ستار ئەحمەد
پرۆسەی فیدراڵی لە جیهانی هاوچەرخدا تەنها وەک ڕێکارێکی کارگێڕی یان دابەشکاریی جوگرافی سەیری ناکرێت، بەڵکو فەلسەفەیەکی سیاسیی قووڵە بۆ ڕێکخستنی پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤ، خاک و دەسەڵات لەناو یەک چوارچێوەی نیشتمانیدا، کە ئامانجی باڵای گەیشتنە بە تەباییەکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی بەردەوام. ئەم سیستەمە لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای پەیمانێکی دەستووری بونیاد نراوە، کە تێیدا دەسەڵاتەکان بە شێوەیەکی زانستی لە نێوان حکومەتێکی گشتیی ناوەندی و چەند یەکەیەکی سیاسیی خاوەن قەوارەدا دابەش دەکرێن، تاوەکو هیچ لایەنێک هەست بە پەراوێز خستن نەکات. ئامانجی سەرەکیی ئەم پرۆسەیە دۆزینەوەی هاوسەنگییەکی وردە لە نێوان پێویستییەکانی یەکگرتوویی دەوڵەت و پاراستنی ناسنامە و تایبەتمەندییە هەرێمایەتییەکان، چونکە تەبایی ڕاستەقینە ئەو کاتە دێتە دی کە هەموو پێکهاتەکان دڵنیابن لەوەی مافە کولتووری و مێژووییەکانیان پارێزراوە. لەو وڵاتانەی کە خاوەنی فرەچەشنیی نەتەوەیی، ئایینی، یان کولتوورین، فیدراڵیزم دەبێتە تاقە ڕێگەی دەربازبوون لە چەقبەستوویی سیاسی و دەسەڵاتی تاکڕەوانە، وەک چۆن ڕێگە نادات هەموو بڕیارە چارەنووسسازەکان لە یەک ناوەند و لەژێر سێبەری یەک دیدگای تەسکی ئایدیۆلۆژیدا کۆببنەوە و ببێتە مایەی لێکترازان و دوورکەوتنەوەی پێکهاتەکان لە یەکدی.
لە ڕوانگەیەکی مێژوویی و یاساییەوە، سەرکەوتنی هەر پرۆسەیەکی فیدراڵی و گەیشتن بە تەبایی نیشتمانی، بە پلەی یەکەم بەستراوەتەوە بە بوونی دەستوورێکی نیشتمانیی تۆکمە، کە وەک مەرجەعێکی باڵا و جێگەی متمانەی هەمووان سەیر بکرێت. ئەم دەستوورە دەبێت بە ڕوونی و بەبێ هیچ تەمومژێک سنووری دەسەڵاتە فیدراڵییەکان، وەک پاراستنی سنوورەکان و سیاسەتی دەرەوە و سیستەمی دراو، لەگەڵ دەسەڵاتە هەرێمایەتییەکان جیا بکاتەوە، تاوەکو کایەیەک بۆ ململانێی توند نەمێنێتەوە و جێگەی خۆی بۆ دیالۆگ و لێکتێگەیشتن چۆڵ بکات. مێژووی ڕامیاریی گەلان و ئەزموونی دەوڵەتە پێشەنگەکان لەم بوارەدا پێمان دەڵێن، کە فیدراڵیزم لەو شوێنانەدا گەشەی کردووە کە لێبوردەیی سیاسی بووەتە کولتوورێکی باڵا، نەک تەنها دەقێکی یاسایی بێگیان کە لەسەر کاغەز مابێتەوە. لێرەوە دەتوانین بڵێین فیدراڵی تەنها دابەشکردنی جوگرافیای دەسەڵات نییە، بەڵکو دابەشکردنی بەرپرسیارێتییە بەرامبەر بە پاشەڕۆژی نەوەکان، بە جۆرێک کە هەرێمەکان هەست بکەن خاوەنی ئیرادەی خۆیانن لە بەڕێوەبردنی کاروباری ناوخۆیی و گەشەپێدانی ئابووری و پاراستنی زمان و میراتی کولتووریی خۆیاندا بەبێ ترس لە توانەوە یان هەڕەشەی سڕینەوە.
