زەکەریا_نمر
وەرگێڕانی: ڕێگای کوردستان
ئەزموونی حیزبی شیوعیی سوودان یەکێکە لەو ئەزموونانەی کە زۆرترین جێگەی تێڕامانە. ئەم ئەزموونە پارادۆکسێکی سیاسی دەگمەن دەخاتە ڕوو؛ حیزبێک کە خاوەنی میراتێکی هزری گەورە و کادیری ئاست بەرزە، هەروەها کاریگەرییەکی ڕوونی لەسەر بزووتنەوەی سەندیکایی، خوێندکاری و کولتووری هەیە، بەڵام نەیتوانیوە ببێتە هێزێکی سیاسی کە توانای سەرکردایەتیکردنی دەوڵەت یان دروستکردنی زۆرینەیەکی کۆمەڵایەتی سەقامگیری هەبێت. لێرەدا پرسیارەکە لە تەنها خستنەڕوویەکی مێژوویی گرنگتر دەبێت: بۆچی حیزب توانی هزری کاریگەر بەرهەم بهێنێت، بەڵام لە بەرهەمهێنانی دەسەڵاتێکی سیاسی بەردەوامدا شکستی هێنا؟
سەختە نکوڵی لەوە بکرێت کە حیزبی شیوعیی سوودان ڕۆڵێکی تەوەریی لە داڕشتنی هۆشیاریی سیاسیی مۆدێرن لە سووداندا بینیوە. حیزبەکە بەشداری کردووە لە بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، بەرگریکردن لە مافی کرێکاران و جووتیاران، و بەرەنگاربوونەوەی دیکتاتۆرییەتە سەربازییەکان. هەروەها لە ناویدا بیرمەندان، سەندیکالیستەکان و ڕۆشنبیرانێک هەڵکەوتوون کە شوێنپەنجەیەکی ڕوونیان لە ژیانی گشتیدا جێهێشتووە. بەڵام سیاسەت پاداشتی حیزبەکان ناداتەوە لەسەر کوالێتی بیرۆکەکانیان، بەڵکو لەسەر توانایان بۆ گۆڕینی ئەو بیرۆکانە بۆ هێزێکی کۆمەڵایەتی و ڕێکخراوەیەکی سیاسی کە توانای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی هەبێت. لە زۆرێک لە قۆناغەکانیدا، حیزب وەک چەقی پڕۆژە سیاسییەکە مامەڵەی لەگەڵ هزردا کردووە، لە کاتێکدا کۆمەڵگاکان بەپێی پێوەرگەلێکی ئاڵۆزتر لە تەنها ئینتیمای چینایەتی دەجووڵانەوە. سوودان کۆمەڵگایەکی پیشەسازی نەبوو کە تێیدا ئینتیماکان لەسەر بنەمای پەیوەندی کرێکار بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوە دیاری بکرێت، بەڵکو کۆمەڵگایەک بوو کە تێیدا هۆز، تائیفە، ئایین و هەرێم لەگەڵ ئابووریدا تێکەڵ دەبوون، ئەمەش وایکرد شیکردنەوەی چینایەتی بە تەنیا بەس نەبێت بۆ تێگەیشتن لە واقیعەکە یان گۆڕینی.
حیزب توانی ئامادەیی خۆی لە نێو زانکۆکان، سەندیکاکان و ناوەندی مەدەنیدا بچەسپێنێت، بەڵام بە هەمان ئەندازە لە دروستکردنی درێژکراوەیەکی پتەو لە نێو لادێکاندا سەرکەوتوو نەبوو، کە تێیدا سەرکردایەتییە نەریتییەکان، تەریقەتە سۆفییەکان و ئیدارە ناوخۆییەکان کاریگەرتر بوون لە گوتاری ئایدۆلۆژی. بەم شێوەیە، سەرباری پێگە هزرییەکەی، حیزب زیاتر لە حیزبی نوخبەی خوێندەوار نزیک بوو تا حیزبی جەماوەری کە خاوەنی بنکەیەکی کۆمەڵایەتی فراوان بێت. حیزب لە بەرگریکردن لە بنەماکانی زۆر توند بوو، بەڵام لە بەڕێوەبردنی هاوپەیمانییەکاندا کەمتر نەرم بوو. سیاسەت لە کۆمەڵگا فرەچەشنەکاندا لەسەر بنەمای یەکگرتنی هزری دانامەزرێت، بەڵکو لەسەر توانای دروستکردنی کۆدەنگی لە نێوان هێزە جیاوازەکاندا بنیات دەنرێت. چەپی سوودانی باجێکی قورسی دا بەهۆی ئەو باوەڕەی کە پاکی هەڵوێست گرنگترە لە فراوانی هاوپەیمانی، لە کاتێکدا چەندین ئەزموون سەلماندوویانە کە گەیشتن بە دەسەڵات لە کۆمەڵگا دابەشبووەکاندا زیاتر پێویستی بە هاوپەیمانی فراوان هەیە نەک ڕێککەوتنی ئایدۆلۆژی تەواو. هەروەها حزب، بە خێرایی پێویست، ئامرازە هزرییەکانی خۆی بۆ گونجان لەگەڵ گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان پەرەپێ نەدا. سوودان لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا هاتووە؛ چینی کرێکاری ڕێکخراو پاشەکشەی کرد، سەندیکا سەربەخۆکان لاواز بوون، ئابووری نافەرمی فراوان بوو، و پرسەکانی ناسنامە، شەڕە ناوخۆییەکان، ئاوارەبوون و پەراوێزخستن وەک پرسی ناوەندی دەرکەوتن. سەرەڕای ئەوەش، گوتاری چەپ تا ڕادەیەکی زۆر پشتی بە چەمکگەلێک دەبەست کە بۆ واقیعێکی جیاواز داڕێژرابوون، ئەمەش توانای ئەوی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ نەوە نوێیەکان سنووردار کرد. ناتوانرێت تەنها حیزب بەرپرسیار بکرێت لەم شکستە. حیزب لە ژینگەیەکی سیاسی زۆر سەختدا کاری کردووە، کە تێیدا ڕووبەڕووی سەرکوتکردن، ڕاوەدوونان، دەستگیرکردن و قەدەغەکردنی چالاکی سیاسی بووەتەوە، هەروەها ژمارەیەک لە سەرکردە دیارەکانی بەهۆی ڕژێمە سەربازییەکانەوە لەدەستداوە. بەڵام سەرکوتکردن، سەرباری کاریگەرییە گەورەکەی، بە تەنیا کەمبوونی بڵاوبوونەوەی جەماوەری پاساو نادات، چونکە حزبەکانی دیکە ڕووبەڕووی هەلومەرجی هاوشێوە بوونەتەوە بەڵام بەهۆی پەیوەندییان بە پێکهاتە نەریتییەکانەوە بنکەی کۆمەڵایەتی فراوانتریان پاراستووە.
