایەتی و چۆنیایەتییەوە. 

باومان  وەك رەخنەگرێكی سەرسەختی سیستەمی سەرمایەداری، چەندین توێژینەوەی لە پەیكەری ژیانی كۆمەڵایەتی و سۆزداری و دیاردە تازە جڤاتییەكان، پێشكەشكردین.

 ئەو لە منداڵیدا ژیانێكی سەخت ژیاوە، لەگەڵیشیدا ئەو ژیانە روحی سەركێشی زیاتری پێبەخشی، ئەو دژی داگیركردنی وڵاتەكەی لەلایەن ئەڵمانیاوە لەشەری دووەمی جیهانی دەبێتە ئەفسەر لە سوپای سور، دواتر وەك كۆمەڵناسێكی دیار، دەردەكەوێت.

سەركێشییە فكرییەكانی و سەرسامییەكانی بە فەلسەفەی ماركسیزم و فرانكفۆرتییەكان و گرامشی ....  وایلێكرد زیاتر رۆبچێتە ناو كەلێنەكانی سەرمایەداری لە مۆدێرنەتەی رەقەوە بۆ مۆدێرنەتەی شل، ئەوەش لە رێگای شیكردنەوە و گەڕان بەدوای سروشتی جیهانی مۆدێرنەتەی شل و تێگەیشتن  لە سروشتی پەیوەندییە كۆمەڵایەتی، سۆزداری، ژیانی هاوسەرێتی، دەروونی و پەیوەندییە رۆژانییەكان، دەڕوات. ئەو نەك تەنها وەك سۆسیۆلۆگێك هاورێكانی وەك فەیلەسوفی دیاردە رۆژانییەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی، بینیویانە.

واقیع و ژیانی گۆڕاو بۆ ئەو چەقی پرسەكان بوو ئەوەش وایكرد لە دیاردە رۆژانییەكان ببێتە پسپۆرێكی دیار و توانایەكی لە ڕادەبەدەر پەیدا بكات بۆ تێگەیشتن و بەستنەوە و گرێدانی وردەكاری ژیانی گۆڕاوی رۆژانەمان بە سیستەمی سەرمایەداری و مۆدێرنەتە و بینینی وێنە گەورەكە و بەستنەوەی بە ئەو گۆڕانكاریيانەی بەسەر رۆڵی دەوڵەت و دام و دەزگاكانیەوە هات.

بەپێی تێگەیشتنی باومان لە جیهانگیریدا، شلی تاكەكان و بەهاو مۆراڵەكان لە رێگەی دۆخی بەرخۆری و بەكاربەرییەوە بەرجەستە دەبێت، چونكە پێوەرەكانی خێرایی و لەناوچون، ئازادی و دەستبڵاوی لەسەردەمی مۆدەگەرايیدا، دەبێتە مواسفاتی ژیانێكی باش .

لە فەزایەكی تژی لە  كەلێنی پێداویستییە ماددی و روحییەكاندا، فۆرمێك لە تاكگەرایی و بەمانا خۆپەرستییەكەی گەشە دەكات، كە پرنسیپی چێژ دەبێتە پێوەری ماڵەكردن لەگەڵ ژیانی رۆژانە لەسەر حیسابی دووركەوتنەوە لە بەرپرسیارەتی و بنیاتنان و روحیەتی هاوكاری و هەرەوەزی  و گرنگیدان بە كۆمەڵگە و ژیانی كۆمەڵایەتی.

لەم فەزایەدا، گرنگیدان بە خود و ژیانی تایبەتی بە دابڕاو لە ژیان و فەزای گشتی و چەمكی هاوڵاتیبوون، دەبێتە پێوەری خۆشبەتی و ژیانی نوێ‌  .

 دۆخی شلی لە ئاستی شوناسەوە بۆ مەعریفە و دیاردەی كۆچكردن و شوێنی نیشتەجێبوونەوە بۆ پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و ترس و قەلەقی و شەرو خۆشەویستی هتد ...  باڵادەست دەبێت .

لە مۆدێرنەتەی شلدا، بونیادە كۆمەڵایەتییەكان سەرلەنوێ‌ دادەرێژرێتەوە لە خزمەتی بازار و جیهانگیری بازار و گۆرینی مرۆڤ وەك ئۆبێكتێكی بەكاربەر و بەرخۆر .

