بێگومان کاریگەرییە قووڵەکانیسیستمی تەكنۆلۆژیا و كۆمەڵگای بەکاربەر لەسەر عەقڵی تاک و نەوە هاوچەرخەکان،جگە لە فەرامۆشكردنی داهێنانی تاكە كەسی، شێوانی (ناسنامە)یشیلێدەكەوێتەوە! ئەگەر لەپشت فەرامۆشكردنی داهێنانی تاكە كەسی،ئاژاوەی زانیارییەكان وەستابێ، ئەوە بێ ناسنامەیی لەخێرایی پەیوەندیكردندا گیری خواردووە! لە سیستمی دیجیتاڵییدا ناسنامەی كلتووری، هاونیشتیمانیبوون،هاووڵاتیبوون هیچ مانایەکیبۆ نامێنتەوە و پێگەكانیخۆی لە نەگەیشتندالە دەست دەدات.
بەمجۆرە دەنگی مۆدێرنلەلایەككۆی ماناكانی ژیانی کۆمەڵایەتیلەڕێگای دروستبوون و کارلێکیزانیارییە دیجیتاڵییەكاندا فەراهەم دەكات،بێ ئەوەی ئاوڕ لە خەیاڵی داهێنەرانەی تاكە كەسی بداتەوە، چونكە پێیوایە لە دەرەوەی مەعریفەیسەردەم، بوون و گۆڕاندەكەوێتە بۆشاییەوە؛ لەلایەكی دیكەوە پەیوەندییە مرۆییەكانلە شێوازی بێ هەست و سۆزی پەیوەندییە تەكنۆلۆژییەكاندا هەڵواسراوە،بێ ئەوەی ئاوڕ لەهەست و پەرۆشییە دەروونییەکانی تاكبداتەوە كە لەژێر ئەم هەلومەرجەدادووچاری شێوانی تووند دەبنەوە.
كەواتە نەوەی نوێ (دەنگی مۆدێرن،مەعریفەیسەردەم)جگە لە جیهانێکیگەورەیگەڕانیپڕ لە وێنەی خێرا و ناوەڕۆکبەتاڵ هیچی دیكە نابینێ؛ جیهانێكـ كە لە قووڵاییەكانی مرۆڤی سادەوپەرۆشیگەڕانەوە بۆبیرەوەرییەكانیناگات؛ جیهانێكـ كە دەكەوێتە دەرەوەی ماف و بەرپرسیارییاسایی و بیركردنەوەی ڕەخنەیی و نەرێنییەوە؛ جیهانێکیسیخناخ بە ئاژاوەی زانیاری و پەیوەندییە بێ سۆزە هەنووکەییەکان...
پارەی زمان/ خەیاڵی زمان
چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟!زانیارییەكانی گەڕانەوەبۆڕابردوو،یان ئەو کاتە خاوانەی لەڕابردوودا بەسەرت بردوون... یان ئەو پەیوەندییە ساردو خێرایانەی كە وەكـپارەی زمان بەكارت دەهێنێت؛هەڵبەتە كۆی سیستمی پاشەكەوتكردنلەلایەك پەیوەندی بەگەڕان و گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانی گواستنەوەی خێرایی(ڕێگاكانیسوودگەرایی و چێژبردنەوە) هەیە ولەزمانی کات و شوێندادەردەكەوێت؛ لەلایەكی دیكە پەیوەندی بە(فەزای دەروونی و ئەزموونیتاکەكەسییەوە)هەیە و لە زمانیداهێناندا چەكەرە دەكات؛ بەڵام ئایا نهێنیزمان و بەهای داهێنان لەسندوقی پاشەكەوتدا جێی دەبێتەوە؟ هەڵبەتە... ئەگەر(کلیلیگونجاو) بدۆزینەوە، بەر لەوەی نهێنیەکانبە کاڵا بكرێن؛ بەڵاملە سەردەمیئەمڕۆدا بەهای ئەو كاتە كەڵەكەبووانەی لە سندوقی پاشەکەوتكردندایە، کراوەتەپارەی زمان؛ لە سیستمیتەكنۆلۆژییداپارەی زمان لە ئاژاوەی زانیارییەكان و خێراییدا كورت دەكرێتەوە.
