عەلی كەمال
لەچەند رۆژی رابردوودا رەشنووسێكی دیكەی یاسای نەوت و گاز لە میدیاكاندا بڵاوكرایەوە.بەپێی ئەو رەشنووسە بێت عێراق دەیەوێت بەتەواوی دەسەڵاتی نەوت وگاز بخاتە ژێر ركێفی خۆی و تەنانەت بەپێچەوانەی دەقەكانی دەستووری عێراقی ساڵی 2005 تەواوی دەسەڵأتی هەرێم و پارێزگاكان سنووردار بكات .
لەبەرامبەردا لە هەرێمی كوردستان دەنگێك بەرزبۆتەوە كە ئەو رەشنووسە عێراق تاك لایەنە و بە بێ بەشداری كورد نووسیویەتیەوە.هەر بۆیەش شاندێكی حكومەتی هەرێم چوونەتە بەغدا و لەوبارەیەوە لەسەر رێكارەكانی نووسینەوەی لە گفتوگۆدان.
وەك دەردەكەوێت هەناگوەكانی نووسینەوەی یاسای نەوت و گاز بە پێی رێككەوتنەكانی هاوپەیمانی بەڕێوەبردنی دەوڵەتە كە ئیئتلافی حوكمڕانی عێراق دەگرێتەوە كە تیایدا كورد ئەڵقەی لاوازە و تەنانەت هەردوو هێزە كوردییەكە لە ئەو پەڕی پەرتەوازەیی و ناكۆكیین لەبەغدا.جگە لەوەی كە پێگەی هەرێم لەوەتەی ساڵی 1991 یەوە وەكو ئێستا لاواز نەبووە لە عێراقدا!
نووسینەوەی ئەو یاسایە لەم كاتەدا بێگومان لەدوای ئەوەش دێت كە لەلایەك دادگای فیدراڵی عێراق بە بڕیارێك یاسای نەوت و گازی هەرێمی راگرتووەو لەولاشەوە فرۆشتنی نەوتی هەرێمی كوردستان بەشێوەی یاسایی راگیراوەو ناكۆكی لەگەڵ كۆمپانیا نەوتییەكان و گرێبەستەكانی هەیە كە تێكڕایان لە ئێستادا لە بەرژەوەندی هەرێمی كوردستاندا نین!
دۆسیەی نەوت و گاز لە عێراق و هەرێمی كوردستاندا، یەكێكە لە دۆسیە هەرە هەستیار و پڕ لە كێشەكان، ناكۆكییە سیاسییەكانی نێوان لایەنەكانی عێراقیش، ئەوەندەی دیكە، بەربەستی لەبەردەم بە یاساییكردنی دۆسیەی نەوت و گاز لە عێراق دروستكردووە.
نەبوونی یاسایەكی نەوت و گاز لە عێراق، بە هۆكاری هەرەسەرەكی دادەنرێت لە دروستبوونی كێشەی مامەڵەكردن و هەڵسوكەوت كردن لەتەك نەوتدا. بۆشایی یاسایی لە عێراق وایكردووە، لایەنەكان لەسەر ئاستی حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستان، هەتا لەسەر ئاستی لایەنە سیاسییەكانیش، لێكدانەوە و خوێندنەوە و مامەڵەی جیاواز لەپاڵ دۆسیەی نەوت و گازدا بكەن.
ئاراستەكردنی دۆسیەی نەوت و گاز لەلایەن حكومەتی عێراق و وەزارەتی نەوتی عێراقەوە، جیاوازییەكی گەورەی هەیە لە ئاراستەكردن و ئیشكردن لەسەر هەمان دۆسیە لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە. هەریەك لە حكومەتی ئیتحادی لە بەغدا و حكومەتی هەرێمی كوردستان دەیانەوێت بەرفراوانترین دەسەڵاتیان لە مامەڵەكردن بە نەوت و گاز هەبێت.بەڵام لە ئێستادا و لەو دۆخەی كە هەرێم تێیكەوتووە پارسەنگی بەرژەوەندی لە خزمەتی حكوومەتی عێراقدایە.
