عەلی مەحمود محەمەد
كەمپی سوپای راهێنانی میللی تۆپزاوە، بەناوی گوندی تۆبزاوەی 449 ماڵەی 11 كم باشووری خۆرئاوای كەركوكەوە ناونراوە، گوندەكە لە ناوچەیەكی ستراتیژی گرنگدایە لەسەر رێگای حەویجە - تكریت، لە زۆر ناوچەی كوردستان بە هەمان ناوەوە چەندین گوندی دیكە هەیە. گوندی تۆبزاوە لە رێكەوتی 20-5-1987 دوای 20 رۆژ ئاگاداركردنەوە، دواماڵی گواسترانەوە، كە هەموویان كورد و كەمایەتییەكی شەش ماڵەی توركمان بوون. دوای گواستنەوەی خەڵكە كورد و توركمانەكانی ناوچەكە، بەتایبەت دوای چۆڵكردنی سەربازگەكە بۆ كۆكردنەوەی ئەنفالكراوان تیایدا، ناوچەكە بووە ناوچەپەكی سەربازی، تۆبزاوە بۆ یایچی، بۆ گوندەكانی دوبەك تەپە و كەیوان ....ئاوەدانیان تێدا نەما، جگە لە سەرباز و چەكدار نەبێت.
سەربازگەی راهێنانی سوپای میللی تۆبزاوە لەسەر رووبەری 122 دۆنم زەوی لەساڵی 1979 دەست بە دروستكردنی كراوە، لەساڵی 1980 تەواوكراوە و كراوەتە سەربازگەی راهێنانی سوپای میللی، لەو زەوییە 20 دۆنمی بۆ 22 هۆڵی گەورەی 25 بە 8 مەتری و ژووری دیكە تەرخانكرا، 102 دۆنمەكەی دیكەی كراوەتە گۆڕەپانی راهێنانی سەربازی بۆ سوپای میللی، راهێنانی سەربازی فەرمانبەران و قوتابییان و خەڵكانی دیكە لە ریزەكانی جەیشی شەعبیدا.
وەك ناوەندی كۆكەرەوەی ئەنفالكراوان
سەربازگەی تۆبزاوە، وەك ناوەندی سەرەكی كۆكردنەوەی ئەنفالكراوان لە 7 پرۆسەی ئەنفال "یەك بۆ حەوت" و زیندانییانی هەڵەبجە بەكارهاتووە، رۆڵی ئاوشفیتزی جینۆسایدی جوولەكەی لە عێراق بینیوە بۆ پرۆسەی جینۆسایدی ئەنفال، لێرەوە ئەنفالكراوان بەسەر سەربازگەكانی دیكە دابەشكراون "ئەنفالكراوان لە رۆژێكەوە بۆ مانگێك لێرە ماونەتەوە".
تۆبزاوە جگە لە ناوەندی كۆكەرەوە، هەروەها جێگای جیاكردنەوە بووە بۆ دابەشكردن و ناردنی قوربانییان بۆ سەربازگەكانی دیكە، واتا ناوەندی سەرەكی دابەشكردنیش بووە، لێرەوە قوربانییان نێردراون بۆ سەربازگەكانی "دوبز و نوگرە سەلمان" و گۆڕە بەكۆمەڵەكان، دواتر دوبزیش بۆتە ناوەندی دابەشكردن بۆ نوگرە سەلمان و تكریت، لەوێوە لە تكریتەوە ئەنفالكراوان بۆ گۆڕە بەكۆمەڵەكان نێردراون.
یەكەم گرووپی ئەنفالكراوان كێ بوون هێنرانە تۆبزاوە؟
ژنێكی لە دایكبووی ساڵی 1955 ناوچەی گەرمیان، بۆ دادگای باڵای تاوانەكان دگێڕێتەوە، دەڵێت "لەگەڵ خەڵكی گوندی (محە بارام)، سواری ترێكتەر بووین بۆ چەمچەماڵ، چووینە گوندی قرخ، لە گوندی قەرەتامور دەستگیركراین، بارق پیاوە گەنجەكانی جیاكردەوە بە لێدان بردیانی، ژن و منداڵەكان چوار رۆژ لەوێ ماینەوە، پێنجەم رۆژ بە ئۆتۆمۆبێلی گەڵابە بردیانین بۆ بارەگای قائمقامیەتی چەمچەماڵ، ئەو رۆژەی خۆپیشاندان كرا لە چەمچەماڵ "دەوترا 11ی چوار خۆپیشاندان كراوە، هەندێك بەڵگەنامەم لایە بەپێی ئەوان بێت گوایە 12ی مانگ خۆپیشاندان كراوە"، هەر ئەو عەسرە بردمانیان بۆ سەربازگەی تۆبزاوە.
ئێمە گەیشتینە تۆبزاوە و هۆڵەكان هەموو بەتاڵ بوون، ئێمە یەكەم گرووپ بووین بردراین بۆ ئەوێ و كراینە ناو هۆڵە گەورە سارد و سڕەكانەوە، رۆژی دواتر پیاوە گەنجەكانی سلێمانی ئەوانەی كە لەگەڵ ئێمە بوون هێنایانیان بۆ سەربازگەكە، سێیەم شەو منداڵەكانیان لێمان جیاكردۆتەوە، دواتر گەڕاندیانیانەوە بۆ كەسوكارەكانیان، شەشەم رۆژ پیر و گەنجەكانیان لەیەكترجیاكردۆتەوە بۆ سێ بەش، هەر ئەم ژنە و دەوروبەرەكەی هەمان رۆژ یەكەم گرووپ بوونە بۆ سەربازگەی دوبز نێردراون نێردراون.
ئەنفالكراوان لە كوێوە هێنران ؟
سەربازگەی تۆبزاوە، ناوەندی سەرەكی كۆكردنەوەی ئەنفالكراوان بووە، هەموو ئەنفالكراوانی پرۆسەی ئەنفالەكانی "یەك، دوو، چوار، پێنج، شەش، حەوت"یان بۆی هێناوە، زۆرینەی ئەنفالكراوانی پرۆسەی ئەنفالی (سێ)ش.
