مرۆڤایەتی لە سەدەی بیست و یەکەمدا شانازی بە گەشەسەندنی زانستی، تەکنەلۆجیا و بەناو دیموکراسییەوە دەکات، بەڵام لە ژێر ئەم ڕووکەشە بریقەدارەدا، مێژوویەکی تاریک و خوێناوی لە تاوان و پێشێلکاری بەردەوامە. وڵاتانی هاوچەرخ، بە تایبەت هێزە گەورەکان و ئەوانەی خۆیان بە پارێزەری مافەکانی مرۆڤ دەزانن، لە پشت پەردەی دروشمە جوانەکانەوە، گەورەترین تاوان دژی مرۆڤایەتی و ژینگە و داهاتووی سەر زەوی ئەنجام دەدەن. ئەم ستەمانە تەنیا لە چوارچێوەی جەنگی سەربازی کورت نابنەوە، بەڵکو تەواوی کایەکانی ژیان دەگرنەوە.
گەورەترین و دیارترین تاوانی وڵاتانی هاوچەرخ، داگیرکاری و هەڵگیرساندنی جەنگە بە مەبەستی تاڵانکردنی سامانی گەلان. لە پێناو نەوت، کانزاکان و بەدەستهێنانی پێگەی ستراتیژی، دەوڵەتە زلهێزەکان خاک و نیشتمانی گەلانی لاواز دەکەنە دۆزەخ. ملیۆنان مرۆڤی بێتاوان لە ئەنجامی ئەم ململانێیانەدا دەکوژرێن، بریندار دەبن یان ئاوارە و سەرگەردان دەبن. ماڵوێرانییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا نموونەی زیندووی ئەم سیاسەتە چەپەڵەن، کە تێیدا مرۆڤ دەبێتە قوربانی یەکەمی بەرژەوەندییە دارایی و پیشەسازییەکانی چەند وڵاتێکی دیاریکراو. تێکدانی شیرازەی کۆمەڵایەتی و ڕووخاندنی ژێرخانی ئابووری ئەم وڵاتانە تاوانێکە کە کاریگەرییەکەی بۆ چەندین نەوەی داهاتوو دەمێنێتەوە.
لە لایەکی ترەوە، تاوانی ئابووری شێوازێکی تری سەرکوتکاری دەوڵەتە هاوچەرخەکانە. لە ڕێگەی سەپاندنی گەمارۆی ئابووری توندەوە، ئەم وڵاتانە نەک تەنیا حکومەتەکان، بەڵکو تەواوی گەلان برسی دەکەن. نەبوونی هەتوان، خۆراک و پێداویستییە سەرەتاییەکانی ژیان لەو وڵاتانەی ژێر گەمارۆن، دەبێتە هۆی گیان لەدەستدانی هەزاران منداڵ و نەخۆش. ئەمە جۆرێکە لە کوشتنی بەکۆمەڵی بێدەنگ کە لە ژێر ناوی یاسای نێودەوڵەتیدا ئەنجام دەدرێت. هێزە گەورەکان بە دەستبەسەرداگرتنی بازاڕی جیهانی و دراو، هەمیشە وڵاتانی پەرەسەندووش دواکەوتوو دەهێڵنەوە، هەتا هەمیشە پێویستیان بەوان بێت و نەتوانن بڕیاری سەربەخۆی خۆیان بدەن.
جگە لە جەنگ و ئابووری، تاوانی ژینگەیی یەکێکە لە مەترسیدارترین ئەو تاوانانەی کە وڵاتانی هاوچەرخ دەرهەق بە گۆی زەوی دەیکەن. دەوڵەتە پیشەسازییە گەورەکان لە پێناو قازانجی زیاتر و بەردەوامبوونی کارگەکانیان، ژینگەی جیهانیان بەرەو وێرانبوون بردووە. پیسبوونی هەوا، گەرمبوونی زەوی، توانەوەی سەهۆڵبەندانەکان و شێواندنی سروشت، هەموو دەرەنجامی ئەو گازە ژهراوییانەن کە لەم وڵاتانەوە بڵاودەبنەوە. ئەوان بەم کارەیان مافی ژیان لە نەوەکانی داهاتووش زەوت دەکەن. سەیرەکە لەوەدایە، زۆربەی ئەو وڵاتانەی کە هۆکاری سەرەکین لە تێکدانی ژینگە، کەمترین زیانیان پێدەگات و گەلانی هەژار و کەم دەرامەت دەبنە قوربانی یەکەمی لافاو، وشکەساڵی و گۆڕانی کەشوهەوا.