حكومەتی ئیتحادی هەوڵدەدات، ناوەندێتی لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و ئیدارەكردنی نەوت و گازدا بچەسپێنێت و دەسەڵاتی هەرێم و پارێزگاكان بە رادەیەكی زۆر سنووردار و بەرتەسك بكاتەوە. لە بەرامبەردا حكومەتی هەرێم هەوڵدەدات مامەڵەیەكی تەواو سەربەخۆ لەگەڵ نەوتی هەرێمی كوردستاندا بكات، هەر لە مۆركردنی گرێبەستەكانی گەڕان و پشكنین و دەرهێنانی نەوت تا دەگات بە بەرهەمهێنان و فرۆشتنی نەوتی بەرهەمهێنراو لە بازاڕەكانی جیهاندا.
نەبوونی سیاسەتێكی ستراتیژی بۆ نەوت و گاز لە عێراق، هەروەك لە ماددەی (112)ی دەستووری هەمیشەیی عێراق جەختی لەسەر كراوەتەوە، وایكردووە، ئاراستەكردنی پرۆسەی نەوت و گاز لە شارەكانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق و هەرێمی كوردستاندا ناهەماهەنگی دروست بكات. هەروەك شارەزا یاساییەكانی بوارەكەش پێداگیری لەسەر دەكەن، ئەگەر حكومەتی عێراق نەتوانێت یاسایەكی نەوت و گاز دەربكات، هیچ كات ناتوانێت سیاسەتێكی ستراتیژی بۆ پرۆسەی بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە عێراق و هەرێمی كوردستان دابڕێژێت.
بەگشتی نەبوونی یاسای نەوت و گاز، كە دەستووری عێراق بە دیاریكراوی لە ماددەی (112)دا جەختی لەسەر كردووەتەوە، كێشەی هەرەسەرەكییە لە هاتنەپێشەوەی كۆی ئەو كێشە و گرفتانەی لە دۆسیەی نەوت و گازدا رووبەڕووی عێراق و هەرێمی كوردستان دەبنەوە.
وەك دەردەكەوێت، حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستان دوو تێگەیشتن و خوێندنەوەی جیاوازیان بۆ ماددەكانی دەستووری عێراق (ماددەكانی تایبەت بە نەوت و گاز) هەیە، حكومەتی عێراق و وەزارەتی نەوتی عێراقی بە ئاراستەی بەرەو ناوەندێتی بردن و كۆكردنەوە و چڕكردنەوەی دەسەڵاتەكان لە ناوەندێكی بەهێزدا، خوێندنەوە بۆ ماددە و بڕگەكانی تایبەت بە نەوت و گاز لە دەستووردا دەكات، حكومەتی هەرێمی كوردستان و وەزارەتی سامانە سروشتییەكانیش لە گۆشەنیگایەكی تەواو پێچەوانەوە لە ماددە و بڕگەكانی دەستوور دەڕوانێت، بە جۆرێك كە پێیوایە دەبێت سەربەخۆیی تەواوی هەبێت لە مامەڵەكردن بە پرۆسەی بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە هەرێمی كوردستاندا، هەروەك لە مامەڵەكردنی كردەكی حكومەتی هەرێم و وەزارەتی سامانە سروشتییەكان لە مۆركردنی گرێبەستەكانی نەوت و گازدا رەنگی داوەتەوە.
ناكۆكییەكان بەرادەیەك قوڵ بوونەتەوە، كە ئەگەر لە گەڵاڵەكردنی یەكەمین پرۆژە یاسای نەوت و گاز لە ساڵی (2007)ەوە حیساب بكرێت، ئەوە ماوەی شازدە ساڵ دەبێت، پرۆسەی رێككەوتن و دروستكردنی تێگەیشتنی هاوبەش لەنێوان بەغدا و هەولێردا هەنگاوێك نەچووەتە پێشەوە. بەتایبەت كە پەرلەمانتارانی لیژنەی نەوت و گاز لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و بەرپرسانی وەزارەتی نەوت بە روونی ئاماژە بە نەبوونی وەها هەماهەنگی و رێككەوتنێكی هاوبەش دەدەن.
