ستار ئەحمەد
ئەم نووسینە هەوڵێکە بۆ هەڵدانەوەی لاپەڕە تاریکەکانی مێژووی هاوچەرخ و دۆزینەوەی ئەو ڕەگ و ڕیشانەی کە بوونەتە هۆی دروستبوونی دابڕانێکی قووڵ لە نێوان نەتەوەی کورد و عەرەبدا. لێرەدا دەمانەوێت تیشک بخەینە سەر ئەو بەربەستە دەستکردانەی کە لە لایەن دەسەڵاتە ستەمکارەکانەوە بونیاد نراون بۆ ئەوەی ڕاستییەکان بشێوێنن و ڕقێکی سیاسی بخەنە نێوان دوو گەل کە دەکرێت مێژوویەکی جیاوازیان هەبێت. تێگەیشتن لەو دیوارە ئەستوورەی لە نێوان ئەم دوو نەتەوەیەدا دروست بووە، پێویستی بە وردبوونەوەیەکی قووڵ هەیە لە مێژووی ڕامیاری و ئەو کۆسپە دەروونییانەی کە دەسەڵاتە یەک لەدوای یەکەکان چاندوویانە. ئەوەی زۆرجار وەک ڕق یان دژایەتی لە ناوەندەکاندا دەردەکەوێت، تەنیا هەستێکی سادەی مرۆیی نییە، بەڵکو دەرەنجامی کۆمەڵێک بەربەستی دەستکردە کە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی هێزە باڵادەستەکان و مانەوەی فەرمانڕەوا چەوسێنەرەکان بونیاد نراون. ئەم دۆخە نالەبارە ڕەگێکی مێژوویی قووڵی هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەکە و سەپاندنی سنوورە دەستکردەکان بەسەر گەلاندا، کە تێیدا کورد وەک نەتەوەیەکی ڕەسەن فەرامۆش کرا و کرا بە قوربانیی کێشمەکێشە نێودەوڵەتییەکان.
یەکەمین بەربەستی گەورە، سەرهەڵدانی ئەو بیروباوەڕە نەتەوەپەرستە توندانە بوو کە لە نیوەی دووەمی سەدەی ڕابردوودا ناوچەکەیان تەنیبووەوە. ئەو هزرانەی کە دەیانویست هەموو پێکهاتە و ڕەنگە جیاوازەکان لە نێو یەک ناسنامەی دیاریکراودا بتوێننەوە و دان بە هیچ جیاوازییەکی نەتەوەیی و زمانی و کەلتووریدا نەنێن. ئەم هەوڵە بەردەوامە بۆ سڕینەوەی شوناسی نەتەوەیەکی وەک کورد، نەک هەر نەبووە هۆی یەکگرتوویی و تەبایی، بەڵکو جۆرێک لە گومان و دوورکەوتنەوەی قووڵی لە نێوان هەردوو لایەندا دروست کرد. کاتێک دەسەڵاتە ناوەندییەکان بە ناوی پاراستنی یەکپارچەیی خاکی وڵاتەوە، هەوڵی گۆڕینی ڕەچەڵەکی ناوچە کوردییەکانیان دەدا و بە زۆر خەڵکی بێتاوانیان لە زێدی باو و باپیرانیان دەردەکرد، لە ڕاستیدا خەریکی تۆوکردنی ڕقێکی مێژوویی بوون لە دڵەکاندا. لەم دیدگایەوە، کورد هەمیشە وەک مەترسییەک بۆ سەر خواستە نەتەوەییەکانی ئەوان نیشان دەدرا، ئەمەش وایکرد تاکی عەرەب بە چاوێکی گوماناوییەوە سەیری دراوسێ کوردەکەی بکات و وەک نەیارێکی هەمیشەیی بیبینێت.
لە لایەکی ترەوە، شێواندنی وێنەی کورد لە پەرتووکەکانی خوێندن و ناوەندە بارهێنەرەکان و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی وڵاتە عەرەبییەکاندا، بەربەستێکی دەروونیی هێندە قایمی دروست کردووە کە تێپەڕاندنی زۆر ئەستەمە. بۆ چەندین دەیەی بەردەوام، نەوەکانی عەرەب وا بارهێنراون کە کورد وەک جوداخواز یان داردەستی بێگانە ببینن، بێ ئەوەی ئاوڕ لەو ستەمە مێژووییە بدەنەوە کە لەم گەلە کراوە. ئەم چەواشەکارییە وایکردووە کە زۆرجار داخوازییە ڕەواکانی گەلی کورد بۆ ژیانێکی سەربەرزانە و پاراستنی زمانەکەی، وەک پیلانگێڕی بەرامبەر بە نەتەوەی عەرەب لێک بدرێتەوە. ئەمە ئەو شوێنەیە کە ڕقی ڕامیاری تێیدا ڕەنگ دەداتەوە و دەبێتە ڕقێکی کۆمەڵایەتی، چونکە کاتێک مرۆڤەکان لە ڕاستیی مێژوویی و ئازارەکانی یەکتر بێئاگا دەکرێن، ئاسانتر دەکێوێندرێن و دەکەونە داوی دوژمنایەتییەوە و دەبنە ئامرازی جێبەجێکردنی پلانە پیسەکانی دەسەڵاتدارەکان.
