وەرگێڕانی: گۆران عەبدوڵڵا
ئازادی؛ پایەی هۆشمەندی و هۆشیاری مرۆڤە بەرووی کۆیلەتی و دوورخستنەوە لە کۆمەڵگە و سروشت، هەروەها تەنگەبەرکردنەوەی ژیان. ئەم هۆشیاریەش دەکرێت بەدەستبێت لە رێی زانیارییەوە.
ئەنتۆنیۆ گرامشی،( زانیاری لە لایەن هیچ کەسێکەوە مۆنۆپۆڵ نەکراوە هەروەها هەموو کەسێک توانای بیرکردنەوەی هەیە. فەلسەفە دەستەیەکی تایبەتمەند نییە، یان خوێندنەوەیەکی زهنی نییە تایبەت بە فەیلەسوفەکان. هەموو بەشەرییەت فەیلەسوفن. هەروەها دەڵێ: لەو کاتەی مرۆڤەکان هۆشیار دەبنەوەو بە ناوی خۆیانەوە قسەدەکەن و هەڵسوکەوت دەکەن، نوێنەرایەتی میکانیزمی هێز بزردەبێت.)
پۆڵ میشێڵ فۆکۆ بەکەم سەیری ئەو باوەڕەی گرامشی دەکات سەبارەت بە رۆڵی تاک لەکۆمەڵگەدا. بەبڕوای ئەو، خەڵک پێویستی بەوەنییە کەسانێک فێریبکات بۆ ئەوەی راستییەکان بزانن. کۆمەڵگە هەموو شتێک بە روونی دەبینێت وە دەتوانێت ئاکامەکانی شیبکاتەوە. بەهەرحاڵ، دەسەڵاتێک هەیە رێگری دەکات و زانیارێکان بە قازانجی خۆی بەکار دێنێت.
گرامشی و فۆکۆ ئەوەمان پێدەڵێن، هەموو کەسێک توانای لێکجیاکردنەوەی چاکە و خراپە وبینینی راستێکانیان هەیە، ئەگەر چەواشەکارییەک نەخوڵقێنرێت بۆ رێگرتن لە بینینی راستێکان. ئۆجەلان رێبەری خەڵکی کورد ئەوەی روونکردۆتەوە کە هۆشمەندی گەشەناکات تاکو کۆمەڵگە گەشە نەکات، چونکە دەسەڵاتداران لە کۆنەوە بۆ ئێستا پیادەی ئایدیۆلۆژی بە کۆیلە بوونیان کردووە.
“ لە کۆمەڵگەی سۆمەری، نهۆمی سەرەوەی زیگۆرات (Ziggurat ( دانراوە بۆ خودای هۆشمەندی. نهۆمی ناوەڕاست بۆ ئەو ئایندارانەی کاروباری سیاسیان بەڕێوەدەبرد. نهۆمی خوارەوەش سازکرابوو بۆ پیشەوەران و جوتیاران کە لە هەموو بوارەکانی بەرهەمهێناندا کاریان دەکرد. ئەو مۆدێلە لە کۆنەوە بۆ ئێستا لە رووی ناوەرۆکەوە گۆڕانی بەسەردا نەهاتووە، تەنها ئاست و قەبارەکەی گەورەتر بووە.”
بیرمەندە چەپە سۆشیالیستەکان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە دەسەڵاتدارێتی رەهایی ئەمڕۆ لەلایەن “ خودا نهێنییەکانەوە” بەڕێوە دەبرێت. چونکە باوەڕی سەرمایەداری کە هەڵگری مۆرکی زانستی مۆدێرنە لە رێی ئازادکردنی بازارو جیهانگیرییەوە رەوایەتی بە باڵا دەستی خۆیداوە بەسەر کۆمەڵگە و سروشتدا بەشێوەیەکی جیهانی.