جگە لە ئەنفالكراوانی ئەنفالی هەشت و كامپی سوپای میللی تكریت "ئەنفالكراوانی داوێی گەرمیان" و كۆمەڵێك لە ئەنفالكراوان راستەوخۆ بردراوان بۆ رەمیكردن و ئەنفالكراوانی ناو زیندانێك لەنێوان دوبز و كەركوك، كە زیاتر لە 180 زیندانی تێدا بووە" بە وتەی ئەوان، پێش ئەوانیش زیندانی ئەنفالی دیكە لەو زیندانە هەبوونە، دوای لێبوردنی گشتییەكە زیندە بەچاڵ كران، ئەوانی دیكە هەموو هێنراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە، لێرە پۆلێن و دابەشكراون، هەندێكیشیان یەكسەر لێرە كوژراون یان مردوونە، وەك لە ئەنجامی پشكنینی سێ گۆڕە بەكۆمەڵە هەڵدراوەكەی تۆبزاوە و ئەو وەفاتنامانە دەردەكەوێت، كە بەردەستن.
زیندانەكانی ئێرە، لە تەوارییەكەی سلێمانی (ئەنفالی یەك، دوو، ئەنفالكراوانی هەڵەبجە، كۆیە، تەق تەق، شوان، چەمچەماڵ، قادر كەرەم و باوە شاسواری سەنگاو، ناو سیمەكەی لەیلان و ئالیاوە و قۆررەتوو و فرقەی چوارقوڕنە و هەولێر و "سپیلك)ەوە هێنراون.
چۆن و كەی هێنران؟
قوربانییانی ئەنفالی یەك بەم شێوەیە باسی ناردنی خۆیان دەكەن بۆ سەربازگەی تۆبزاوە "خەڵكی سێدەر لە رێكەوتی 5-3-1988 ئەنفالكران، بە (10) ئۆتۆمۆبێل برانە بنگرد، لەوێوە بۆ چوارقوڕنە (بارەگای فرقەی 4)، چوار رۆژ لەوێ مانەوە، دوای جیاكردنەوەی ژن و منداڵەكان لێیان، نێردراون بۆ هەولێر، 5 رۆژ لە هەولێر ماونەتەوە، شەوێكیش لە كەركوك، دوایی لە تەواری سلێمانی نزیك دوو مانگ ماونەتەوە، لەگەڵ ئەنفالكراوانی پرۆسەی ئەنفالی دووی ناوچەی قەرەداغ، بە 22 سەیارە بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە".
"خەڵكی گوندی سێكانیانی ناوچەی پرۆسەی ئەنفالی یەك، چوونەتە ئێران، لە گەڕانەوەیان لە سونێ دەستگیركراون، "36 كەسیان روفاتیان لە حەزەر دۆزراونەتەوە" یەكسەر بە 3 ئیڤای سەربازی بردراون بۆ شاری هەولێر، دوو رۆژ لە سەربازگەیەكی هەولێر بوونە، دواتر 28 رۆژ لە سەربازگەیەكی دیكە، بە پاس بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە، سێ رۆژ لە تۆبزاوە ماونەتەوە".
یەكێكی دیكە لە زیندانیانی ئەنفالی یەك ئاوا چیرۆكی ناردنی خۆیان بۆ تۆبزاوە دەگێڕێتەوە "20 كەس لە ئەشكەوتێك گیراون، چوار رۆژ لە گوندەكە زیندنیكراین، دوو شەو لە سەربازگەی سوسێ، چل رۆژ لە تەوارییەكە، دوایی نێردراین بۆ تۆبزاوە.
یەكێكی دیكەی قوربانییان دەڵێت "32 كەس دەستگیركراین، حەفتەیەك لە گوندەكەیان زیندانی بوونە، لە سەربازگەی سوسێ شەوێك، لە تەوارییەكەی شاری سلێمانیش پێنج شەو، لێكۆڵینەوەیان لەگەڵ كراوە، دواتر لە پۆلیسی قەزای دوكان بەكەفالەت ئازادكراون، دوای كەمتر لە مانگێك بانگ كراونەتەوە و دەستگیركراونەتەوە، نێردراونەتەوە بۆ سەربازگەی سوسێ، یەك كاتژمێر لەوێ ماونەتەوە، هەژدە رۆژیش لە تەواریەكەی سلێمانی، دواتر بۆ سەربازگەی تۆبزاوە نێردراون".
هەرچی قوربانییانی ئەنفالی دووە، ئەوان نموونەی چیرۆكیان بەم شێوەیە دەگێڕنەوە بۆ دادگای باڵای تاوانەكان "پێش سەری مانگی چوار، جاش بە هاووڵاتییانی سێوسێنانیان وتووە خۆتان رزگاربكەن، سوپا هێرش دەكەن و دەتانگرن"، لە كاتی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالدا، منداڵ و ژنانیان ناردووە بۆ سلێمانی، بە مێگەلی مەڕەوە ویستوویانە خۆیان دەربكەن، گەیشتوونەتە تانجەڕۆ، لەوێ دەستگیركراون، بردراون بۆ تەوارییەكەی شاری سلێمانی..... لەوكاتەدا تەوارییەكە نزیك 500 كەسی لێبووە، ئەو رێكەوتە نزیك سەری مانگ بووە 31-1ی چوار بووە، خەڵكی دیكەش گیرابوون، دوای هەژدە رۆژ بردراین بۆ سەربازگەی تۆبزاوە".
لە گەرمیان سەرەتا، پێش دەستپێكی پرۆسەی ئەنفالی سێ، ئەنفالكراوان نێردراون بۆ تەوارییەكەی سلێمانی واتا ئەمن، ئەم كەسە ئاوا چیرۆكی خۆیان بۆ دادگای باڵای تاوانەكان دەگێڕێتەوە "لە رێكەوتی 5-4-1988 لە قەزای كەلار دەستگیركراون، تا رێكەوتی 10-4 لەوێ هێڵراونەتەوە، واتا دوو رۆژ پێش پرۆسەكە دەستگیركراون، نێردراون بۆ تەواری شاری سلێمانی، هەموویان نزیك 180 كەس بوونە، لەرێكەوتی 23-4 بە پاس لە تەوارییەكەوە نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە".
هەرچی ئەوانەی چواردەی چوار و دواتر دەستگیركران لە پرۆسەی ئەنفالی سێ، نێردراون بۆ سەربازگەی قۆرەتوو، دواتر تاكو جەلەولا بردراون بە ئۆتۆمۆبێل بۆ ئەوەی بیانبەن روو لە باشوور، كۆپتەر لە ئاسمانەوە حەرەسیاتیانی كردووە و گەڕاندوویانەتنەوە بۆ سەربازگەی قۆرەتوو، ئەوجا نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە، واتا حكومەت لەو ماوەیەدا ویستی خۆی گۆڕیوە.
