هێڤی عومەر
بۆچی گەنجی خوێندەوار لە ماڵی خۆیدا بە نامۆ و دەرووننەخۆش سەیر دەکرێت؟
ئەمڕۆ لە زۆربەی ماڵەکانی کوردستاندا، گەنجێکی خاوەن بڕوانامەی زانکۆ دەبینین کە لەبری دەستخۆشی و سوودوەرگرتن لە وزەکەی، بە بێکار، یاخی، بێدەنگ، یان تەنانەت «دەرووننەخۆش» ناوزەد دەکرێت. ئەمە پارادۆکسێکی قووڵ و مەترسیدارە: خێزان ساڵانە سەرمایەیەکی زۆر خەرج دەکات بۆ ئەوەی منداڵەکەی بخوێنێت، کەچی کاتێک هەمان گەنج بە دیدگایەکی ڕەخنەگرانە و بیرکردنەوەیەکی جیاوازەوە دەگەڕێتەوە ناو خێزان، وەک نامۆیەک مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت. کێشەکە تەنها لە بێکاریدا کورت نابێتەوە، بەڵکو لە تێکچوونی پەیوەندیی نێوان سێ چەمکی سەرەکیدایە: بڕوانامە، مەعریفە، و هەلی کار.
پیرۆزکردنی بڕوانامە و فەرامۆشکردنی مەعریفە
لە کولتووری باوی ئێمەدا، بڕوانامە لە «ئامراز»ەوە بووەتە «ئامانج». گرنگ نییە گەنجەکە چی فێر بووە و چۆن بیر دەکاتەوە، گرنگ ئەوەیە پێگەیەکی ڕواڵەتی لە کۆڕ و کۆبوونەوەکاندا هەبێت. بەڵام کاتێک زانکۆ ئەرکە ڕاستەقینەکەی خۆی جێبەجێ دەکات، تەنها کاغەزێک نابەخشێت، بەڵکو مەعریفە بەرهەم دەهێنێت؛ مەعریفەش بریتییە لە توانای پرسیارکردن، گومانکردن لە چەمکە باوەکان و شیکردنەوەی واقیع بە شێوەیەکی سەربەخۆ.
گەنجی خاوەن مەعریفە چیتر هەموو شتێک وەک خۆی وەرناگرێت، بەڵکو پرسیار لە نەریتەکان دەکات، داوای مافی تاکەکەسی و سەربەخۆیی فیکری دەکات، و نایەوێت بەو شێوازە تەقلیدییە بژی کە پێشوەختە بۆی کێشراوە. بۆ خێزانێک کە لەسەر بنەمای «گوێڕایەڵی و یەکدەنگیی ڕەها» ڕاهاتووە، ئەم گۆڕانکارییە نەک وەک پێشکەوتن نابینرێت، بەڵکو وەک هەڕەشە و دەرچوون لە بازنەی باو لێکدەدرێتەوە.
دوو ڕوانگەی دژبەیەک بۆ دروشمی «بڕوانامە گرنگ نییە»
لە ناو گوتاری گشتی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، ڕستەی «بڕوانامە گرنگ نییە» زۆر دەبیسترێت، بەڵام پێویستە جیاوازییەکی ڕوون لە نێوان ئەو دوو بەرەیەدا بکەین کە ئەم دەستەواژەیە بەکاردەهێنن:
یەکەمیان، گرووپی خاوەن هۆشیاری و مەعریفەیە؛ ئەو کەسانەن کە خاوەن پاشخانێکی دەوڵەمەندی خوێندنەوە، ڕۆشنبیری و لێهاتوویین. ئەمانە مەعریفە لە چوارچێوەی تەسک و فەرمیی بڕوانامەدا قەتیس ناکەن، چونکە دەکرێت بارودۆخی ژیان ڕێگەی پێنەدابن زانکۆ تەواو بکەن، بەڵام توانیویانە لە ڕێگەی خۆپەروەردەکردنەوە ئاستێکی باڵا لە تێگەیشتن و بەرهەمداری بەدەستبهێنن.
دووەمیان، گرووپی ڕاکردوو لە هۆشیارییە؛ ئەو کەسانەن کە نە خاوەنی بڕوانامەن و نە خاوەنی هیچ جۆرە مەعریفە و کارامەیییەک. ئەم بەرەیە دروشمی «بڕوانامە بێسوودە» وەک دەمامکێک بەکاردەهێنن بۆ شاردنەوەی نەخوێندەواری و بێئاگایی خۆیان، تاوەکو هەموو هەوڵێکی زانستی و فیکری لەبەرچاوی کۆمەڵگەدا بێبەها بکەن.