پرسیار ئەوە نییە لە سەردەمی كۆمەڵگای تۆڕی (چەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی،هاووڵاتیبوون) هیچ مانایەکینییە،چونكەکۆمەڵگای تۆڕی وەکڕێكارێك بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگای زانیاریبەكاربراوە؛لەو لاشەوەكۆمەڵگای تۆڕیبەهۆی گۆڕانکارییەكانی بواری پەیوەندییە خێراکان وكۆكردنەوەی زانیارییەوەچەمكی (جیهانگیری)لێكەوتۆتەوە و هەر لەوێشەوەچەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی، هاووڵاتی تێدەپەڕێنێت؛ بە مانایەكی دیكە ئەم تۆڕبەندییەلەبری ئەوەی هەستی ناسنامە وکۆمەڵگای زانیاریو خێرایی پەیوەندییەكانبەیەكەوەبگونجێنێ،بۆسفری یەكەمیان كار دەكات و بۆ دووەمیان بەپێی بیركردنەوەی ژیانڕێگایە، نەك كۆتایی،دەجوولێتەوە!! لەسەرئەو بنەمایەدۆخی(دوای نەتەوەیی و دوای بەسفركردن)بووەتە پێویستییەکی بەپەلە بۆسوودگەرایی و چێژبردنیبوون و گۆڕان؛ بەو مانایەی كەتەكنۆلۆژیا لە قازانجی کۆمەڵایەتی زۆرتریندایە،بۆیە هەموو کەسێک لە بازاڕی تەكنۆلۆژیادا بەدوای بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیدادەگەڕێت.
كەواتە(جیهانگیری)كۆمەڵگای زانیارییەكان واتەتێپەڕاندنی هاونیشتیمانیبوون و هاووڵاتیبوون و ناسنامە و بەدیهێنانی دۆخی دوای نەتەوەیی؛ئەمڕۆی تەكنۆلۆژیا هەموو ئەوانەلە هێنانەدیژیانێکی بەختەوەرانەداكۆدەكاتەوە؛بەو مانایەلەباربردنی تاک بە هیچ شێوەیەک نوێ نییە، بەڵكەپڕۆژەیەكە لەدوای نەتەوەیی،لەدوایبە سفركردنی ئەزموون و مانابەرهەمهاتووە؛ لێرەوە بۆ تێگەیشتن لە ژیانێکی بەختەوەرو دۆخی دوای نەتەوەیی ودوایبە سفركردنی ئەزموون و مانا،هەوڵدەدەم پەیوەندی نێوان(پارەی زمان) و (خەیاڵی زمان) ورد بكەمەوە.
ئەگەر چاوێك بە پرۆسەی زمانی تاكە كەسی لە داهێنانی ئەدەبیو پارەی زمانلە ئێستایتەكنۆلۆژیادابخشێنینەوە؛ دەبینین لە ئێستادا خۆشگوزەرانی تەنهالە پارەدادەردەكەوێت، نەك لە داهێنانی ئەدەبی و هونەرییدا... بێگومان(پارەی زمان) لە تەكنۆلۆژیادا وەك بابەت مامەڵەیپێدەكرێ،بابەتێككە دەتوانرێت ببینرێتیان ببیسترێت و دەستلێبدرێت؛ بەڵام زمانی تاكە كەسیبریتییە لەو جیهانەی كە(خەیاڵی زمان) دروستی دەكات؛ یەكەمیان زمان وەكسوود و چێژێكی ڕێگا خێراكان و ئامرازێكی ماددی دەبینێ و دووەم زمانوەكبەهایەكی مەعریفی و دروستكردنی مانای جیاوازهەڵدەگرێتەوە!پارەی زمان جەستەی زمانە، خەیاڵی زمان ڕۆحی زمانە...بەكورتی زمان لەهەر یەكێكیان بێ ئەویدیكە تەنها دەنگێكی بێ مانا یان خەیاڵێكی بێچێژە!.
كەواتە (سوود و چێژی ئەرێنی)ئامرازە تەكنۆلۆژییەكانو(مانا و چێژی نەرێنی) خەیاڵی مەعریفی وەكـ پەیوەندی نێوان کات و بەهایە؛ئەگەرچیکاتە بابەتییەكانبە شت و کاڵادەكرێن، بەڵامکارکردن لە کاتی خۆیدا بەها بەرهەم دەهێنێت!!لێرەوە پرسیاری چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟ دەبێتە چی لە كات پاشەكەوت دەكەیت، بەهات بۆ دەگەڕێنێتەوە؟
مرۆڤبۆ ئەوەی بگاتە ئەو کاتە تێکڕایەیكە ژیانێکیخۆش وبەختەوەر دەخاتەوە، پێویستەلە خودی کاتبە مانا زانستی و فەلسەفییەكەی بگات؛بەكورتی دەكرێكاتلە بانکی پاشەکەوتكردنداخاو بکرێتەوە،وەكـ چۆن دەتوانرێت بەبەکارهێنانی تەکنیکەکانخێراتر بکرێت و بگۆڕدرێت... بەڵاملەبیرت نەچێت مێشکی مرۆڤهەر چەندەبەشێوەیەكی زانستی هۆڕمۆنی خۆشی (دۆپامین)دەردەدات، بەڵام بەشێوەیەكی فەلسەفی خۆشی لە مانانابێتەوە؛ بەمجۆرە لەنێوان خۆشی كیمیاوی و خۆشی فەلسەفییدا مێشکی سەركەوتوو پێویستی بەگونجاندنیخاوبوونەوە و خێرابوونەوەهەیە.