لەو جۆرە سەردەمەدا ناجێگری و لە ئاستی كۆمەڵایەتییەوە بۆ گەشەكردنی سەرچاوەكانی بارگرژی نێودەوڵەتی و شەرەكان هەڵدەكشێت لە بری روحیەتی هاوكاری و ژیانی ئارام و جێگر، سەردەمەكە وەردەگەرێت بۆ نەبوونی دڵنیایی بەكۆمەڵ، بەڵام هەموان بە تەنها بەدوای دڵنیاییەوەن، وەهمی درێژخایەن، فشۆڵی، نەبوونی هەست و ئامرازەكانی یەكگرتوویی .

ئەگەر دیقەت بدەین، لەم رۆژگارەدا زۆرن ئەوانەی رۆژانە وەك دەردەدڵیەك باسی ئەوە دەكەن هیچ شتێك وەك جاری جاران نەماوە، لە پەیوەندی هاورێیەتییەوە بۆ پەیوەندییە خێزانییەكان و هاوسێ و پەیوەندییە خۆشەویستی و سۆزدارییەكان، لە روحیەتی هاریكاری و سۆلیداریتیەوە بۆ یەكگرتوویی كۆمەڵایەتی، ئەوان باسی ئەوە دەكەن پێشتر كاڵایەكی كەمتریان بەكاردەبرد و نا ئاشنابوون بەجیهانی مۆدەگەرایی، بەڵام خۆشەویستی و دڵنیایی كۆمەڵایەتی زۆرتریان ئەزموون دەكرد، هەرئەوەش بەهۆكاری ئاستێك لە بەختەوەری لەو كات و زیادبوونی قەلەقی لەمرۆدا، دەبینن. 

"لە شەستەكان سۆسیۆلۆگییەكان، دەردەشەی، دیاردەی پاشەكشەی خێزان وەك یەكەیەكی بەرهەمهێنەری  ژیانی هاوبەشی و هەرەوەزیان دەكرد، لە بەرامبەر سنورەكانی هەیمەنەی دەوڵەت و میكانزمەكانی بەرێوەبردنی بازاردا".

لەمرۆشدا ئاماژەیەكی تری  گۆڕانكارییەكان لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان ڕووبەڕووی دیاردەی (هاوسەرگیری كراوە یان بڵقی هاوسەرگیری) دەبینەوە.

لەو دۆخەی كە تێیدا هاوسەرەكان لە ژێر یەك سەقفدا دەمێننەوە، بەڵام لە هەموو پەیوەندییەكی جەوهەری و ناوەرۆكداردا بەتاڵ بوونەتەوە، بەجۆرێك هەریەكە ژیانێكی ئابووری و كۆمەڵایەتی  تەواو سەربەخۆ و دابڕاو لە یەكتردا دەژین، تەنانەت هەندێك كات ئەو دابڕانە دەگاتە ئاستێك لە پەیوەندییە سێكسی و سۆزدارییەكانیش، ئەوەش وادەكات هەریەكە هەژماری بانكی جیاوازیان هەیە و هەریەكەیان هاوڕێی تایبەتی خۆیان هەیە، ئەمە درێژكراوەی قەیرانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكانە لە دیدی باومان .

 بەپێی تازەترین داتاكان لە زۆربەی خێزانەكان زۆرینەی كاتەكانیان بە سەیركردنی شاشە زیرەكەكانەوە بەسەردەبەن، هۆكارەكەشی ئەوەیە لەوێ‌ وەك مرۆڤێكی بەرخۆر زۆرترین پانتایی مەجازیان بۆ دەرەخسێت كە جێگایەكە بۆ خۆخالیكردنەوە و خەرجكردنی ئارەزووە زووتێپەرەكان لەسەر حیسابی پەیوەندی كۆمەڵایەتی راستەقینە .

 بەم میكانیزمە، مرۆڤ بەبێ هیچ ئەزموونێك دەچێتە ناو پەیوەندییەكان و ژیانی خۆشەویستییەوە و هەر بەو خێرایيەش لێدەردەچێت، تەنیا بەیەك پێوەر مامەڵە لەگەڵ ژیاندا دەكات، ئەویش “زۆرترین ڕێژەی چێژ و كەمترین ئازار”. و هەڵگرتنی بەر پرسیارەتی، مرۆڤ وەردەگەرێت بۆ یەك پارچە لە ئارەزووی تێپەر و ژیانێكی ناجێگیر .

دیزاينی شارە تازەكان و باڵەخانەكان و گوندەكانی ئەڵمانی و ئەمریكی و هتد ...  بە جۆرێكی وەها نەخشێنراوە، مرۆڤ هاندەدات و دەكرێت بەبێ‌ بوونی هیچ پەیوەندییەكی فیزیكی بە هاوسێ‌ و ئەوانی تر بە تەنیا تیایدا بژێت، دیزاينەكە بەو جۆرەیە، تۆ وەك مرۆڤێكی بەرخۆر هەموو شتێكت بۆ ئامادەكراوە لە رێگەی خزمەتگوزاری  (خصخصە) بەتایبەتكردن.

