ستار ئەحمەد
کاکەییەکان کە پەیڕەوانی ڕێبازی "یارسان"ـن، یەکێک لە ڕەسەنترین و دێرینترین پێکهاتەکانی نەتەوەی کوردن کە خاوەنی فەلسەفە و ڕێبازێکی یەکجار قووڵ و کۆنن. بەپێی بڕوا و دەقە دێرینەکانی خۆیان، مێژووی یارسان بۆ سەرەتای دروستبوونی مرۆڤایەتی و سەردەمی حەزرەتی ئادەم دەگەڕێتەوە؛ ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە بیروباوەڕی ئەوان ڕەگێکی مێژوویی هێندە قووڵی هەیە کە لەگەڵ یەکەمین چرکەساتی دەرکەوتنی مرۆڤ لەسەر زەوی دەست پێ دەکات. هەرچەندە ڕێکخستنی بنەماکانی ئەم ڕێبازە لە سەردەمی سوڵتان سەهاک لە هەورامان بە شێوازێکی نوێ دەرکەوتووە، بەڵام جەوهەری بیرکردنەوە و ڕێچکەی ژیانیان وەک میراتێکی ڕۆحیی هەزاران ساڵە لە ناو دڵی چیاکانی کوردستاندا پارێزراوە.
لە ڕووی دابونەریتی کۆمەڵایەتییەوە، کاکەییەکان خاوەنی سیستمێکی پێشکەوتوون کە تێیدا ڕێزێکی بێ پایە بۆ خێزان و ژن دادەنرێت. لەم ڕێبازەدا "فرەژنی" ڕێگەپێنەدراوە و تەنیا یەک ژن دەهێنرێت؛ ئەمەش نیشانەی ئەو بەها بەرزەیە کە بۆ یەکسانی و یەکگرتوویی خێزان دایانناوە. شوێنە پیرۆزەکان و کەسایەتییە مەزنەکان لای کاکەییەکان جێگەی بایەخێکی یەکجار گەورەن. مەزارگەی "سوڵتان سەهاک" لە هەورامان، پیرۆزترین شوێنی ئەوانە، لەگەڵ مەزارگەی "باوە نوور" و "باوە شاسوار" لە ناوچەی گەرمیان کە جێگەی متمانە و پەناگەی ڕۆحیی پەیڕەوانی ئەم ڕێبازەن. هەروەها کەسایەتییەکانی وەک "بابا یادگار"، "پیر بنیامین" و "پیر مووسێ" وەک هێمای چاکەخوازی و ڕێبەری ڕۆحی سەیر دەکرێن.
کتێبی پیرۆزی "سەرەنجام" کە بە زمانی کوردییەکی یەکجار پاراو نووسراوەتەوە، گەنجینەی سەرەکیی فەلسەفە و دەقە پیرۆزەکانی یارسانییەکانە. ئەم کتێبە نەک تەنیا ڕێنمایی ڕۆحی، بەڵکو پارێزەری وشە و زاراوە ڕەسەنەکانی زمانی کوردییە. کاکەییەکان لە ڕووی هونەرییەوە بەهرەیەکی بێ وێنەیان هەیە و زۆریان نیگارکێشی دەستڕەنگینن کە لە ڕێگەی ڕەنگەکانەوە جوانییەکانی کوردستان دەخەمڵێنن. هەروەها لە بواری موزیک و مەقامە ڕەسەنەکاندا خاوەن مێژوویەکی زێڕینن؛ مەقامەکانی وەک "ئەڵاوەیسی" و "مەقامی ئەڵوەن" کە ڕەگێکی قووڵیان لە ناو فۆلکلۆری گەرمیاندا هەیە، بەشێکی دانەبڕاون لە ناسنامەی ئەوان. ئامێری تەمبوور لای ئەوان تەنیا ئامێرێکی موزیک نییە، بەڵکو ئامرازێکی ڕۆحییە بۆ خوێندنەوەی ئەو "کەلام"انەی کە لە ناو "سەرەنجام"دا هاتوون.
دڵسۆزی و کوردایەتی لای کاکەییەکان کرداری هەزاران ساڵەیانە. ئەوان بە درێژایی مێژوو پارێزەری سەرسەختی زمان و کولتووری کوردی بوون و لە هەموو شۆڕش و خەباتە نیشتمانییەکاندا ڕۆڵی کاریگەریان هەبووە. لە بواری ئەدەب و نووسیندا، خاوەنی قوتابخانەیەکی گەورەی شیعر و تەسەوفن و شاعیرانی وەک "سەید براکە"، "شاکە و خان مەسوور" و "ترکە میر" بەرهەمی یەکجار بەرزیان پێشکەش کردووە. ڕێبازی یاری لەسەر چوار کۆڵەکەی ڕاستی، پاکی، نیستی و ڕێدێ دامەزراوە. کاکەییەکان لە کەرکووک، هەڵەبجە، نەینەوا و هەولێر، هەمیشە وەک هێمایەکی درەوشاوەی پێکەوەژیان ماونەتەوە. پاراستنی ئەم میراتە ئەرکی هەمووانە، چونکە بەهاکانی ئەوان وەک ڕاستگۆیی، کوردپەروەری و یەکسانی، جیهان و نیشتمان دەکەنە شوێنێکی باشتر بۆ ژیان. ئەوان وەک ئەستێرەیەکی گەش لە ئاسمانی مێژووی کوردستاندا دەدرەوشێنەوە.