مێشکلە خاوبوونەوەدا ئامانجێك بەدەستدەهێنێ؛ لە خێرابوونداشتێكی نوێ فێردەبێت؛بەو مانایەشهەستكردن بە سەركەوتنتەنها لەڕووی زانستییەوەبە ئەنجام ناگات،خۆشیی بوونی (مانا)یشی پێویستە!بەدیوەكەی دیكە دەمەوێ بڵێم خۆشی كاتێك تەواو (كامل) دەبێت كە كیمیای مێشك و مانای ژیانیەك دەگرنەوە؛لەو هەلومەرجەدا پرۆسەی خێرابوون وخاوبوونەوەپێویستی بە پێداچوونەوە وبیرکردنەوەی ڕەخنەیفەلسەفەییو ڕێگای دروستبوونیتەكنۆلۆژیاهەیە؛ ئەگەر بیرکردنەوەی ڕەخنەیپێویستی یە گەڕانەوە (خاوبوونەوە) هەبێ، ئەوە ڕێگای دروستبوونی نوێ پێویستی بە داهاتوو (خێرایی) هەیە؛ بە مانایەكی دیكەچاوەڕوانی خۆشیپێویستی بە (خەیاڵێكی بەرفرەوان) و (لێهاتوویی تەكنۆلۆژی) هەیە، نەكزێدەڕۆیی لە بەکارهێنانی(ئەمفیتامین)بۆ ئاسانتركردنیتەکنیکەکان.
(بیل گەیتس) لە نامەیەکدا بۆ(تۆماس زایبێرک)ی زمانناس و نیشانەناس نووسیویەتی: شۆڕشی دیجیتاڵی بە تەواوی ئامرازگەلێکەبۆ ئاسانتركردنیمانای شتەکان. بڕوانە:www.tajrishcircle.org(زمان، شتاب و خشونت- فرانکو براردی (بیفو) ترجمهی سامی آلمهدی).لێرەدابیل گەیتس کێشەكانی پەیوەندی نێوانتەكنۆلۆژیاوفەلسەفە، چێژ و بەها... زەق دەكاتەوە!بەو مانایەشسیستمی دیجیتاڵی بۆیە شتەکان ئاسان دەكات،تاكو خەڵكێكی زۆر بەدواییدابێن؛بەو مانایەش كۆمەڵگای بەکاربەروەکپێویستییەکی بەپەلە بۆسوود و چێژبردن و گۆڕینی مەعریفەی سەردەم خۆینمایش دەكات؛ كۆمەڵگای بەکاربەرلە بنەڕەتداشانۆیەكە بۆ ئاسانکردنی شتەکان و دیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستی...دەمەوێ بڵێم سیستمی تەكنۆلۆژیاخۆشی مانا لەبیردەباتەوە وخۆشی زانستی لە جوولەی بەردەوامدا دەهێلێتەوە.
نەوەیدیجیتاڵی لەبری ئەوەیگوێڕایەڵی زمانی دایکبێت، لە ئامێرێکەوە گوێڕایەڵی وەردەگرێت؛ ئەو نەوەیە لێرەدایە، لێرە لە زێدەیی دیجیتاڵیدایە؛بەكورتی ئەونەوەیە پەیوەندییەپڕ لەکێشەکانی نێوان زمان و جەستە،زمان و ڕۆح،پەیوەندییەپڕ لەکێشەکانینێوان(وشە- ئامراز) و (سۆز- خەیاڵ)بەردەوام بە سوود و چێژبردنی خێرا و ئاژاوەی زانیارییەكان پڕ دەكاتەوە؛ئەگەرچی بەرە بەرە ئەو تەكنیكە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی هەستی خۆشیی قووڵ و درێژخایەن.