لێ ئەوانەی لە سنووری سەنگاو و قادركەرەم دەستگیركراون، یەك لەوان دەگێڕێتەوە "بۆ سووكایەتیكردن بە گەلەكەمان، لە لیواكەی چەمچەماڵ شەرواڵی ژن كرابووە چەنچی تراكتۆرا، ئەوان تەنها 45 دەقیقە لە لیواكەی چەمچەماڵ راگیراون، جارێكی دیكە سوپا ناونووسیانی كردۆتەوە، لە چەمچەماڵ پێیانیان وتووە هەموو گوللەباران دەكرێن، بە هەمان ئۆتۆمۆبێل دوای كەمتر لە كاتژمێرێك گواستراونەتەوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە".
لە چەمچەماڵ مەقەڕ لیوا و قایمقامیەت شوێنی كۆكردنەوەی خەڵك بوونە، لەوێوە هەندێ بردراون بۆ تەواری شاری سلێمانی، دواتر بۆ سەربازگەی تۆبزاوە، زۆریشیان راستەوخۆ بردراون بۆ تۆبزاوە، یان لە چەمچەماڵەوە براون بۆ هەیئەی كەركووك، لەوێوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە.
بەڵام هەرچی قوربانییانی ئەنفالی چوارە ئاوا چیرۆكی ناردنی خۆیان دەگێڕنەوە "شەوێك لە سەربازگەی سوسێ، شەوێكیش لە تەوارییەكەی سلێمانی، لەوێوە نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە.
یەكێكی دیكە دەڵێت "لە تەق تەق رۆژێك ماونەتەوە، دواتر بە ئیڤا بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە، هەندێكی دی شەوێك لە دەواجنێكی تەق تەق ماونەتەوە، رۆژی دواتر بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە".
لە قۆناغی ئەنفالی چوار، ئەنفالكراوان لە تەوارییەكەی سلێمانی، چەمچەماڵ، تەق تەق و كۆیە و شوانەوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە بردراون.
هەرچی قۆناغەكانی پرۆسەی ئەنفالەكانی 5 و 6 و 7 ە، كە ماوەیەكی زۆری خایاند و كەمترین زیانی مرۆیی هەبوو، بەشێك لەوانەی دەستگیركران لە رێكەوتی 30-8، ژنانیان بردووە بۆ ناحیەی خەلیفان، پیاوەكان بە ئیڤا یەكسەر بۆ سەربازگەی تۆبزاوە، منداڵەكانیان بردووە بۆ سەربازگەی سپیلك، بە هەمان ئۆتۆمۆبێل دوای دوو رۆژ بۆ ئەمنی هەولێر، دوای 3 رۆژ ئەوانیش بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە، بەمەش ئەوان لە رێكەوتی 4-9-1988 گەیشتوونەتە سەربازگەی تۆبزاوە، دەڵێ 6 مانگ لە تۆبزاوە ماینەوە، ماوە ماوە گرووپێك زیندانییان دەبرد بۆ كوشتن.
بەڵام هەڵەبجەییەكان، ئەوەی لە سنووری سەقز و بانەوە گەڕاونەتەوە، دوای تەوارییەكەی سلێمانی، بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە، هەروەها ئەوانەی لەناو شاری سلێمانی دەستگیركران، برانە ئەمنی بەرامبەر فیرقە، نزیك مانگێك لەوێ ماونەتەوە، ژن و پیاویان جیاكردۆتەوە، دواتر گواستراونەتەوە بۆ تۆبزاوە، لەوێ ژن و پیاویان لەیەكتر جیاكردۆتەوە، سەدوپەنجا كەس لە تۆبزاوە بوون، كاتی لێبوردنی گشتییەكە، لە 8-9 هێنراونەتەوە بۆ شاری سلێمانی لای حەسیب ساڵح، لەوێوە بۆ عەربەت، ئەوجا بەردراون.
ئەنفالكراوان چۆن وەرگیراون؟
سابیر دووری بەرپرسی ئیستخباراتی عێراقی دەڵێت "ئیستخباراتی عەسكەری كەرتەكانی باكوور و رۆژهەڵات دیلەكانی ئەنفالیان وەرگرتووە. سابیر دووری لە درێژەی وتەكانیدا بۆ دادگای باڵای تاوانەكان دەڵێت "مەنزوومەی ئیستخباراتی شیمالی ئەركی وەرگرتنی خێزانە ئەنفالكراوەكانی لەئەستۆ بوو، كە فەرحان ساڵح موتڵەگ جبووری بەرپرسی بوو، ئەمان وەریانگرتوون و تەسلیمی تەنزیم شیمالیان كردووە، سكرتاریەتی لیژنەی تەنزیمی شیمال، كە بەرپرسەكەی تاهیر تۆفیق عانی بووە، وەریانیگرتووە.
خەڵك لە رێگەی سەرباز و ئۆتۆمۆبێلی سەربازی، دەبردران بۆ مەنزوومەی ئیستخباراتی عەسكەری لە شاری كەركوك، دوای ئەوە رەوانی مەكتەبی تەنزیماتی شیمال دەكران، هەروەها فەرمان لە عەلی حەسەن مەجید و نزار خەزرەجی وەرگیراوە بۆ راپەڕاندنی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال و چارەنووسی ئەنفالكراوان.
هەروەها پیاوە ئەنفالكراوەكان لە ئیستخباراتەوە نێردراون بۆ ئەمن، ئەوان وەریانیانگرتوون.
ئەوەی شایانی باسە، لەسەردەمی پرۆسەكانی ئەنفالدا مەنزوومەی ئیستخباراتی شیمالی و شەرقی لە ئیستخباراتی گشتی دابڕان، خرانە سەر مەكتەب تەنزیم شیمال، لە ساڵی 1987 بۆ 1989 ئەوەی دەستگیربكرابایە لە دائرەی قانوونییەوە نەدەنێردرا بۆ مەحكەمەی تایبەتمەند، بەڵكو رەوانەی مەكتەب تەنزیم شیمال دەكرا، ئەوان بڕیاریان لەسەر چارەنووسی گیراوەكان دەدا.