تاوانێکی تری دەسەڵاتە هاوچەرخەکان، بازرگانیکردنە بە چەک. کارگەکانی چەک لەم وڵاتانەدا تەنیا لە کاتی هەبوونی شەڕ و ئاڵۆزیدا قازانج دەکەن، بۆیە دەسەڵاتدارانی ئەم دەوڵەتانە هەمیشە بەدوای دۆزینەوە یاخود دروستکردنی کێشە و ململانێی نوێوەن لە جیهاندا بۆ ئەوەی بازاڕی چەکەکانیان گەرم بێت. ناردنی چەک بۆ ناوچە شێواوەکان و پڕچەک کردنی گروپە جیاوازەکان، سووتەمەنی ڕاستەقینەی ئەو جەنگانەن کە ڕۆژانە گیانی مرۆڤەکان دەکێشن. ئەمە بازرگانی کردنە بە خوێنی مرۆڤەوە، کە تێیدا ژیانی منداڵێک یان دایکێک دەگۆڕدرێتەوە بە چەند دراوێکی زیاتر بۆ خەزێنەی کۆمپانیا زەبەلاحەکان.
مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لە ململانێ و جەنگ، بەڵام ئەوەی وڵاتانی هاوچەرخ لە هێزە داگیرکەرەکانی ڕابردوو جیا دەکاتەوە، بەکارهێنانی زانست، یاسا و دامەزراوە نێو دەوڵەتییەکانە وەک پۆشاکێک بۆ شاردنەوەی تاوانەکانیان. لەم سەردەمەدا، چەوساندنەوەی گەلان تەنیا بە شمشێر و تفەنگ نییە، بەڵکو لە ڕێگەی سیستەمێکی داڕێژراوەوە دەکرێت کە تێیدا ناسنامە، کلتور، بیرکردنەوە و تەنانەت ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەکان دەکرێنە ئامانج. مرۆڤی ئەمڕۆ لەژێر سایەی ئەم هێزانەدا، لەناو بازنەیەکی داخراودا دەژی کە تێیدا ئازادی ڕاستەقینە بوونی نییە، بەڵکو تەنیا جۆرێک لە کۆیلایەتی نوێ و سەردەمیانە باڵادەستە.
یەکێک لە قورسترین و بەردەوامترین تاوانەکانی وڵاتانی هاوچەرخ، تاوانی سڕینەوەی ناسنامەی کلتوری و داگیرکاریی هزرییە. دەوڵەتە باڵادەستەکان لە ڕێگەی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن، سینەما و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، هەوڵدەدەن کلتور و بەها ڕەسەنەکانی گەلانی تر لاواز بکەن و بیرکردنەوەیەکی یەکپۆش بەسەر جیهاندا بسەپێنن. ئەمە هێرشێکی بێدەنگە بۆ سەر زمانی دایک، مێژوو و ناسنامەی نەتەوەکان، بە جۆرێک کە نەوەی نوێ لە وڵاتانی پەرەسەندوودا وا ڕادەهێنرێت کە کلتوری خۆی بە نزم و دواکەوتوو بزانێت و چاو لە کلتوری وڵاتانی داگیرکەر بکات. ئەم شێوازە لە داگیرکاری، لە جەنگی سەربازی مەترسیدارترە، چونکە بەبێ ئەوەی یەک دڵۆپ خوێن بڕژێت، گەلێک لە ناوەوە بەتاڵ دەکاتەوە و دەیکاتە پاشکۆیەکی گوێڕایەڵ.
هاوکات لەگەڵ ئەمەدا، تاوانی دزینی مێشک و سامانی مرۆیی وڵاتانی تر، سیاسەتێکی تری داڕێژراوی ئەم دەوڵەتانەیە. وڵاتانی هاوچەرخی پێشکەوتوو بە ئەنقەست بارودۆخی سیاسی و ئابووری لە وڵاتانی تردا دەشێوێنن، پاشان دەرگا بۆ زانا, پزیشک، ئەندازیار و گەنجە بەهرەمەندەکانی ئەو وڵاتە لێقەوماوانە دەکەنەوە. بەم کارە، وڵاتە ناوخۆییەکان لە باشترین هێزی مرۆیی و ئەقڵیی خۆیان بێبەش دەبن، و دەوڵەتە دەوڵەمەندەکان بەبێ ئەوەی چەندین ساڵ خەرجی پەروەردەکردنی ئەو مێشکانەیان کردبێت، ئامادەکراو دەیانبەنە خزمەت پیشەسازی و ئابووری خۆیانەوە. ئەمە دزینێکی فەرمی و بەردەوامی سەرمایەی زانستی گەلانە کە وا دەکات وڵاتانی بێدەسەڵات هەمیشە لە دواکەوتووییدا بمێننەوە.