بەگشتینەوەیدیجیتاڵیزمان لە جەستەی دایک و لەڕۆحی دایكـدادەبڕێت؛ بیر لەوە ناكاتەوە كەهەمیشەلە مێژووی مرۆڤایەتییدا زمانلە ترسی متمانەکردن بە جەستە و نیگەرانییەكانی جەستەلە جیهانێكی شپڕزەدا ژیاوە!پێویستەلە دۆخێکی وادا بۆ تێپەڕاندنی ئەو شپڕزەییە توانای بەستنەوەی زمان و ئارەزوو، جەستە و جەستە... لە جەستە و ڕۆح، لە زانست و فەلسەفەدا چالاک بکەینەوە؛دەشێلە دۆخی جەستە و جەستەبەشێوەیەكی تەكنیكی پەیوەندییەکانخێراتربكرێن، بەڵاملە جەستە و ڕۆح هەمیشە شپڕزەیی مانا و خەیاڵیلێدەكەوێتەوە!.
کاتی ئەلیکترۆنی/فەزای دەروونی
نەوەی نوێی دیجیتاڵی نەوەی (ئەلفا) کە بە قسەی توێژەری کۆمەڵایەتی ئوسترالی(مارک مەکریندڵ) نەوەیەكە لە دوای ساڵی ٢٠١٠ تا ساڵی ٢٠٢٥ لەدایک دەبن؛لە گەشەسەندنی تەکنۆلۆژییدا بەشدارن، لە هەمان کاتدا لە ژەنینینیگەرانانەی چەمكی سفری مانادا دەژین!دوای ئەوەی تەواوی چیڕۆك و فانتازیا ویۆتۆپیاكان شکست و بێتوانایی خۆیان لە بەدیهێناندا سەلماند؛ نەوەی نوێملکەچیبەكاربردن و زێدەییەكان و شپڕزەیی بۆتەوە؛ئەو نەوەیەدوور لە دنیای مانا، لەدنیای دیجیتاڵییدا دەژی؛دنیایەك کە سنوورەکانی نێوان واقیعی و مەجازیقووت داوە.
بێگوماندیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستیو چەمكی بە سفركردنی مانا کۆمەڵێک نەخۆشی دەروونی و کۆمەڵایەتی لێكەوتۆتەوە؛بەو مانایەش مرۆڤی ئێستا بە (خێرایی كات) و (سفر مانا) گەمارۆ دەدرێت؛کاتی ئەلیکترۆنی بێ سنوور گەشە دەکات، بەڵامفەزایماناشداخراو نییە!ئەگەرچیبێ سنووری زانیارییەكان،خێراییپەیوەندییەكانلەگەڵفەزای دەروونینایەتەوە؛ئەگەرچی لەمیانیكاتی ئەلیكترۆنییدابوون لەگەڵ ئەویتر بێ بایەخ دەكەوێتەوە...کرێکارە مەعریفییەكان لە گۆڕەپانیزێدەییەكاندابێ پسانەوە چەمكی سفر مانادەژەنن ودەبنە هۆی سنوورداربوونی ئەوژیانەی کە بۆ سەرنجدان و خۆشەویستی و چێژ و هاوسۆزیپێویستە.
ئۆتیزم، ناڕێکی خوێندنەوە،سفر مانا، نیشانەکانی ترس و تێکچوونی سۆزداری کۆمەڵێک نەخۆشیین کە لە ئەنجامی خێرابوونی سووڕانەوەی زانیارییەکان و خێرایی پەیوەندییەكانەوە سەریان هەڵداوە؛ لە لایەکی دیکەوە چالاکییە دەروونییەکان لە ئێستادا دوای کەمبوونەوەی ئەو کاتەی کە لەبەردەستدایە بۆبەخۆداچوونەوە و لەخۆوردبوونەوە و پشوودان؛یان دوای کەمبوونەوەیفەزای دەروونی بە هۆیكاتی ئەلیكترۆنی و کەمبوونەوەی قووڵاییئەزموون و یادەوەری، بە هۆی خێراییەوە...پاڵەپەستۆیەكیگەورەیبۆمرۆڤی ئێستا دروست كردووە؛ كەواتە بنەمای نەخۆشییەكانی ئەمڕۆ شاردنەوە نییە، بەڵکە زۆر بینین و تەقینەوەی زیادەڕۆییە لەئاژاوەی زانیارییەكان و ماندووبوونی هاندەرە دەمارییەکانی زانیاریی و خێرایی پەیوەندییە ئەلكترۆنییەكان.