ژمارەی زیندانییەكان
بە وتەی رائیدی ئەمن سەباح حەمدانی لە ئەمنی كەركوك، كە بە وتەی خۆی بەشداری لە پۆلێنكردنی ئەنفالكراوان و وەرگرتنی ئیفادەیان و ئاماركردنیان كردووە و مونەسیقی نێوان سەربازگەی تۆبزاوە و دوبزی ئەنفالكراوان بووە، ژمارەی ئەنفالكراوان نزیك 17000 كەسە. وەلێ جەعفەر موسەوی سەرۆكی دەستەی داواكاری گشتی، ژمارەی ئەو ئەنفالكراوانەی بردراونەتە سەربازگەی تۆبزاوە بە 26000 كەس دیاریدەكات.
بەڵگەنامە نییە لەسەر كۆی ژمارەی هاتن و دەرچوونی قوربانییان لە سەربازگەی تۆبزاوە، لەو بوارەدا تەنها یەك بەڵگەنامە تا ئێستا بەردەستە، بەپێی بەڵگەنامەیەكی بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی سلێمانی ژمارە 25163ی رێكەوتی 29-10-1988 بۆ بەرێوەبەری ئەمنی ناونەبراوی ناوچەی ئۆتۆنۆمی ناردووە، دوای 53 رۆژ لە تەواوبوونی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال، لە بەشێكیدا دەڵێت "9030 كەس لە ئەنفالەكان كە لەلایەن ئەوانەوە دەستگیركراون، پێكدێن لە 2532 كەسی سەڵت و 1869 خیزان، نێردراون بۆ بارەگای جەیشی شەعبی، مەبەستی سەربازگەی تۆبزاوەیە، ئەم ئامارە تەنها ئەوانە دەگرێتەوە لە تەوارییەكەی شاری سلێمانییەوە نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە " بەڕێوەبەری ئاسایشی هەرێمی باكور لە كەركووك داوای ڕاپۆرتی پێشەوەچوونی كاروباری دەكرد لە ئەمنی پارێزگای سلێمانی، وەڵامەكەش كە "نهێنی و شەخسی و تەنها ئەو كەسەی بۆی نێردراوە بیكاتەوە" بەم شێوەیە دەستپێدەكات: "بە ناوی خوای بەخشندە و میهرەبان: جەنابی بەڕێز بەڕێوەبەری ئەمنی ناوچەی ئۆتۆنۆمی، ئاماژە بە گفتوگۆ تەلەفۆنییەكەمان، ئەو ئامارەی داوای دەكەن ئەمانەی خوارەوەیە ..." "نۆ تێكدەری تاوانبار لەگەڵ هەژدە كەس لە خێزانەكانیان ئیعدامكران، بەپێی فەرمانی مەكتەبی هەڤاڵ علی حسن المجید، نۆزدە كەسی تر ئیعدامكراون لەبەر ئەوەی لە ناوچە قەدەغەكراوەكاندا بینراون و بڕیاری ژمارە 4008ی 20ی حوزێرانی 1987 یان پێشێلكردووە، چل و حەوت تێكدەری تر حوكمی سێدارەدراون لەلایەن دادگای شۆڕشەوە. لە كۆتاییشدا دێتە سەر ئەوەی كەوا " 2532 كەس و 1869 خێزان كە سەرجەم ژمارەیان 9030 كەسە، لەوانەی كە لەماوەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی قارەماندا گیراون، نێردران بۆ كەمپی سوپای میللی لە پارێزگای تەئمیم (كەركووك)، یان بەواتایەكی تر بۆ تۆپزاوە." نووسراوی ژمارە 25163 لە 29ی ئۆكتۆبەری 1988دا، لە ئەمنی سلێمانییەوە بۆ ئەمنی ناوچەی ئۆتۆنۆمی .
ئەم نامانەی خوارەوە كە لە بەردەستدان، لە ئیستخباراتەوە پیاوەكان نێردراون بۆ ئەمن.
ئەم بەڵگەنامانەی خوارەوە، كە لەدادگا پشتڕاستكراونەتەوە، كۆی ناوەكان 1031 ناوە، كە لەچوارچێوەی ژمارەكەی ئەمنی سلێمانیدا نییە، لە سەركردایەتی هێزەكانی پارێزگاری نەوت "بارق فەرماندەی بووە" اركان استخبارات -ژمارە 304 لە رێكەوتی 12-4-1988 بۆ بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی كەركوك، بابەت ناردنی تێكدەران لە پاشكۆیدا 312 ناو هەیە، هەروەها ژمارە 284 یش لە رێكەوتی 10-4-1988 لەویشدا 30 ناو هەیە . وە ژمارە 295 لە 12-4-1988 ، 151 ناو هەیە، عوائل سلموا انفسهم نەك مخەرب نرسل الیكم العوائل المرفقە والژین سلموا انفسهم الی القگاعات العسكریە فی 11-4-1988 نرجوا اتخاژ ما یلزم، هەرەها نووسراوی ژمارە 323 لە رێكەوتی 14-4-1988، 399 ناو پێكهاتووە و نووسراوێك بێ ژمارە لە رێكەوتی 11-4-1988 لە 139 ناو پێكهاتووە، لە خوارەوە ناوەڕۆكەكەی دادەنێین.
"الكتاب الصادر من قیادە حمایە النفگ الاركان العامە للاستخبارات الی مدیریە السلیمانیە مدیریە امن جمجمال الموچوع ارسال اشخاص - موچوع ارسال الاشخاص نرسل الیكم الاشخاص مدرجە اسمائهم فی القائمە المرفقە والژی سلموا انفسهم الی قگعاتنا یوم 11-4-1988 بدون الهاربین و المتخلفین من الخدمە نرجوا اتخاژ ما یلزم بصددهم حسب توجیه مكتب الشمال و اعلامنا الاستلام المرفقات 4 قائمە تتچمن 139 اسم".
یەكێك لەم قوربانییانەی كە لەم نووسراوانەدا ناوی هاتووە، لە گۆڕی بەكۆمەڵ گەڕاوەتەوە، دەڵێت هەندێكمان لەلای بارقەوە راستەوخۆ بردراین بۆ سەربازگەی خالید لە شاری كەركوك، لەوێوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە كە نزیكی یەكترن.
