ڕاپۆرت / ڕێگای کوردستان
لە کاتێکدا جیهان یادی ڕۆژی جیهانیی منداڵان دەکاتەوە، ئامارەکان وێنەیەکی سامناک لە دۆخی منداڵان نیشان دەدەن. مێژووی ئەم یادە بۆ ساڵی ١٩٢٥ و کۆنفرانسی ژنێڤ دەگەڕێتەوە، کە دواتر لە ساڵی ١٩٥٤ لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە جێگیرکرا؛ بەڵام دوای تێپەڕبوونی نزیکەی سەدەیەک، هێشتا منداڵان قوربانیی یەکەمی کێشە سیاسی و ئابوورییەکانن.
جیهان لە ژمارە مەترسیدارەکاندا
بەپێی ڕاپۆرتەکانی یونیسێف و ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کار، جیهان لەبەردەم قەیرانێکی مرۆیی گەورەدایە:
• چەوساندنەوەی کار: نزیکەی ١٣٨ ملیۆن منداڵ (٨٪ی کۆی منداڵان) لە بازاڕەکانی کاردا دەچەوسێنرێنەوە، کە ٥٤ ملیۆنیان لەژێر بارودۆخی مەترسیداردان.
• کەرتی کشتوکاڵ: بە ڕێژەی ٦١٪ گەورەترین پشکی لە کارپێکردنی منداڵاندا هەیە.
• شەڕ و ململانێ: پێشێلکارییەکان (کوشتن و ڕفاندن) لە ناوچە گەرمەکانی وەک غەززە، سودان، ئۆکرانیا و عێراق بە ڕێژەی ٢٥٪ زیادیان کردووە.
کوردستان؛ برینێکی کراوە
دۆخی منداڵان لە هەرێمی کوردستان و عێراق، وەک فایەق ڕەسووڵی، چالاکی مەدەنی و شارەزا لە مافەکانی منداڵان، بۆ "ڕێگای کوردستان" باسی دەکات، ئاوێنەی بارودۆخی گشتیی سیاسی و ئابوورییە.
ڕەسووڵی ئاماژە بەوە دەکات کە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، منداڵان بەهۆی هەژارییەوە ڕوویان لە "کۆڵبەری" کردووە و دەبنە قوربانی، هەرچەندە بزووتنەوەیەکی مەدەنیی بەهێز بۆ پاراستنیان هەیە. لە باکووری کوردستان کێشەی خوێندن بە زمانی دایک و لە ڕۆژاوایش لێکەوتەکانی شەڕی دە ساڵە، ژیانی منداڵانی تێکداوە.
لەبارەی هەرێمی کوردستانەوە، ڕەسووڵی ڕەخنەی توند دەگرێت و دەڵێت: "نە حکومەت و نە ئۆپۆزیسیۆن ئاوڕێکی جددییان لەم پرسە نەداوەتەوە. ئێمە لە کۆمەڵگەیەکدا دەژین کە پڕە لە تڕۆمای شەڕ، کەچی پڕۆژەیەک نییە بۆ گۆڕینی ئەم بارودۆخە."
تڕاژیدیای ناسنامە و منداڵانی کۆچبەر
یەکێک لە خاڵە هەرە هەستیارەکان لە هەرێمی کوردستان، دۆخی منداڵانی پەنابەر و کۆچبەرە. بەپێی ئامارە جیهانییەکان، ٣٠٪ی منداڵانی کار، کۆچبەرن. لە هەرێمیشدا، ئەم منداڵانە نەک هەر لە سەختترین کارەکاندا دەچەوسێنرێنەوە، بەڵکو وەک ڕەسووڵی دەڵێت: "منداڵانی کۆچبەر لێرە تەنانەت مافی ناسنامەشیان نییە و تەنها 'بەرگەی ولادە'یان هەیە، کە ئەمە پێشێلکردنی سەرەتاییترین مافی مرۆڤە."
چوار داواکاریی سەرەکی بۆ ڕزگارکردنی نەوەی داهاتوو
سەنتەری بەرگری لە مافەکانی منداڵانی کوردستان، بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە داواکارییەکان لە چوار خاڵی سەرەکیدا کۆدەکاتەوە:
• ڕاگرتنی شەڕ: پاراستنی دەستبەجێی قوتابخانە و ناوەندە گشتییەکان لە هێرشی سەربازی.
• یاسای توند: دەرکردنی یاسایەک کە کارپێکردنی منداڵان لە کارە تاقەتپڕوکێنەکاندا بە توندی سزا بدات.
• خوێندنی کوالێتی: دابینکردنی خوێندنی بێبەرامبەر وەک تەنها کلیلی بنبڕکردنی هەژاری.
• تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی: حکومەت دەبێت بودجەی تایبەت بۆ ئەو خێزانانە تەرخان بکات کە لەژێر هێڵی هەژاریدان، تا ناچار نەبن منداڵەکانیان بنێرنە بازاڕی کارەوە.
ڕۆژی جیهانیی منداڵان، تەنها یادکردنەوە نییە، بەڵکو زەنگێکی مەترسییە بۆ حکومەتەکان؛ کە ئەگەر ئەمڕۆ ئاوڕ لە منداڵان نەدەنەوە، سبەی کۆمەڵگەیەکی پڕ لە توندوتیژی و نەخوێندەواری دروست دەبێت.