فەیلەسوفی ئیتاڵی(فرانکۆ پیڤۆ بێراردی) لە كتێبی (معزوفة مقلقلة: السميورأسمالية وأمراض جيل ما بعد ألفا، ترجمة أحمد حسان- دار هن للنشر والتوزيع)دا دەڵێت:دنیایزانینو چێژ لەپێشکەوتندایە، بەڵامئەو دنیایە لە دامرکاندنەوەی ئازار و ڕەشبینی و خەمۆکیكەم توانایە! دەیەوێت بڵێت كات لە سەردەمیڕابردووداهێلێكی ئاسۆیی و یەکدەنگی هەبوو، لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە سەقامگیری ژیانبەشێوەیەكی بەرفراوان دەهاتە پێشەوە؛ بەڵام لەگەڵبەرەوپێشبردنی ئابووری بەردەوامو داڕشتنەوەی دووبارە و پشتبەستن بەخێرایی پەیوەندییەكان و بێ سنووری زانیارییەكان...ئیتر هێلی ئاسۆیی و ڕێگای دیاریکراو نەما و مرۆڤەکان لەفەزا دەروونی و پەیوەندییەقووڵە مرۆییەكان و سەقامگیریی و ئامانجە درێژخایەنەکان بێبەش بوون و مرۆڤی ئێستالەڕێگایە، نەك لە ئەنجام.
كەواتە ئەگەرچی مەعریفەی مرۆڤ، وەک پڕۆژە،لە خۆشیی ماناوە دەستی پێکرد؛ بەڵام لە ئێستادا ئەومەعریفەیە، ئەو ئازادییە، لەژێرڕۆشناییخۆشییو سوودی دیجیتاڵیداهەوڵدەدا کۆتاییبە مانا بهێنێووەکڕێگا، گەڕان، تاقیکردنەوە،شوێنی مانای بوونی مرۆڤ بگرێتەوە!! بۆیەچیتر مرۆڤەکان وەرناگرن و بە دیجیتاڵیبوون پێویستی بە ئامادەبوونی کەس نییە، پێویستی بە کڕینی کاتی ئەلیكترۆنییە؛ئیتر سەردەمی کۆنترۆڵکردنی هەسارەکانبەسەرچوو، ئەمڕۆ بە تەواوی لە دەرەوەی ئەمسنوورە داین؛ کاتی ئەلیكترۆنیهیچ مانایەك بۆ ئازادی تاکەکانو فەزای دەروونینەهێشتۆتەوە؛ ئەمڕۆ ترس و شپڕزەیی و دڵەڕاوکێی هەسارەیی فەزای دەروونی مرۆڤیداگیركردووە.
تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەسەر بنەمای کاریماددی و بەكاربردنی بازنەی زانیارییەكانو خێرایی پەیوەندییە ئەلیكترۆنییەكان وەستاوە، هەموو ئەوانە كۆمەڵە ڕێكارێكن کە چیتر ناتوانرێت کۆنترۆڵ بکرێنیان دژایەتی بکرێن؛تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی بووەتەسیستمێکی میکانیزمی تەکنۆ-ئابووری کە مرۆڤ ناتوانێت لێی دوور بکەوێتەوە؛ بەمجۆرە ژیانڕێگایە، نەك كۆتایی،بەڵام ناچار كراوە لە هەلومەرجی وابەستەییڕەهادا ولەڕێگای سەرمایە تەكنۆلۆژییەكانەوەبجوولێتەوە؛ ئەوەش بەگشتی واتە گۆڕینییاسا بە کۆد و بەردەستکردنی خاوەندارێتی بە کۆدکردن بۆ خاوەن پشکەکان؛دواجارئەو خاوەن پشکانە ئەلگۆریتمی کۆدکردن بۆ پاراستنی کۆنترۆڵی سەروەت و سامانەکانیان بەکاردەهێنن.
بەمجۆرەهاونیشتیمانی و هاووڵاتی ئەوانەنیینكە دانیشتوانییەك نیشتیمانن، بەڵكە دانیشتوانی ئەو خاڵانەن كە تێیدا خاوەن پشکن؛ واتەلەو خاڵە دیاریكراوانەدا خاوەن پشک دەسەڵاتیڕێژەییان دەبێت، دەسەڵاتێكـ كە لەگەڵ بەهای ئەو پشکانەی خاوەنیانن و بەهۆی کلیلی کۆدکراوەوە دەستیان پێدەگات؛ كەواتە سنوورییاسای وڵات خاوەن پشکەكان ناگرێتەوە؛ سەپاندنییاسا بە مانایدانانی سنوورنییەلەلایەندەەسەڵاتی وڵاتانەوە، بەڵكەدانانی سنوور بەهۆی پشكەكان و کلیلی کۆدکراوەوەیە.
هەولێر 25/2/2026