هەروەها ڕاپۆرتی دەسنووسی ڕۆژانە ژمارە 8280 لە 6ی مایسی 1988دا لە فەرماندەی فەیلەقی یەكەوە بۆ بارەگای ئۆپەراسیۆنەكانی سوپا نێردراوە تیایدا هاتووە "ڕاپۆرتێكی مەیدانیی ڕۆژانە كە لەلایەن فەیلەقی یەكەوە دەردەچوو، بۆ ڕۆژی 6ی مایس"چوارم رۆژی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چوار" تێبینی ئەوەی داوە كە ئەوانەی ئەو ڕۆژە لە نزیك تەقتەق خۆیان بەدەستەوەداوە 60 پیاو، 129 ئافرەت و 396 منداڵ بوون، بێجگە لە 37 تێكدەر" كۆی گشتییان 622 كەسە و ئەم ژمارەیەش لەچوارچێوەی ژمارەكەی ئەمنی سلێمانیدا نییە.
ئەمەی باسمان كرد تەنها بەشێكن لەو ئەنفالكراوانەی لە بەڵگەنامەكاندا هاتووە بۆ ئەوانەی نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە، ئەمە جگە لەوانەی لەناو سیمەكەی لەیلان، قۆرەتوو، كۆیە، تەق تەق و شوان و گوندی جەلەمۆرد و بناری خاڵخالان و ئەنفالی پێنج و شەش و حەوت و شاری هەڵەبجە و دەوروبەر و گەڕاوەكانی ئێران....... هیچیان بەشێك نین لەو ژمارەیەی ئەمنی سلێمانی داویەتی، هەروەها تا ئێستا ئەم ئامارانەی باسیان دەكەین، ئەنفالی 8 و ئەنفالكراوانی سەربازگەی تكریت ناگرێتەوە، كە ئەوانیش بەشێكن لە كۆی ئەنفالكراوانی كوردستان.
تۆماركردن
ئەوانەی بەسواری ئیڤای سەربازی و كۆستەر و ... دەهێنران، بە تایبەت لەكاتی قۆناغەكانی ئەنفالی 3 و 4، چونكە قوربانییانی ئەنفالی یەك و دووش، لەنێوان ئەو دوو قۆناغەدا گواستراونەتەوە بۆ تۆبزاوە. هەر ئۆتۆمۆبێلەكان دەگەیشتن، بەخێرایی و راكێشان ئەنفالكراوان دادەگیران، دەستدەكرا بە رێكخستنیان بە گرووپ گرووپ، دواتر پیاوانی ئەمن دەستیاندەكرد بە ناونووسینیان، پێش ئەوەی بیانبەن بۆ هۆڵەكان كاری خۆیان تەواو دەكرد، لە كاتی زۆر قەرەباڵغی بڵندگۆ و كۆڕەپانی راهێنانەكەش بەكاردەهێنران.
كە ئەنفالكراوان ناونووسكراون، زانیارییەكانیان لێ وەرگیراوە و پۆلێنكراون، بەپێی رێنماییەكان، ئەوجا بەپاڵ بەخێرایی خراونەتە ناو یەكێك لە هۆڵە گەورەكانی سەربازگەكەوە.
ئەو پرسیارانەی كە لە زیندانییەكان دەكران، ناوی سیانی، ناوی سیانی دایك، ساڵی لەدایكبوون، ناو و ژمارەی خوشك و برا و منداڵەكان، ساڵی هاوسەرگیری، پیشە و شوێنی نیشتەجێبوون.
بۆ پیاوان پرسیاری پێشمەرگایەتی و لایەنی سیاسی و بەشداریكردن لە شەڕیشیان لێیانپرسیووە، ئەوانەی چەكیان لەگەڵیان تەسلیم كردۆتەوە، هەموو بە پێشمەرگە درابوونەقەڵەم. هەندێك جار پرسیاری دراوسێ و خزمی شاریشیان لێكردوون.
محەمود مستەفا رەسول دەڵێت "ناوی سیانی، كار، خەڵكی كام دێهاتی، چەند منداڵت هەیە و لە كوێن؟، ئەم پرسیارانە دەكران لە تۆبزاوە. پرۆسەی پۆلێنكاری لە تۆبزاوە زۆر هەڕەمەكی بووە، بەخێرایی و بێ بنەما بووە، چارەنووسی ئەو خەڵكە لەلایەن ئەو ئەفسەرانەوە دیاریكراوە كە لێكۆڵینەوەیان لەگەڵیاندا كردوون "، ئەوان چارەنووسی خەڵكەكەیان زانیوە، هەر لەوێ بە هەندێكیان وتووە بۆ مەرگ دەڕۆن.
جیاكردنەوە و پۆلێنكردن
بەپێی زانیارییەكان ئەوانەی پۆلێنی ئەنفالكراوانیان كردووە لە تۆبزاوە، سەر بە ئەمنی كەركووك بوونە. سەرەتا چەند رۆژێك لە سەربازگەی تۆبزاوە ئەنفالكراوان لە یەكتر جیانەكراونەتەوە، ژن و پیاو و منداڵ و گەنج لەو هۆڵە گەورانەی تۆبزاوە پێكەوە بوونە، دواتر دەستكرا بە جیاكردنەوەی زیندانیان و پۆلێنكردنیان، دابەشی چوار بەش كراون، ژنانی پیر، پیاوانی پیر، پیاوانی 15-50 ساڵی، ژن و منداڵ، ژنانی بێ منداڵی گەنج و كچانی گەنجیش لە هەندێك حاڵەتدا جیاكراونەتەوە بەڵام زۆرجار لەگەڵ ژن و منداڵەكاندا بوونە.
لە پرۆسەی پۆلێنكردندا نێرینەی 15 بۆ 50 ساڵی، مامەڵەی تایبەتییان لەگەڵدا كراوە، هەر لەكاتی جیاكردنەوەدا بڕیاری مەرگیان ئامادەبووە بێ دوودڵی، بەپێی زانیارییەكان بۆ منداڵان كەم رێككەوتووە منداڵێك لە پانزە ساڵ و بەسەرەوە بووبێت لەو پۆلێنە رزگاری بووبێت، هەرچەندە زۆرینەی ئەوانەشی رزگاریان بووە لە ژن و منداڵەكان دواتر هەمان چارەنووسیان هەبووە لە گۆڕە بەكۆمەڵەكان خۆیان بینیوەتەوە.
هەندێك لە ئەنفالكراوان لە دانپێنانەكانیاندا بۆ دادگای باڵای تاوانەكان دەڵێن "لە 12 ساڵی بەسەرەوە منداڵەكانیان برد نەگەڕانەوە، دەستیان لە پشتەوە بەسترایەوە، پێشتر پیاوەكانیان بردبوو، گوێمان لە تەقە بوو هەر لەناو تۆبزاوە".