بۆچی نازناوی «دەرووننەخۆش» دێتە کایەوە؟
لە کۆمەڵگەی ئێمەدا سنوورێکی تەڵخ لە نێوان «جیاوازیی فیکری» و «نەخۆشیی دەروونی»دا دروست کراوە. کاتێک گەنجەکە بێدەنگ دەبێت و پەنا دەباتە بەر ژوورەکەی بۆ کتێب خوێندنەوە، دەگوترێت «تووشی خەمۆکی و گۆشەگیری بووە»؛ کاتێک باسی ئازادی و تێڕوانینی خۆی بۆ ژیان دەکات، پێی دەگوترێت «خەیاڵپڵاوە و لە واقیع دابڕاوە»؛ کاتێکیش ڕەتی دەکاتەوە بچێتە ژێر باری بڕیاری بەزۆر، بە «بێڕێز و لاسار» لەقەڵەم دەدرێت.
لە ڕاستیدا ئەم حاڵەتە نەخۆشی نییە، بەڵکو «بێهیوایی مەعریفی»یە؛ واتە ئەو بۆشاییە گەورەیەی لە نێوان جوانیی نێو کتێبەکان و واقیعی تاڵی کۆمەڵایەتیدا دروست دەبێت. کاتێک خێزان لەبری دیالۆگ ئەم ئازارە مەعریفییە بە نەخۆشی لێکدەداتەوە، گەنجەکە دوو هێندە نامۆتر و گۆشەگیرتر دەبێت.
سێگۆشە شکاوەکە: بڕوانامە، مەعریفە و هەلی کار
ڕەگی کێشەکە لەوەدایە کە کۆمەڵگە ئەم سێ چەمکەی وەک یەک هاوکێشەی یەکسان لێکداوەتەوە. بڕوانامە تەنها بەڵگەی تەواوکردنی قۆناغێکی خوێندنە کە هەزاران کەس هەیانە، بەڵام کۆمەڵگە وا دەزانێت کلیلی مسۆگەری کار و سەروەتە. لە بەرامبەردا، مەعریفە ئاستی تێگەیشتن و توانای شیکردنەوەیە کە کەمتر گرنگیی پێدەدرێت ئەگەر نەبێتە هۆی داهاتی خێرا. لە کاتێکدا هەلی کار بەندە بە یاساکانی بازاڕ، چارەسەرکردنی کێشەکان و لێهاتوویی پیشەیی، نەک تەنها هەڵگرتنی کاغەزێکی ئەکادیمی.
خێزانەکان کاتێک دەبینن بڕوانامەکە ڕاستەوخۆ نەبووەتە مایەی دۆزینەوەی کار، لەبری ئەوەی لە ناکارامەییی سیستەمی ئابووری و بازاڕ تێبگەن، ڕووی ڕەخنە و تووڕەیییەکانیان دەکەنە سەر گەنجەکە و هەستی بێسوودی و تاوانباریی تێدا دەچێنن.
دەرچوون لە قەیرانەکە
چارەسەری ئەم دابڕانە تەنها بە دامەزراندنی کەرتی گشتی ناکرێت، بەڵکو شۆڕشێکی هۆشیاریی پێویستە:
خێزانەکان دەبێت پرسیاری سەرەکییان لە «کەی دادەمەزریت؟»ەوە بگۆڕن بۆ «چی فێر بوویت و چۆن پشتگیریت بکەین؟»، چونکە جیاوازیی بیرکردنەوە دەوڵەمەندییە نەک نەخۆشی. هاوکات زانکۆ و ناوەندە پەروەردەییەکان دەبێت لە شوێنی لەبەرکردنی دەقەوە بگۆڕدرێن بۆ ناوەندی بەرهەمهێنانی کارامەییەکانی سەردەم، فێربوونی زمان و هزری کارسازی. گەنجانیش پێویستە لەوە تێبگەن کە بڕوانامە تەنها دەروازەیەکە نەک کۆتایی ڕێگاکە؛ مەعریفە کاتێک دەبێتە هێز کە بگۆڕدرێت بۆ پڕۆژە، بەرهەم، و خزمەتگوزارییەکی بەرجەستە تا بازاڕ و کۆمەڵگە لە بەهاکەی بگەن.
نامۆبوونی گەنجی خاوەن مەعریفە لە ماڵەکەی خۆیدا، هەنگاوی یەکەمی نامۆبوونیەتی لە نیشتمانەکەی.