جیهانگیری وەک یەک سیستمی جیهانی یەکسان و دادپەروەر نمایشدەکرێت، قودسییەتێک بە دونیای مۆدێرنەو کاپیتالیزم دەدرێت کە خاڵییە لە هەموو نەرێنییەکی مێژوویی و ئایدیۆلۆژی و گوناهی سیاسی.
جیهانگیری و جیهان وەک لادێیەک گفتوگۆی پێش خەوتنە، وێنەیەکی خەیاڵی لە مێشکماندا درووست دەکات کە هەموان تیایدا یەکسانن، هەموان براوەن، هەموان دڵخۆشن. لەگەڵ ئەوەشدا جیهانگیری ناوی سیستمێکە دەوڵەمەندەکان و هەژارەکان ئارەزوویانە دەستیان بە هەمان شت بگات، بەڵام تەنها دەوڵەمەندەکان لە توانایاندایە دەستیان بەوە بگات کە دەیانەوێت.
لەسەرێکەوە دەڵێن جیهان بۆتە لادێیەک، لەسەرێکی ترەوە ملیارەها دۆلار خەرجی بۆمبی ئەتۆمی دەکەن بۆ پاراستنی سنورەکانی ناو ئەو لادێیە. لەسەرێکەوە بە ئامار باس لەوە دەکەن کە چۆن کیسە نایلۆنی بازاڕەکان بۆتە مایەی پیسبونی ژینگە و بۆتە مایەی هەڕەشە لەسەر جیهان، لەدەستەکەی ترەوە وێستگە ئەتۆمێکان دەکەنەوەو دارستانەکان لەناو دەبەن.
لەگەڵ هەموو ئەمانەی کە ڕوودەدا، ملیۆنەها لە خەڵکی هەژار لە وڵاتانی جۆراوجۆرەوە بە پەرۆشەوە گوێبیستی ئەو هەواڵە دەبن کە ناسا ئەستێرەیەکی تری دۆزیوەتە کە بۆ ژیان گونجاوە وەک ئەلتەرناتیڤێک دەتوانرێت لە داهاتوویەکی نزیکدا گەشتی بۆبکرێت.
لە ئاکامدا کەمینەیەک لە خەڵک کە مۆنۆپۆڵی سەروەت و سامانیان کردووە و وایانکردووە ئەم جیهانە بەکەڵکی ژیان نەیەت، هەوڵدەدەن خۆیان بدزنەوە لەو بەرپرسیارێتییەی شەڕو کوشتار و قەیرانی ئابوری و ڕوتاندنەوەی سروشت و بە شێوەیەکی گشتی لۆمەی کۆمەڵگە بکەن بە هەژاران و چەوساوەکانەوە.
ئەگەر خەڵک تێنەگەن لەوەی کە ڕوودەدات، ئەگەر رازیبون بەوەی کە دەسەڵات دەیانداتێ، پێویستیان بە گۆڕینی دەسەڵات نابێت. لەم کاتەدا تەنها ( ئازادی هەڵبژاردنیان) هەیە لەنێوان ئەو پێدانانەی دەسەڵات دەیخاتە پێشیان. گیدنس -Giddens- دەڵێ: ( هیچ هەڵبژاردەیەکمان نییە هەڵبژاردننەبێت) چونکە ئەوەی لەگەڵیدا بەرەو ڕووین ( کۆمەڵێک لە هەڵبژاردەی ئاڵۆزە).
سەرمایەداری پێویستی نوێ و جۆراوجۆری فەراهەم کردووە بۆ بەکارهێنان. داهێنانی پێویستی نوێ واتە دینامیکیەت و نوێبونەوەی سەرمایەداری. لێرەوە ئاوێزانی فیکرو پێویستییەکانی خەڵک دەبن. لەم خاڵەوە هەموو ئەم بوارانە تێکەڵاوی گەمەکە دەبن، تەلەفزیۆن، رۆژنامە، گۆڤار، ئیعلانات، سینەما، سێکس، بەشی مۆدە، کۆمەڵناس، دونیای خواردن، کەلتور و هونەر.