یەكی دیكە دەڵێت "13 ساڵ بووە كردوویانەتە ناو گەورەكان، دایكی بەگریان وەریگرتۆتەوە و هێناویەتەوە، واتا ئەوانەی ئاماریان كردووە، لە خاوەن بڕیارەكان دڵرەقتر بوونە". زۆربەی گۆڕە بەكۆمەڵە دۆزراوەكان ژن و منداڵن، كەواتە ئەوانیش رزگاریان نەبووە لە جیاكردنەوەكان.
پۆلێنكردن بەپێی ناسنامەی باری كەسی نەبووە، بەڵكو هەڕەمەكی بەپێی مەزەندە بووە، دەشیا گەورەتر بێت بەڵام بچووك و منداڵ خۆی نواندبێت نەبردرابێت، یان بچووكتر بووبێت گەورە خۆی نیشاندابێت بردرابێت لەگەڵ پیاوەكان.
محەمەد حەمە فەرەج لەدایكبووی ساڵی 1949 خەڵكی سێوسێنانی ناوچەی قەرەداغ دەڵێ، تەسكەرەم پێنەبوو، "ئەوكات 39 ساڵ بووە" سەرو ریشم سپی ببوو، ئەفسەرەكە وتی بچۆرە ناو پیرەكان، منیش زۆر هەوڵمدا نەمخەنە ناو پیرەكان، یەكێ لە ئەفسەرەكان پێیوتم بەخوا گەنجەكان یەكی ناگەڕێنەوە، لەو كاتەدا ئەوانەی ئاماریان كردووە، بڕیاری لەناوبردنیان زانیوە، هەر لەسەرەتاوە پێیانیانوتووە ئێوە موخەربین دەتانكوژین، تەنانەت لە چەمچەماڵ پێیانوتوون هەموو رەمی دەكرێن.
لەسەرەتاوە ویستوویانە منداڵەكانیش بەتەنها داببڕن و جیایانبكەنەوە، شەوێك بۆ ماوەی نزیك شەش كاتژمێر منداڵە ساواكانیان لە دایكەكان جیادەكەنەوە، ئەو شەوە وەك دەڵێن لەبەر گریان و قیژە و فیزاح حەوت تەبەقەی ئاسمان رادەچەڵەكێت، دوایی دەیانگەڕێننەوە، نازانرێت نیازی چییان هەبووە.
ئەشكەنجەدان
لە سەربازگەی تۆبزاوە، لێدان هەر لە گەیشتنە ناو سەربازگەكەوە تا دەرچوون لێی هەبووە، تەنانەت لە كاتی هێناندا ژنانیان بە لێدان لە ئیڤاكان داگرتووە، پیاوانیش هەمیشە لێدانیان لەسەربووە، لە دابەزاندنیان لەناو ئیڤاكانەوە بۆ سواركردنیان بەڕووتی و دەست و چاو بەستراوی دوو دوو بۆ ناو ئۆتۆمۆبێلە داخراوە سەوزەكان، هەموو بەلێدان و پاڵنان بووە، پیاوە گەنجەكان ئەو چەند رۆژەی لەوێ بوونە، بێ لێدان ئاو و سەمونیان پێنەداون و بۆ سەر ئاویان نەبردوون، ئەوە ئەگەر یەكێك بەرگێكی رەنگ و شێوە گوماناوی بۆ ئەوان لەبەربووایە و ریشی هەبووایە زیاتر دەكەوتە بەر ئەشكەنجە.
بەوتەی زیندانییەكان، لە تۆبزاوە لێدان هەبووە، فەلاقەكردن و بەستنەوە بە پانكە و داخكردن و شەق وەشاندن، لەهۆڵێكی تایبەت زیندانییە پیاوەكان لێیاندەدرا، پیاوە گەنجەكان رووتكراونەتەوە، تەنانەت بەرووتی و دەست و چاوبەستراوی، لەبەر سەرمای بەیانی زوو دوو دوو پێكەوە بردراون بۆ كوشتن، لەو كاتە بێ پێڵاو تەنها شۆرت لەپێیان بووە خراونەتە ناو ئۆتۆمۆبیلە داخراوەكانەوە.
بەو سەرمایە جل و بەرگی پیاوانیان داكەندووە، بە دەرپێی كورتەوە، ئاویان كردووەتە ژێریان لەناو هۆڵ ساردە بێ پەنجەرەكاندا، لە خەڵك دراوە بە كێبڵ، بەتایبەت گەنجان ئەو كاتانەی بردوویانیانە بۆ سەر ئاو، هەروەها سەری گەنجەكانیان سفر كردووە. ناسنامە، پارە، سەعات، شانە، ئاوێنە، تەزبێح، مووكێش،....چی لە گیرفانیان بووە لێیانیانسەندووە. زیندانییە پیر و ژنەكان بە چاوی خۆیان ئەشكەنجەدانی گەنجە پیاوەكانیان بینیوە، تەنانەت لە پیرەكانیشیان داوە.
بارودۆخی ژیان
لەسەربازگەی تۆبزاوە، بارودۆخی ژیان زۆر سەخت بووە، دوای ئاماركردن، زیندانییەكان بەپاڵ و لێدان كراونەتە ناو هۆڵە گەورە سارد و سڕە تاریكە شێدارەكانەوە، گڵۆپ لەناو هۆڵەكاندا نەبووە، دەڵێن رووناكیمان نەبینی تەنها لەو كاتەی دەچووینە سەر ئاو، خواردنی خراپ تەنها سەموونە رەقێك بووە رۆژانە، زەوییەكەی پیس و شێدار، بێ بان و بن و پانكەش بەخێرایی بەردەوام پێكراوە، بایە ساردەكە لە زەوییە تەڕەكەی دەدا زیاتر ساردی كردووە، لە گەرما پانكە نەبووە لە سەرما پێیانكردووە، پێكردنی پانكە لەو سەرمایەدا بەشێك بووە لە سزادان.