رۆژانە لە رێگەی رێكلامەوە باوەری ئەوەمان لادروست دەكەن، ئەگەر دەتەوێت ژیانێكی هێمن و خۆشت دەست كەوێت وەك تاك ئەوە لەوێدایە، لە ناو دیزاينی باڵەخانە داخراو و دابڕاوەكانە لە هەموو پەیوەندییەكی كۆمەڵایەتیدا. لەوێدا واتای تاكگەرایی بریتییە لە بوونی ئاسایشی تایبەت و كارەبا و ئاو و هەموو خزمەتگوزارییە تایبەتەییەكانی تر، لێرەدا چەمكی تاك و تاكگەرایی كورتكراوەتەوە و یەكسانكراوە بە خزمەتگوزاری تایبەت بەدابڕاوی لەوانی تر لە رێگەی خصخصەوە.

 كاتێك پەیوەندی كۆمەڵایەتی راستەقینە و خێزان و ژیانی بەرهەمهێنانی هاوبەشی بەرەو پاشەكشە دەچێت، ئەوە هاوكاتە لەگەڵ گەشەسەندنی رۆڵی كۆمپانیاكانی تایبەت بە پێشكەشكردنی هەموو خزمەتگوزارییە دەروونی و تەندروستی و كۆمەڵایەتی بە شێوەیەكی ڕووتی بازرگانی و لە بەرامبەر وەرگرتنی پارە دوور لە سۆز و عاتیفە، ئەمەش وەك جێگرەوەیەك بۆ رۆڵی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و  خێزان و تێكدانی ناوەرۆكەكەی .

لەمرۆدا (Public Security)ئاسایشی گشتیش گۆڕاوە بۆ خصخصە و دیاردەی (Private security)  ئاسایشی تایبەت، لێرەدا دەتوانرێت جۆرێك لە دڵنایی ئاسایشی بۆ كەمینەیەك دروست بكرێت، لە بەرامبەر ئەوەدا ترسێكی گەورە بۆ گشت دروست دەكرێت، كە بەردەوام ئاسایشی لە مەترسیدایە، هەروەك ئەمرۆ لە رێگەی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە ئەو دۆخە دروستكراوە كە هەمووان لە ژێر چاودێری دەزگا ئەمنییەكانداین، كاری دەوڵەت تەنها بۆتە یەك پارچە لە دەزگایەكی ئەمنی و هەواڵگری پۆلیسی، ئەگەریش خوێندنەوە بۆ قەبارەی بودجەی وەزارەتەكانی ناوەخۆ و بەرگری دەزگا ئەمنییەكان بكەین لە ئاستی كوردستان و عێراق و زۆربەی دەوڵەتانی دراوسێ‌ و جیهان، دەبنین رۆژ لە دوای رۆژ گوژمەی ئەو دەزگا ئەمنیانە لە هەڵكشانە، لەبەرامبەرئەوەدا گوژمەی وەزارەتە خزمەتگوزارییەكان لە داكشان و بەرەو نەمانە، ئەو رۆڵە بۆ كەرتی تایبەت جێهێڵدرا.

 لە وەها دۆخێكدا  سیستەم باوەرمان پێدەهێنێت بەوەی هەمووشتێك دەتوانین دەستمان بكەوێت لە رێگەی بازاری ئازادەوە .

هەموو ئەو گۆڕانكاریيانە هاوكاتە لەگەڵ ئەم فۆرمە لە مۆدێرنەتە و تاكگەرایی بە چەمكە لیبڕالەكەیدا لە چوارچێوەی كۆمەڵگەی بەرخۆریدا، ئەم گۆڕانە دەتوانین لە ئاستی بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكانیش دەرهاوێشتەكانی ببینین، كاتێك تاك دادەبڕێت لە هەستی مرۆیی و پەیوەندی كۆمەڵایەتی و ژیانی هاوبەشی و هەرەوەزی بەرەو تاكگەراییەكی خودئەوینی ( نەرجسیەت) دەبرێت، هەرئەوەش یەكێكە لە هۆكارەكانی پاشەكشەی بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان لەمرۆدا، بەجۆرێك تاكگەرایی وەها دیزاينكراوە كە مرۆڤ نغرۆی ناوەوەی خۆی بێت، تەنها خەمی خۆی بێت بە دابراوی لە ژیانە كۆمەڵایەتی و هەرەوەزی و روحی هاودەردی. هۆشیارییەكی ساختەی وەهامان لادروستكراوە ئێمە دەتوانین بە تەنها بەبێ‌ ئەوانی تر خۆشبەخت و خۆشگوزەران و ئارام بژین، ئەو هۆشیاريە بەشێكە لە لێكەوتەكانی گۆڕانی پەیكەری ئابووری و رۆڵی دەوڵەت لە كۆمەڵگەدا، بەجۆرێك دەوڵەت بۆتە یەكەیەكی پاسەوانی سەرسنور و تەواوی ژیانی ناوەخۆی كۆمەڵگە و بەرپرسیارەتییە كۆمەڵایەتییەكانی تەسلیم بە دونیای بزنس و كۆمپانیاكان كردووە، لەو لاشەوە هەمووانیان تاككردۆتەوە بۆ ئەوەی بە ئاسانی خۆمان بدەین بە دەستەوە.