گرنگیدان بە پرۆسەی “ بەسەرمایەداریکردنی زانست، هێز و بەنامۆکردن لە کۆمەڵگەدا” ئۆجەلان رەگی ئەم لەبەریەکهەڵوەشانەوەیەی کۆمەڵگە و گەشەکردنی، بە مۆنۆپۆلکردنی زانست دەگەڕێنێتەوە بۆ هەمان پرۆسە.
“ئەوەی لە ئەمڕۆدا بۆتە جێگەی گفتوگۆ هەژمونی کۆمپانیا زەبەلاحە جیهانییە مۆنۆپۆلکەرەکانن کە توانیویانە گەورەترین هەڵکشان بە سەرمایەداری بدەن لە رووی مێژوییەوە، ئەمە پەیوەندییەکی راستەوخۆی بە لەبەریەک هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەوە هەیە. بەبێ پەرش و بڵاوکردنی کۆمەڵگە ناتوانرێت قازانجێکی بەمشێوەیە کەڵەکەبکرێت، بەبێ هیچ ئامرازێکی بەرهەمهێنان.” ناوەندی چارەسەری کێشە زانستێکان وەک مەزارگەیەک گۆڕاوە بۆ ناوەندی خوڵقێنەری کێشە، نامۆبون و هەژمونی ئایدیۆلۆژی.
کێشەو و قەیرانی زانکۆکان و ناوەندە ئەکادیمێکان رەگی لەناو ئەو دۆخەدایە. بۆیە دەسەڵاتداران، سەرکوتگەران، تەڵەکچێکان، ئەوانەی سەیری کۆمەڵگە دەکەن وەک سەرچاوەیەک بۆ چەوسانەوە، گرنگترین ئەرک و حیکمەتێک لە زهنیاندابێت وەک یەکمین کار بیرکردنەوەیانە لە کۆمەڵگە لەوەی چۆن بتوانن مۆنۆپۆڵی هۆشمەندی بکەن، ئەمە بەو مانایەی پەرستگە دەبێتە ئەرکی سەرەکی. پەرستگە دوو رۆڵ دەبینێت.
یەکەم، کۆنترۆڵی هۆشمەندی ئەرکێکی بنەڕەتییە بۆ زاڵبوون.
دووەم، زۆر گونجاو و لەبارە مامەڵەکردن لەگەڵ کۆمەڵگە و ئەو ڕوانگەیەی بەلایەوە بەهادارە.
هیچ کێشەیەک لە دووبارە بونەوە نییە: ئەگەر توانیت ئایکۆنەکانی نەتەوە، ئاین، سێکسیزم، وەرزش و هونەر بگۆڕی، ئەو کاتە دەتوانی کۆمەڵگە بەهەر ئاراستەیەکدا بتەوێت ببەی. دەستبەسەرداگرتنی هۆشمەندی بنەڕەتیترینە بۆ گەشەکردن، وادەکات کۆمەڵگە لەمڕۆدا کراوەتربێت بەڕووی سەرمایەی دراوی جهانیدا لەهەر سەردەمێکی تر.”
ئایا کۆمەڵگە و خەڵکانی سادە ئەم ناکۆکییە گەورەیە و ئەم زوڵمە زۆرە دەبینن؟
بەداخەوە، نا، چونکە رێپێدراونیین.
Arundhati Roy دەڵێ، خەڵک بە چاو بڕیار دەدەن.
خەڵک فێرکراوە هەژاری نەبینێت. چاویلکە لە چاو دەکەن بۆ رێگرتن لە بینینی چەوسانەوەو زوڵم و هەڵاواردنی جنسی و وێرانکردنی سروشت. بۆیە هەموو ناکۆکێکان وەلا دەنێن.
ئەوانەی مۆنۆپۆڵی زانیاری دەکەن لەڕێی بە دیلکردنی عەقڵمانەوە دێنە ناو ئەو زمانەی کە رۆژانە بەکاری دەهێنین؛ زمانێکی نوێ درووستدەکەن کە رێ بە تاڵانی و کوشتار و کوشتنی بە کۆمەڵ دەدات لە رێی هەڵاواردنی سێکسی و خاوەندارێتی تاکگەراییەوە.