جار جارە چای و سەموونیان داوە پێیان، هەندێك جاریش شۆربایەكی پیس زۆر جار نیسك بووە، پاشماوەی قسعەی سەربازی، یان شلەیەكی چەور، لە برسان پارچە سەموونیان لە دەرەوە كۆكردۆتەوە، شیر نەبووە بۆ منداڵ بۆیە بەردەوام لەبرسان گریاون، دەست بەئاوگەیاندن لەناو هۆڵەكان بووە لەسەرەتا، لە ژوورەوە دەستیان بەئاوگەیاندووە، میز و پیساییان كردۆتە ناو قوتی و سەر چەمنەتۆكە، یان لە دەرگاوە كردوویانەتە دەرەوە، یاخود بەكۆمەڵ یان گرووپ گرووپ رۆژانە دووجار بردراون بۆ ئاودەستەكان، لەژێر چاودێری و هەندێك جار بەلێدان، كە سەربازگەكە 3 كۆمەڵە ئاودەستی تێدا بووە، هەر كۆمەڵەی 17 ئاودەست بووە، بەڵام زیندانییان لە تۆبزاوە، كێشەی تێنویەتییان وەك سەربازگەی نوگرە سەلمان نەبووە.
یەكێك لەو گەنجە كەمانەی كە لە تۆپزاوە ڕزگاریان بوو، ئاوا باسی خواردنەكەیان دەكات: "چاكتر وایە هەر باسی نەكەین، تۆ ئەگەر برسیت نەبووایە قەت نەتدەخوارد، جۆرە شۆربایەك بوو تەنها لەگەڵ ئێسقانی ڕووت و ڕۆنێكی زۆری بەسەرەوە بوو، و هەموو كەس نەخۆش كەوتن". زۆربەی گیراوەكانی تۆپزاوە ئەمەشیان دەستنەدەكەوت بەڵكو ڕۆژانە هەركەسە و دوو سەموونی بچووكی كۆنی وشكهەڵاتوویان دەدانێ لەگەڵ تۆزێك ئاودا، هەندێكیش خواردنی هەر بەرنەدەكەوت.
لە تۆبزاوە لە گەیشتنیانەوە تا ناردنیان، بەتایبەت ئەوانەی بۆ گۆڕە بەكۆمەڵەكان لە ئۆتۆمۆبیلی داخراودا نێردراون، مردن زۆر هەبووە، هەروەها منداڵبوونیش لە ئاودەست و ناو هۆڵەكان لە كاتی گواستنەوەدا هەبووە.
ئەنفالكراوان ئەو چەند رۆژەی لە تۆبزاوە بوونە، كێشەی نوێژكردن و راپەڕاندنی سرووتە ئاینییەكانیان هەبووە، بەتایبەت لە مانگی رەمەزاندا كە هیچ خواردنێكیان پێنەداون.
هەروەها بەهۆی قەرەباڵغییەوە ئەو هۆڵە گەورانە كە پانتاییان لەنێوان نزیك 400 مەتر بووە، زۆریان لە پیاوان كردووە شەو تا بەیانی دەستەوئەژنۆ لەسەر چیچكان دانیشن و هەر كەسێ بیویستایە هەڵبسێتە سەرپێ داركاری كراوە لەلایەن حەرەسەكانەوە، بەهۆی نەخەوی و دانیشتن لەسەر چیچكان زۆریان لەبەر پیری و بەهۆی بێهێزییەوە لە هۆشی خۆیان چوونە.
رەوانەكردن
سەربازگەی تۆبزاوە شوێنی كۆكردنەوە و ئامادەكردنی ئەنفالكراوان بووە بۆ زیندان و جێگاكانی دیكە، زیندانییانی تۆبزاوە زۆرینەیان لە رۆژێك بۆ سێ و چوار رۆژ لەوێ ماونەتەوە، هەندێكی كەمیش زیاتر، سەرەتا ژن و پیاوە پیرەكانی سەرووی پەنجا ساڵیان بۆ نوگرە سەلمان ناردووە، دوای سێ رۆژ لە ئاوەدانكردنەوەی تۆبزاوە، یەكەم وەجبەی زیندان نێردراوە بۆ زیندانی نوگرە سەلمان.
بەهەمان شێوە ژن و منداڵیش نێردراون بۆ سەربازگەی دوبز، كوڕە گەنجەكانیش بە ئۆتۆمۆبیلی داخراو نێردراون بۆ گۆڕە بەكۆمەڵەكان.
بەپێی شوێنەواری قوربانییانی ناو گۆڕە بەكۆمەڵەكانی تەل شێخییە و وتەی تەیمور رزگاربووی گۆڕە بەكۆمەڵەكان، بەشێك لە قوربانییان راستەوخۆ لە تۆبزاوەوە بۆ گۆڕە بەكۆمەڵەكان نێردراون، بەپێی بەرگەكانی بەریان لە وەرزی سەرمای ئەو ساڵەدا واتا ناوەڕاستی مانگی چوار بۆ ناوەڕاستی مانگی پێنج نێردراون بۆ گۆڕە بەكۆمەڵەكان، هەروەها بەپێی وتەی شایەدحاڵەكانی نوگرە سەلمانی ئەنفالی چوار، ژن و منداڵیان لە رێگا بینیوە لە كاتی بردنیان بۆ زیندانی سەربازگەی نوگرە سەلمان.
لەناو ئەنفالكراواندا زیندانیش هەبووە لە تۆبزاوە ماوەتەوە تا لێبوردنەكە، هەرچی ئەنفالكراوانی كیمیابارانی شاری هەڵەبجەیە ئەوان لە یەكتر جیانەكراونەتەوە، هەموویان پێكەوە نێردراون بۆ زیندانی سەربازگەی نوگرە سەلمان.
عوزێر یەكێك لە دەربازبووانی گۆڕە بەكۆمەڵەكانە بەم شێوەیە كاتی رەوانەكردنی خۆیان دەگێڕێتەوە "تەماشای كردبوو هەر پیاوە و بە زنجیرە ژمارەیەكی دراوەتێ و ژمارەكەی ئەم 375 بوو، ئەوان هەر كە ناوەكانیان بانگدەكرا دەسبەجێ لە قاوشەكە دەبرانە دەرەوە و هەشت هەشت كۆمەڵیان دەكردن. بەجووتە بەیەكەوە كەلەپچەكرابوون و پێڵاوەكانیشیان بردن.
گەلێ جار پیاوەكان چاویشیان بەستراوەتەوە و بەپێی قسەی هەندێ كەسیش جلوبەرگیان لەبەردا نەهێشتوون و تەنها دەرپێیان لەپێدا ماوە. دواجار خستوونیانە ئەو ئۆتۆمبێلە شوومە بێ پەنجەرانەوە كە بە ڕەنگی سپی یان سەوز بۆیە كرابوون، وایش باسدەكرێن كە پاس، ئەمبوڵانس یان بارهەڵگری داخراو بوون.