لە كتێبی ئەخلاق لە مۆدێرنەتەی شل باومان دەڵێت:" چەمكی بەرپرسیارێتی لە ڕابردوودا گرێدرابوو  بە ئەركی ئەخلاقی و خەمی ئەوانی دیكەوە، ئەمڕۆ بەستراوەتەوە بە خۆوەدیهێنانەوە، بۆیە وەبەرهێنان لە خۆتدا، بووەتە تاكە پڕۆژەی تاك".

 هۆكارەكەشی ئەوەیە، بازاڕی بەرخۆری چەمكی پێكەوەیی كۆمەڵایەتی كە لەسەر بنەمای بوون و ژیانی هاوبەشی كۆمەڵایەتی بنیاتنراوە نرخ و بەها و پێویستی ناهێڵێت، لە لایەكی تر ڕاگەیاندن و  پەروەردە و ناوەندەكانی بەناو گەشەپێدانی مرۆیی بەرەو ئەوەمان دەبەن نغرۆببین لە خۆماندا لەسەر حیسابی نەهێشتنی بەرپرسیارەتی كۆمەڵایەتی، ئەمەش گرێدەدرێت بە پردی گەیشتن بە سەركەوتن و كامەرانی و خۆبەرێوەبردنێكی باش لە تاكدا .

 لە دەرئەنجامی باڵادەستی ئەم سیستەمە، روحیەتی هاودەنگی و هاوسۆزی و چارەنووسی هاوبەش دەگۆرێت بۆ شوناسێكی ساختەی تاكگەرایی و نەهێشتنی پێویستی و بونیادی یەكە كۆمەڵایەتییە هاوبەشەكان .

هەموو ئەو هۆكارانەو هیتریش كاریگەری زیاتر دەخاتە سەر پەیوەندی كۆمەڵایەتی گرووپە پەراوێزخراوەكان و ئەوانەی كێشەی ناسنامە و ئەوانەشی لەسەر بنەمای جێندەری لاوازكراون و پەراوێزخراون، بە جۆرێك نە توانای دابڕانیان هەیە لەگەڵ رابڕدوو، نە توانای هەڵگرتن و پراكتیككردنی روئیایەكی جێگرەوەیان هەیە، كە بتوانێت ژیانێكی ئارام و جێگر لە ڕووی دەروونی و كۆمەڵایەتییەوە بنیات بنێت، ئەم دۆخە بۆ ئەو كۆمەڵگەیانەی هاوشێوەی خۆمان بەقۆناغی ڕاگوزەر تێدەپەڕن قورەكە سەختر و ئاڵۆزتر دەردەكەوێت.

كۆتايى (بەشی سێیەم)

 سەرچاوەكان : 

-      Liquid Love_ On the Frailty of Human Bonds  Zygmunt Bauman -- 1, 2003 -- Polity -- 9780745624884.pdf

-      الحب السائل، عن هشاشە الروابگ الانسانیە، ترجمە:حجاج ابوجبر، تقدیم هبە رووف عزت. الشبكە العربیە لڵابحاپ والنشر. ص 43،50،81، 81

-الحیاە السائلە، ترجمە:حجاج ابوجبر، تقدیم هبە رووف عزت. الشبكە العربیە لڵابحاپ والنشر .

-الحداپە السائلە ترجمە:حجاج ابوجبر، تقدیم هبە رووف عزت. الشبكە العربیە لڵابحاپ والنشر .

 -زیگمۆنت باومان-فەیلەسوفی پرسە شلەكان-دۆسیەكانی سەردەم-96 كۆمەڵێك نووسەر، و: هەڵكەوت عەبدوڵڵا .

-      Precariat/The New Dangerous Class/London, 2011

-(بنەچەی خێزان  و خاوەندارێتی تایبەت و دەوڵەت) فریدریك ئەنگلس، و. كریم مەلا رەشید .