سیستمی جیهانگیری وەک سیستمێک کە هەمووان تێیدا یەکسانین نیشان دەدرێت وە هەموو کەس تیایدا دەتوانێت براوەبێت. جیهانگیری و بەجیهانیکردن لە بری ئیمپریالیزم و ئیستعمار بەکار دەبرێت. لە جیاتی سەرمایەداری پێیان باشە بوترێت بازاڕی ئازاد. سەرمایەداری مانایەک دەبەخشێت واتە خاوەن سەرمایەو چەوسانەوە، بەڵام ئازادی وشەیەکی باشترە، بازاڕی ئازادیش ئازادی دێنێت.
ئەوانەی کۆمەڵ کوژی دەکەن و ئەوانەی بێدەنگی هەڵدەبژێرن لە بەرانبەر ئەم تاوانە و هەوڵدەدەن بە وشە پەردەپۆشی بکەن. لە جیاتی جەنۆساید وشەیەکی رەونەقدار بەکار دەهێنن (پاکتاوی رەگەزی).
پاساو بۆ داگیرکاری وڵاتانی تر دێننەوە بە درۆی ( شەڕ لە دژی تیرۆر).
ئەم کڵیشەیەیان وا ناساندووە ( پێویستی بێ کۆتایە، سامانیش دیاریکراو) وەریانگێڕا بۆسەر هەموو زمانەکانی دونیا،. بەهەر حاڵ پێچەوانەکەی راستە. پێویستی دیاریکراوە و سامانیش بەشی هەموو جیهان دەکات.
بەدەر لە زمان و بابەت هەمیشە و لە هەموو بۆنەیەکدا ئەم دەستەواژەیە بەکار دەهێنن ( ئەوە کێشەی خۆتە). ئەم دەستە واژەیە هەموو کەس لە دژی یەکتر بەکاری دێنێت. ئەمە دەربڕینێکی ئەبەدی سیستمی سەرمایەدارییە لە بەرانبەر هاوکاری کۆمەڵایەتیدا. بەڵام چی روودەدا کاتێک کەسانێک لەبەرانبەر ئەم بارو دۆخە نا مرۆڤانەیەی سیستمی سەرمایەداریدا دەوەستێتەوە؟
سەرەتا، رەوانە دەکرێن بۆ چارەسەر، خۆ چارەسەرکەریش باس لە چارەسەری شۆڕشگێڕانە ناکات. بەلای ئەوانەوە کێشەکە لە بارو دۆخەکەو گوزەرانیاندا نییە، بەڵام لەم سیستمەدا ئەو کەسەی نەیەوێت تێیدا بژێت و لەگەڵیدا بسازێت بە نەخۆش لەقەڵەم دەدرێت.
سەرەکیترین و بەرایترین کارێک کە دەکرێت ئەنجام بدرێت لە دایەنگە و قوتابخانە سەرەتایەکاندا فێرکردنی راهاتنە. مناڵان رادەهێنرێن بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ سەرکوت و چەوسانەوە لە سیستەمی سەرمایەداریدا. ئەو مناڵانەی جۆرێک پەیوەندیدارن بە سەربەخۆبوونەوەو پرسیار دەورژێنن لەبەرانبەر ئەو سیستمە، ئەوانە بە ناسەرکەوتوو لەقەڵەم دەدرێن، ئەو منداڵانەی تر کەدەبن بەکاڵای ئەو سیستمە بەسەرکەوتوو لەقەڵەم دەدرێن.
جۆرج ئۆروێڵ (George Orwell) لە کتێبەکەیدا بە ناونیشانی١٩٨٤ کە لە ١٩٤٩ نووسیویەتی: ئەوان لێمان دەگەڕێن بێئاگا و بێ زانیاریبین لەسەر ئەم بارودۆخە ترسناکە. ئەڵدۆس هۆکسڵی ( Aldous Huxley) لە ١٩٣٢ لە کتێبەکەیدا The Brave New World لەو کەسانە دەترسێ کە بایی ئەوە زانیارییان کەڵەکە کردبێت بۆ ئەوەی خەڵک بە ئاراستەی پاسفیست و خۆپەرستیدا بەرن.