لە لایەکی ترەوە، تاقیکردنەوەی چەکە قەدەغەکراوەکان و پاشماوە تیشکدەر و کیمیاییەکان، لاپەڕەیەکی تری شەرمەزاری وڵاتانی هاوچەرخە. چەندین دەوڵەتی پیشەسازی گەورە، بۆ تاقیکردنەوەی کاریگەری چەکە نوێیەکانیان، خاکی وڵاتانی لاواز یان ناوچە دوورە دەستەکانی زەریاکان بەکاردێنن. پاشماوەی ئەم چەکانە و تاقیکردنەوە سەربازییەکان دەبنە هۆی تێکدانی بۆماوەیی مرۆڤەکان، بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە سەیر و کوشندەکان و تێکدانی هەمیشەیی خاک و ئاو لەو ناوچانەدا. زۆرجار وڵاتانی جیهانی سێیەم دەکرێنە تاقیگەی بێبەرانبەری چەک و هەتوانی کۆمپانیا گەورەکان، کە ئەمەش نزمترین ئاستی داڕوخانی ڕەوشتی پێشان دەدات کە تێیدا ژیانی مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی یان ئەفریقی هیچ بەهایەکی لەلای بڕیار بەدەستانی جیهان نییە.
جیهانی هاوچەرخ ناتوانێت چاو لەو تاوانە گەورەیەش بنوقێنێت کە لە بواری پەنابەراندا دەکرێت. ئەو مرۆڤانەی بەهۆی جەنگ و ماڵوێرانییەکانی سەرچاوە گرتوو لە سیاسەتی دەوڵەتە زلهێزەکانەوە ئاوارە دەبن، کاتێک ڕوو لە سنوورەکانی ئەو وڵاتانە دەکەن، وەک مەترسی و تاوانبار سەیر دەکرێن. دروستکردنی دیوار لەسەر سنوورەکان، نوقمکردنی بەلەمی کۆچبەران لە دەریاکاندا، و هێشتنەوەی منداڵ و ژنان لە کەمپە سارد و بێبەشەکاندا لەژێر بارودۆخێکی نادروستدا، بەڵگەی ڕوونی ئەو ڕق و جیاکارییەن کە لە ناخی سیستەمی ڕامیاری هاوچەرخدا چێنراوە. مرۆڤ بووەتە ژمارەیەک لەسەر کاغەز و مافەکانی تەنیا لە دروشمەکاندا دەپارێزرێن.
دەستبەسەرداگرتنی زانیاری و سیخوڕیکردن بەسەر تەواوی جیهانەوە، ڕهەندێکی تری تاوانە هاوچەرخەکانە. دەوڵەتە تەکنەلۆجییە گەورەکان لە ڕێگەی مانگە دەستکردەکان و تۆڕەکانی هێڵەکانی گەیاندنەوە، چاودێری وردی ژیانی تایبەتی مرۆڤەکان، نهێنی دەوڵەتان و جووڵە ئابوورییەکان دەکەن. ئەم سیخوڕیکردنە گشتییە، زەوتکردنی مافی سەرەتایی مرۆڤە لە پاراستنی ژیانی تایبەتی خۆی. هێزە گەورەکان ئەم زانیاریییانە بەکاردێنن بۆ دروستکردنی ئاڵۆزی، شێواندنی باری دەروونی کۆمەڵگاکان و ئاراستەکردنی ڕای گشتی بەو شێوەیەی کە خزمەت بە مانەوەی خۆیان و بەرژەوەندی کۆمپانیاکانیان بکات.
ئەم دۆخە تاڵە پێمان دەڵێت کە تاوانەکانی وڵاتانی هاوچەرخ چیتر باری تاکەکەسی و کاتی نین، بەڵکو بوونەتە پێکهاتەی سەرەکی ڕێکخستنی جیهانی نوێ. لە پشت هەموو تەلارێکی بەرز، کارگەیەکی پێشکەوتوو و نیشتمانێکی سەردەمیانە لە جیهانی دەوڵەمەنددا، ئازار، برسییەتی، خوێن و فرمێسکی هەزاران مرۆڤی بێتاوانی گەلانی چەوساوە هەیە. بێدەنگی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و ڕەوادان بەم تاوانانە لە ڕێگەی بەکارهێنانی مافە تایبەتەکان و یاسا نادادپەروەرەکان، وا دەکات کە مرۆڤایەتی لە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی ویژدانی گەورەدا بێت. ڕزگاربوون لەم دۆخە تەنیا بەوە دەبێت کە گەلان چاو بکەنەوە، لە ڕاستی ململانێکان تێبگەن و یەکگرتووانە داوای جیهانێک بکەن کە تێیدا مرۆڤایەتی لە پێش سەرمایە و هێزەوە بێت. پێشێلکارییەکان هەرچەندە لە ژێر ناوی یاسا و ڕێکەوتننامە نێودەوڵەتییەکاندا بشاردرێنەوە، مێژوو وەک تاوانێکی گەورە دژی مرۆڤایەتی تۆماریان دەکات.