هەروەها، ململانێ لەسەر سامانە سروشتییەکان و ئەو خاکە دەوڵەمەندەی کوردستان، هۆکارێکی تری چەسپاندنی ئەم بەربەستانەیە. فەرمانڕەوا ستەمکارەکان هەمیشە بۆ ڕەواییدان بە دەستبەسەرداگرتنی نەوت و ئاو و زەوییە بەپیتەکانی کوردستان، پەنایان بۆ جۆشدانی هەستی نەتەوەیی عەرەب بردووە دژی کورد. ئەوان وا وێنای شەقامی عەرەبییان کردووە کە گەشەسەندنی کوردستان و بەدەستهێنانی مافەکانی، واتا پاشەکشە و هەژاریی ئەوان، لە کاتێکدا ڕاستیەکەی ئەوەیە کە چەوساندنەوەی کورد تەنیا خزمەتی بە مانەوەی تاکڕەوەکان کردووە و هیچ سوودێکی بۆ تاکی ئاسایی عەرەب نەبووە. ئەم جەنگە ساردە لەسەر بەرژەوەندییەکان، وایکردووە کە دیوارێکی لەرزۆک لە نێوان دوو نەتەوەدا بونیاد بنرێت کە هەمیشە ئامادەیە بۆ داڕمان و دروستکردنی پێکدادان لە هەر کات و ساتێکی جیاوازدا.
دەستێوەردانی هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانیش ڕۆڵێکی کەمباوەڕیان نەگێڕاوە لە قووڵکردنەوەی ئەم برینانەدا. زۆرجار پرسی کورد وەک هۆکارێکی فشار لە کێشمەکێشە ڕامیارییەکاندا بەکار هێنراوە، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی کە تاکی عەرەب هەمیشە بە ترسەوە سەیری هەر هەنگاوێکی کورد بکات بەرەو ڕزگاری و ئازادی. ئەوان وا فێر کراون کە مافی کورد واتا لاوازبوونی ئەوان و تێکچوونی هاوسەنگیی هێز، لە کاتێکدا مێژوو سەلماندوویەتی کە ئاشتی و پێکەوەژیان تەنیا کاتێک دێتە دی کە هەمووان خاوەنی کەرامەت و مافی یەکسان بن و هیچ نەتەوەیەک خۆی بە سەرووتر نەزانێت. ئەم تێڕوانینە هەڵەیە وایکردووە کە بێ متمانەیی ببێتە سیفەتێکی سەرەکی لە پەیوەندییەکانی نێوان ئەم دوو نەتەوەیەدا و هەر هەوڵێکی نزیکبوونەوەش بە چاوی گومانەوە سەیر بکرێت.
جگە لەمانەش، نەبوونی گفتوگۆیەکی ڕاستەقینە لە نێوان ڕۆشنبیرانی هەردوو لایەن، بەربەستێکی تری بەردەم ئاشتەواییە. زۆرجار ڕۆشنبیری عەرەب لە ژێر کاریگەریی هەمان ئەو بارهێنانە چەوتەدایە کە دەسەڵاتەکان دایانڕشتووە، هەر بۆیە کەمتر دەوێرن یان حەز دەکەن بەرگری لە مافی نەتەوەیەکی تر بکەن کە ساڵانێکی درێژە وەک دوژمن پێیان ناسێندراوە. ئەم بێدەنگییە یان هاوکارییە ناڕاستەوخۆیە لەگەڵ سیستەمە چەوسێنەرەکان، وایکردووە کە برینەکان قووڵتر بن و نەوەی نوێی کوردیش بە نائومێدییەوە سەیری ئەو لایەنە بکات. کاتێک هاوسۆزییەکی مرۆیی بۆ قوربانییەکانی کورد لە کارەساتە گەورەکاندا نابینرێت، سروشتییە کە جۆرێک لە ساردی و دوورەپەرێزی لە پەیوەندییەکاندا دروست ببێت و بەربەستەکان ئەستوورتر بن.
لە کۆتاییدا دەبێت بڵێین، ئەو بەربەستانەی کە باس کران، زیاتر بەرهەمی ڕامیاری و بەرژەوەندیی دەسەڵاتدارەکانە نەک سروشتی مرۆیی گەلان. تێپەڕاندنی ئەم دۆخە نالەبارە پێویستی بە گۆڕانکاریی ڕیشەیی هەیە لە شێوازی بارهێنان، جیهانبینیی نەتەوەکان و شێوازی تێڕوانین بۆ مێژوو. پێویستە دان بە ناسنامە و مێژووی کورددا بنرێت و وەک بەشێکی دانەبڕاو و ڕەسەن لەم ناوچەیە سەیر بکرێت، نەک وەک میوان یان مەترسییەکی دەرەکی. تەنیا کاتێک دەتوانین باسی داهاتوویەکی گەش و پێکەوەژیانێکی ئاشتییانە بکەین کە مرۆڤەکان لەو قاڵبە تەسکە نەتەوەییانە بێنە دەرێ و بە چاوی ڕێزەوە سەیری جیاوازییەکانی یەکتر بکەن. بونیادنانی گفتوگۆیەک کە لەسەر بنەمای ڕاستی، دادپەروەری و قبووڵکردنی ئەویتر بێت، تاکە ڕێگەیە بۆ ڕووخاندنی ئەو دیوارە پۆڵاینەی کە ساڵانێکی درێژە نەتەوەکانی لێ جودا کراوەتەوە و مرۆڤایەتیی تێدا کراوەتە قوربانیی ڕامیاریی چەوت.