ئەو ئالێنگارییە گەورانەی کە ڕووبەڕووی ئەم پرۆسەیە دەبنەوە، زۆرجار لە نەبوونی متمانەی سیاسیی نێوان ناوەند و هەرێمەکانەوە سەرچاوە دەگرن، کە ئەمەش گەورەترین هەڕەشەیە بۆ سەر تەبایی کۆمەڵایەتی. کاتێک دەسەڵاتی ناوەندی هەوڵی گەڕانەوە بۆ سەردەمی مەرکەزییەتی ڕەها دەدات، یان کاتێک هەرێمەکان بەرژەوەندییە لۆکاڵییە کاتییەکان دەخەنە سەروو بەرژەوەندییە باڵاکانی دەوڵەت، سیستەمەکە تووشی پەککەوتن و قەیرانی بەردەوام دەبێت. بۆیە بوونی دادگایەکی دەستووریی بێلایەن، پیشەیی و سەربەخۆ، کە بتوانێت بەبێ فشارە سیاسییەکان و لەسەر بنەمای یاسا کێشە و تێگەیشتنە جیاوازەکان یەکلا بکاتەوە، یەکێکە لە زەروریەتە هەرە سەرەکییەکانی پاراستنی تەبایی لەناو دەوڵەتدا. جگە لەوەش، دابەشکردنی دادپەروەرانەی سامانی نیشتمانی و داهاتە سروشتییەکان بە شێوەیەک کە هەموو ناوچەکان هەست بە گەشەکردن و ئاوەدانی بکەن، دەمارگیرییە ناوچەییەکان کەمدەکاتەوە و هەستی هاوڵاتیبوون لە ناوەڕۆکدا بەهێزتر دەکات، کە ئەمەش مەرجی سەرەکیی هەر پێکەوەژیانێکی ئاشتییانەیە لە چوارچێوەی یەک نیشتماندا.
لەلایەکی دیکەوە، فیدراڵیزم وەک مۆدێلێکی دیموکراسی، هاندەرێکی بەهێزە بۆ کێبڕکێی ئەرێنی لە نێوان هەرێمەکاندا بۆ پێشکەشکردنی باشترین خزمەتگوزاری و پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری. کاتێک هەرێمێک دەتوانێت لە بوارێکی دیاریکراودا سەرکەوتن بەدەستبهێنێت، دەبێتە نموونە بۆ هەرێمەکانی تریش و بەمەش ئاستی گشتیی دەوڵەت بەرەو پێش دەچێت، ئەمەش جۆرێک لە تەبایی و هاوکاریی دوولایەنە لە نێوان ناوچە جیاوازەکاندا دروست دەکات. ئەم جۆرە لە حوکمڕانی ڕێگرە لەوەی ناوچەیەک لەسەر حیسابی ناوچەیەکی تر فەرامۆش بکرێت یان بودجەی گشتی وەک ئامرازێکی فشار بۆ دەستەمۆکردنی لایەنەکان بەکاربهێنرێت. لە ڕاستیدا، فیدراڵیزمی ڕاستەقینە ئەو کاتە دەگاتە لوتکەی سەرکەوتن کە هاوڵاتی لە دوورترین گوند و ناوچەی وڵاتدا هەست بکات دەنگی دەبیسترێت و مافە بنەڕەتییەکانی وەک ئازادیی ڕادەربڕین و دابینکردنی ژیانێکی شایستە پارێزراوە، کە ئەم هەستە خۆی لە خۆیدا بنەمای تەباییەکی نیشتمانیی قوڵە.
لە کۆتاییدا دەبێت جەخت لەوە بکرێتەوە کە فیدراڵیزم مۆدێلێکی جێگیر و ئامادەکراو نییە، کە وەک قاڵبێکی یەکپۆش بۆ هەموو وڵاتێک وەک یەک بەکاربێت، بەڵکو پرۆسەیەکی زیندوو و بەردەوامە لە گۆڕانکاری و گونجاندن لەگەڵ واقیعی کۆمەڵایەتی، مێژوویی و جیۆپۆلەتیکی هەر گەلێکدا. ئەزموونە جیهانییەکانی وەک ئەڵمانیا، کەنەدا، سویسرا و ئەمریکا نیشانی دەدەن کە هێزی ڕاستەقینەی دەوڵەت لە یەکپارچەیی زۆرەملێ و چەپاندنی دەنگە جیاوازەکاندا نییە، بەڵکو لەو تەبایی و یەکگرتووییەدایە کە بە شکۆوە ڕێز لە فرەیی و جیاوازییەکان دەگیرێت. بۆ ئەو وڵاتانەی کە مێژوویەکی پڕ لە ململانێ و ستەمی ناوەندییان هەیە، فیدراڵیزم دەتوانێت ببێتە دەروازەیەک بۆ ئاشتییەکی هەمیشەیی و سەقامگیرییەکی ڕاستەقینە، بە مەرجێک وەک ستراتیژییەتێکی مرۆیی و دادپەروەرانە بۆ دیموکراسی سەیر بکرێت، نەک وەک هۆکارێکی کاتی بۆ تێپەڕاندنی قەیرانە سیاسییەکان. بونیادنانی دەوڵەتێکی فیدراڵی پێویستی بە پشوو درێژی، دیالۆگی بەردەوام و داننان بە مافی ئەوی تردا هەیە، چونکە ئەمە تاقە ڕێگەی زامنکردنی ئازادی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و گەیشتنە بە لوتکەی تەبایی بۆ هەموو تاکێکی کۆمەڵگا بەبێ جیاوازی.