هەوڵەكان لە نێوان بەغدا و هەولێردا روون و ئاشكران، بەوەی هەر لایەنێك دەیەوێت پرۆسەكە بە قازانجی خۆی ئاراستە و بەڕێوەببات. كارەكەش بەو رادەیە گەیشتووە، كە هەریەك لە حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق كێبڕكێ بكەن لەسەر راكێشانی زۆرترین كۆمپانیای بیانی بۆ پارێزگاكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی بەغدا و حكومەتی هەرێم.دواجار ئەوەشیان بە قازانجی بەغدا شكایەوە و لە ئێستادا هەرێم ئەو شوێنە نیە كە كۆمپانیای نەوتی رووی تێبكات!
گوتار و هەڵسوكەوتی حكومەتی عێراق و هەرێم سەبارەت بە دۆسیەی نەوت، زۆرجار لەوە چووەتە دەرەوە وەك كێشە و ململانێیەكی ئاسایی خوێندنەوەی بۆ بكرێت، بەڵكو وەك هەندێك لە چاودێران و شارەزایانی بوارەكە ئاماژەی بۆ دەكەن، قەیرانێكی یەكجار قوڵی دروستكردووە. بەتایبەت كە سەنگەربەندییەكی تەواو نائاسایی لە گوتار و رەفتاری بەرپرسانی نەوت لە هەردوو حكومەتەكەدا تێبینی دەكرێت، بەرادەیەك كە زۆرجار كار و بڕیارەكانیان وەك هەوڵێك بۆ تێكشكاندنی یەكتر دەردەكەوێت.
هەموو ئەو بڕیار و كردانەی لەنێوان هەریەك لە حكومەتی بەغدا و هەولێر لە بەڕێوەبردن و ئاراستەكردنی دۆسیەی نەوت و گازی عێراق و كوردستان تێبینی دەكرێن، دواجار وەك ململانێی دوو دەوڵەتی سەربەخۆ دەردەكەوێت كە هەریەك لە دەوڵەتەكان دەیەوێت زۆرترین بەرژەوەندییەكانی خۆی لە بازاڕی جیهاندا بەدەست بهێنێت، هەتا ئەگەر بە لێدان لە بەرژەوەندییەكانی دەوڵەتەكەی دیكەش بێت!
كەواتە، پرۆسەی بەرهەمهێنان و بەڕێوەبردنی دۆسیەی نەوت لە عێراق و هەرێمی كوردستاندا، نە هەر بە پشت بەستن بە سیاسەتێكی ستراتیژی لەسەر ئاستی عێراق و هەرێمی كوردستاندا بەڕێوەناچێت، بەڵكو لە بۆشاییەكی گەورەی یاساییشدا دەخولێتەوە، كە ئەو یاسایە دەبێت كۆی رەهەندەكانی پەیوەست بە پرۆسەكە دیار و دەستنیشان بكات.
قەیرانی نەوت و گاز لە عێراق و هەرێمی كوردستاندا، ئەوەندە قوڵ بووەتەوە، تەنانەت كاریگەری لەسەر پەیوەندییەكانی نێوان عێراق و وڵاتانی دیكەی هەرێمی و نێودەوڵەتی دروستكردووە. تێكچوونی پەیوەندییە سیاسییەكانی نێوان حكومەتی بەغدا و ئەنكەرە، یەكێكە لەو دەركەوت و دەرهاوێشتانەی قەیران لە بەڕێوەبردنی پرۆسەی نەوت و گاز دروستی كردووە.
ئێستا لەدۆخێكی وادا كە یاسای نەوت وگاز دەنووسرێـتەوە.بێگومان لە خزمەتی هەرێمی كوردستان و پارێزگاكانی عێراق نابێت،لەوانەیە لەرووی داراییەوە شتێك بگۆڕێت، بەڵام بێگومان لەڕووی سیاسییەوە دەیان تەوق و كۆت و بەند بۆ هەرێمی كوردستان دروست دەكرێت كە خەونێكی گەورە لەژێر گڵ دەنرێت.هەر بۆیە پێویستە گفتوگۆیەكی نیشتمانی كوردستانی لەو بارەیەوە دروست بكرێت، دۆسیەی نەوت بۆ ئەم حزب و ئەوی دیكە و تەنانەت حكومەتی هەرێمیش بەجێنەهێڵدرێت.لە ئێستادا نابێت یاسای نەوت وگازی عێراقی بنووسرێت!