لە رۆمانی١٩٨٤ ی جۆرج ئۆروێڵ ( خەڵک لە ژێر هەڕەشەی برسێتیدا کۆنترۆڵ کراوە. هەروەها لە رۆمانی (دونیایەکی نوێی ئازا ی ئەڵدۆس هۆکسڵی) لە فەوزادا رایاندەگرن، نوقمی خۆشییەکی بێلەزەت دەکرێن…
ئیدواردۆ گالیانۆ ( Eduardo Galeano) دەڵێ: ( بەفیرۆدان، خۆنمایشکردن و دڵڕەقی نابنە مایەی هەڵچونی ناوخۆیی، کارێکی سەیرە، هەموو شتێک تەنانەت رۆح دەکرێت کاری کڕین و فرۆشتنی پێوە بکرێت یان بەکرێ بدرێت و بەکار بهێنرێت… ئێمە هەموو بەشێکین لەم پرۆگرامە شوناس جۆراو جۆرە و سەتەلایتە جیهانیە. هەموو شتێکی ئەم گەردوونە تەفسیر کراوە بۆ ناوەندی هێز، تەفسیر کراوە بۆ سیستمێکی جیهانی لە درۆ). ئۆروێڵ و هۆکسڵی پشتڕاستی دەکەنەوە.
کەواتە، چیبکرێت لەبەرانبەر ئەم دۆخە رەشبینییە؟ چیدەکەیت؟
ئاوڕنەدانەوە لەوەی چ وانەیەک لە قوتابخانە و زانکۆکاندا دەخوێنرێت، هەواڵی رۆژنامەو بەرنامە تەلفزیۆنێکان و ئەندازیارە کۆمەڵایەتییەکان، لەوە تێبگەن کە ئەم سەرچاوە هەواڵیانە بێلایەن نین. پرسیارکردن و چالاککردنی هێزی خۆمان نیوەی چارەسەرەکەیە.
ناڕازیبوون ورەتکردنەوە، جوڵان بەشوێنخۆیدا دەهێنێت، چونکە کارکردن باشترین کارێکە بە ئاراستەی ئازادی خەڵکدا. ناڕەزایەتی، رەتکردنەوە و پرسیارکردن بەواتای ئەوە دێت تاک و کۆمەڵگە لە جیاتی ئەوان بیردەکەنەوەو خۆیان دەبنە سەرچاوەی زانیاری بۆ خۆیان. بەرهەمی زانیاری لە ڕێی ئەم هۆشیاریەوە دەبێتە مایەی تێکۆشان دژ بە دەسەڵات. ئەم هێزە لەم رێیەوە گەشەدەکات و سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت بەرانبەر ئەو هێزەی کە پێیوایە هێزێکە قابیلی تێکشکان نییە.
———————————
فەردا چەتین (Ferda Çetin)
دەرچووی کۆلێژی مافە لە زانکۆی ئیستانبوڵ. وەک رۆژنامەوان کاریکردووە لە هەتەنامەی Yeni Ülke هەروەها رۆژنامەی Özgür Gündem و Özgür Ülke ئەمانە هەموو لە تورکیا بڵاودەبنەوە، هەروەها Özgür Politika کەلە ئەوروپا بڵاودەبێتەوە. لەم کەناڵە تەلەفزیۆنانەش کاریکردووە، Med TV, Medya TV, Roj TV, Sterk TV and Med Nuçe TV. ئەندامی یەکێتی نووسەرانی فەرەنسا SNJو فیدراسیۆنی رۆژنامەوانی نێونەتەوەیی IFJ.
سەرچاوە:
Challenging Capitalist Modernity III
Documentation of the 2017 Conference