ئەم ئۆتۆمۆبێلانە ئەوەندە پڕكراون، هاوكات بەهۆی داخراوی تەنگەنەفەس بوونە، ئەو چەند كاتژمێرەیان وەك ناو گۆڕە بەكۆمەڵەكان بووە، بۆ ژن و منداڵەكان، زۆر لە منداڵەكان پێش گەیشتنیان بۆ ناو گۆڕە بەكۆمەڵەكان مردوونە.
گۆڕی بەكۆمەڵ
تا ئێستا سەربازگەی تۆبزاوە سێ گۆڕی بكۆمەڵی تێدا دۆزراوەتەوە، كۆی گشتی 185 روفات بووە "یەكەم گۆڕی بەكۆمەڵ 105 روفاتی تێدابووە، دووەم گۆڕی بەكۆمەڵ 52 روفاتی تێدابووە، سێیەم گۆڕی بەكۆمەڵ 28 روفاتی تێدابووە"، بەشێك لە روفاتەكان شوێنەواری گوللە بەجەستەیانەوەیە، پێدەچێت كۆمەڵكوژی پیاوە گەنجەكان لێرەوە دەستیپێكردبێت.
هێشتا پشكنینی وردیش بۆ دۆزینەوەی شوێنەواری هەموو تاوانەكان لە سەربازگە 120 دۆنمییەكەی تۆبزاوە نەكراوە.
نەخۆشی
هۆڵەكانی سەربازگەی تۆبزاوە جگە لەوەی چەمنتۆیەكی رەق و تەق بوون، هاوكات پیسیش بوون، ناو هۆڵەكان وەك زبڵدانێكی بۆگەن وابووە، تەنانەت زیندانییەكان پیساییەكانیشیان زۆربەی كاتەكان لە هۆڵەكان كردووە، چونكە دەرگایان لێ داخراوە لێیانیان نەكردۆتەوە، بەهۆی سكچوونیشەوە زیاتر هەراسان بوونە، زەوییەكە تەڕبووە، زیندانییەكان لەسەر زەویە رەقە ساردە تەڕەكە خەوتوونە بە برسێتی و سەرما، نەبوونی بان و بن، هاوكات پانكەكان وەك سزا بەو سەرمایە هەڵكراون و پەنجەرەكانیش شووشەیان پێوەنەبووە، زۆربەی زیندانییەكان جل و بەرگی پێویستیان لەبەرنەبووە، كۆكە و سكچوون و تیفۆئید و گرانەتا لەناو زیندانییەكاندا بڵاوبۆتەوە، لە مانگی دوانزەی ساڵی رابردووەوە"1987"ەوە، گرانەتا و تیفۆئید لە ناوچەكانی ئەنفالی سێ و چوار بە بەربڵاوی بڵاوببوەوە، بەهۆی نەبوونی چارەسەرەوە بەردەوامی هەبوو، وێڕای ئەم هەموو نەخۆشییە پزیشك و چارەسەریش نەبووە، تەنها لە هەندێك حالەتدا كە ئەوانیش زۆریان مردوونە.
دەستدرێژی سێكسی
هەرچەندە زیندانییان ماوەیەكی كەم لە سەربازگەی تۆبزاوە ماونەتەوە، بەڵام لەو ماوە كەمەشدا كچان و ژنان بێبەری نەبوونە لە پەلاماری سێكسی، هەندێك دەڵێن كچە جوانەكانیان جیاكردۆتەوە و بردوویانە و ئیتر نەبینراونەتەوە، زۆر شایەدحاڵ هەبوونە شایەدییان داوە لەسەر ئەوەی پەلاماردانی سێكسی هەبووە لە زیندانی سەربازگەی تۆبزاوەدا.
بۆ نەدۆزرانەوە
لە دوای روخانی سەدام، دەكرا هەیكەلی بەڕێوەبەری ئەم كەمپانەی راگرتن و ناردنی ئەنفالكراوان ئاشكرابكرابانایا، لە كاتێكدا سەربازگەی تۆبزاوە و دوبز لەژێر دەسەڵاتی ئەمنی شاری كەركووكدا بوونە، لە پێشوازییەوە بۆ ناردن و بەڕێوەبردن.
دەڵێن تۆبزاوە بەچڕی ئابڵووقەدراوە و چاودێری توند و تۆڵ كراوە، كەس لەو پرۆسەیە هەڵنەهاتووە، بەڵام هیچكام لەوانە نەدۆزرانەوە.
حەرەسەكان بەرگی مەدەنییان لەبەردابووە و پێدەچوو ئەمن بووبن، هەندێك جەیشی شەعبی لە توركمانەكانی ناوچەكە لەوێ بوونە، بەڵام زوو لایانیانداوە. تا ئێستا بەرپرسانی ئەم كامپانە، هەیكەلی بەڕێوەبردنی نەدۆزراوەتەوە.
ئەمە پرسیارێكی شەرمەزاركەر بوو، كاتێك لە پرۆسەی دادگایی ئەنفالدا، هەردوو تاوانبار حوسێن رەشید و سەدام حوسێن باسی ئەوەیان كرد، ئەم حەجاجە هەر ناوی دووبارەدەبیتەوە، مەعقولە بەم هەموو پارە و كات و دەسەڵاتەوە نەزانرا كێیە و تا ئێستا نەدۆزرایەوە؟ مەعقولە بەڕێوەبەری سەربازگەی تۆبزاوە و نوگرە سەلمان نەدۆزرانەوە؟ ئایا مەعقولە حكومەتی عێراق و كوردستان؟
سەرچاوەكان:
ئاوشفیتز تۆبزاوە دالیا عومەر 2015 كەركوك چاپخانەی كارۆ
هەڵەبجەییەكانیش ئەنفالكران گوڵاڵەی گەرمیان چاپخانەی كارۆ 2024
بەرنامەی بەڵگەنامەیی خۆم لەوێ بووم ، تەلەفزیۆنی ئازادی، كەناڵی گەرمیان
سی دی دۆسیەی ئامادەكراوی ئەنفال لەلایەن دادگای باڵای تاوانەكانەوە.
محكمە الانفال اعداد ریكار مزوری بمساعدە المحامی ایاد كاكەیی
بەرنامەی بەڵگەنامەیی خۆم لەوێ بووم، تەلەفزیۆنی ئازادی، كەناڵی گەرمیان
جینۆساید لە عێراقدا ..پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد - هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ
