ڕزگار عومەر
ئەدەب جیهانێکی گەورەیە، کەمنین ئەو بۆچوونانەی ڕەخنەی ئەدەبی کە پێیانوایە " هیچ شتێک مرۆڤایەتی لە مەترسییەکانی لووتبەرزی و لێبوردەیی و ئایدیۆلۆژیای دابەشکەر وەک ئەو ڕاستییە قووڵانەی کە لە ئەدەبیاتی گەورەدا ئاشکرا دەبن، قەڵغان ناکات" ئەدەب توانای ناوازەی هەیە کە نیشانمان بدات کە لە ژێر جیاوازییە کولتووری و سیاسی و نەتەوەییەکانماندا، ئێمە لە بنەڕەتدا وەکو یەکین! ئەدەبی بەرز؛ پەردە لەسەر جوانی هەمەجۆریی مرۆڤەکان لادەبات لە هەمان کاتدا ئەو نادادپەروەرییانە ئاشکرا دەکات کە ناتەبایی و ترس و ئیستغلالکردن لە نێوان مرۆڤەکاندا پەروەردە دەکەن. ئەدەبیاتی گەورە ئەوەمان بیردەخاتەوە کە جیاوازییەکانمان لاوازی نین ،بەڵکو دەرکەوتنی داهێنەری دەوڵەمەند و فرەلایەنەی ڕەگەزی مرۆڤە.
خوێندنەوەی ئەدەبیاتی باش هەم چێژ و هەم خۆدۆزینەوە پێشکەش دەکات. ئاوێنەیە کە ڕەنگدانەوەی ژیانی ناوەوەمان و ئاواتەکانمان و شکستەکانمانە، لە ڕێگەی کردار و خەون و پەیوەندییەکانمانەوە ئاشکرای دەکات کە کێین. ئەدەب لە نێوان نەوە و جوگرافیاکاندا بەیەکەوە دەبەستێتەوە، دەمانگوازێتەوە بۆ ئەو کات و شوێنانەی کە هەرگیز نەمانبینیوە بەڵام دەتوانین لە ڕێگەی وشەکانەوە بەشێوەیەکی زیندوو ئەزموونی بکەین. ئەم ئەزموونە هاوبەشە مرۆییە یەکێکە لە بەهێزترین دەستکەوتە کولتوورییەکان، پەروەردەکردنی هاوسۆزی و لێکتێگەیشتن لە نێوان کەسانی پاشخانی جیاوازدا.
بە پێچەوانەی میدیای بینراویش؛ کە زۆرجار زمان بۆ پێگەیەکی لاوەکی بچووک دەکاتەوە، ئەدەب سەربەرزە بە هێزی "زمان"ی خۆی. کردەی خوێندنەوە توانای ئێمە بۆ بەکارهێنانی زمان بە قووڵی و وردبینی دەچێنێت، کارامەیییەکی پێویستە بۆ خستنەڕووی بیرکردنەوە و هەستە ئاڵۆزەکان. بە پێچەوانەی فیلم و تەلەفزیۆن، بەهای ئەدەب لە بینینی دەستبەجێدا نییە بەڵکو لە پەرەسەندنی وردی بیرۆکە و هەستەکاندایە. چونکە پەرە بە پەیوەندییەکی قووڵتر لەگەڵ زماندا دەدەن، کە تەحەددای ئەوەمان دەکەن کە بیر لەو بیرۆکانە بکەینەوە کە ژیانمان لە قاڵب دەدەن. کەواتە ئەدەب بۆ پاراستنی دەوڵەمەندی زمان، دڵنیابوون لەوەی کە وشەی نووسراو وەک ئامرازێکی بەهێز بۆ دەربڕین دەمێنێتەوە، پێویستە.
هەروەها ئەدەب وەک سێتێک بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و بزوێنەری پشت گۆڕانی مێژوویی و پارێزەری ئازادی کاردەکات. ئەدەبیاتی گەورە بە پرسیاری قورس سەبارەت بە جیهان، ئەقڵی ڕەخنەگر هان دەدات و ئیلهاممان پێدەبەخشێت بۆ بیرکردنەوە لە دەرەوەی دۆخی ئێستا. نووسەرانی وەک جۆرج ئۆروێڵ و فرانز کافکا لە ڕێگەی ئەدەبەوە هۆشدارییەکی بەهێزیان لە دژی تۆتالیتاریزم کێشا و ئاشکرایان کرد کە چۆن ڕژێمە تاکڕەوەکان دەتوانن تاکایەتی سەرکوت بکەن و زمان دەستکاری بکەن و کۆمەڵگا بۆ حاڵەتێکی گوێڕایەڵی بێهێزی بچووک بکەنەوە. لە ڕێگەی وێنەی "ئۆروێلی" و "کافکای"ەوە، ئێمە بەئاگا دەمێنینەوە بەرامبەر بەم مەترسییانە و ڕۆڵی ئەدەب دەناسین لە یارمەتیدانمان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو هێزە ستەمکارانەی کە هەڕەشە لە ئازادییە کەسییەکان و کۆمەڵایەتییەکان دەکەن.
جیهانێک کە ئەدەبیات نەبێت، تاریک دەبێت، بێ هاوسۆزی و تێڕوانین دەبێت، تەنها بەهۆی غەریزەی مانەوە و ترس و نیگەرانییە مادییەکانەوە دەجووڵێت. ئەم کابووسە کە بێ ڕۆح بێت، ئەو ڕۆحە یاخیگەرانەی تێدا نەبێت کە ئەدەب لە ئێمەدا پەروەردەی دەکات، ئەو ڕۆحەی کە تەحەددای خۆڕازیبوون دەکات و ئیلهامبەخشە بۆ گۆڕانکاری.
بۆ پاراستنی ئەم ڕۆحە، پێویستیمان نەک تەنها بە بەرەنگاربوونەوەی ستەمە، بەڵکو بە ئامێزگرتن و بەهێزکردنەوەی خووی خوێندنەوەشە لە کۆمەڵگادا. ئەدەب تەنیا هونەر نییە؛ بانگەوازێکە بۆ خۆڕاگری و چرایەکە کە ڕێگاکەمان بەرەو جیهانێکی مرۆڤدۆستانەتر و بیرمەندتر ڕووناک دەکاتەوە.