بەراوردکردن لەگەڵ ئەزموونەکانی دیکە ئەم ڕاستییە ئاشکرا دەکات. لە باشووری ئەفریقا، چەپ لە ڕێگەی کاری حیزبی دابڕاوەوە کاریگەری نەبوو، بەڵکو لە ڕێگەی هاوپەیمانییەکی فراوانەوە بوو کە بزووتنەوەی کرێکاری، هێزە نیشتمانییەکان و بزووتنەوەکانی ڕزگاریخوازی کۆکردەوە. لە میسر و عێراق، حیزبە شیوعییەکان خاوەنی ئامادەییەکی هزری و ڕێکخراوەیی گرنگ بوون، بەڵام ڕووبەڕووی هەمان چارەنووس بوونەوە کاتێک لە لایەکەوە لەگەڵ ڕژێمە دەسەڵاتخوازەکاندا پێکیاندا، و لە لایەکی دیکەوە بەهۆی نەبوونی توانایان بۆ دروستکردنی بنکەی کۆمەڵایەتی کە لە سنووری چینەکان تێپەڕێت. سەبارەت بە ئەسیوپیا، هەندێک لە بزووتنەوە چەپەکان لە ڕێگەی هێزی سەربازییەوە گەیشتنە دەسەڵات، بەڵام دواتر ڕووبەڕووی قەیرانی دروستکردنی دەوڵەت بوونەوە، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە گەیشتن بە دەسەڵات مەرج نییە بە واتای سەرکەوتن بێت لە بەڕێوەبردنیدا. ئەمەش دەمانباتە سەر پرسیارێکی قووڵتر: ئایا قەیرانی چەپی سوودانی قەیرانی حزبێک بوو، یان قەیرانی تیۆرییەکی سیاسی بوو کە هەوڵیدا بە ئامرازی شیکاری سنووردار کۆمەڵگایەکی زۆر فرەچەشن شیبکاتەوە؟ ئەزموونی سوودان سەلماندی کە ململانێ تەنها لە نێوان کرێکاران و سەرمایەداران نییە، بەڵکو لە نێوان سەنتەر و پەراوێز، لە نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگا، لە نێوان ناسنامە جیاوازەکان، و لە نێوان پڕۆژە کێبڕکێکارەکانە بۆ پێناسەکردنی خودی نیشتمان. بەبێ تێگەیشتن لەم ئاڵۆزییانە، هەر پڕۆژەیەکی سیاسی، هەرچەندە لۆژیکە هزرییەکەی بەهێز بێت، ڕووبەڕووی شکست دەبێتەوە.
حیزب لە ڕەخنەگرتن لە دەوڵەتدا لێهاتوو بووە، بەڵام بە هەمان ڕوونی، تێڕوانینێکی کرداری بۆ ئەو دەوڵەتە نەخستۆتەڕوو کە دەیەوێت لە کۆمەڵگایەکی فرەنەتەوە، فرەکولتوور و فرەئاییندا دروستی بکات. لە هەڵوەشاندنەوەی هەڵەی نەیارەکانیدا سەرکەوتوو بووە، بەڵام کەمتر سەرکەوتوو بووە لە قەناعەتپێکردنی کۆمەڵگا بەوەی کە جێگرەوەیەکی هەیە کە شایەنی ژیانە. ڕەخنە، هەرچەندە قووڵ بێت، بەس نییە ئەگەر نەگۆڕێت بۆ پڕۆژەیەکی فەرمانڕەوایی کە دڵنیایی بداتە چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگا. یەکێک لەو هەڵانەی کە زۆربەی حزبە ئایدۆلۆژییەکان، لە نێویاندا چەپی سوودانی، تێیکەوتوون، ئەو باوەڕەیە کە دروستی بیرۆکەکە خۆبەخۆ دەبێتە هۆی قبوڵکردنی جەماوەری. بەڵام ئەزموونی سیاسی دەسەلمێنێت کە جەماوەر دەنگ بە تیۆرییەکان نادات، بەڵکو دەنگ بە کەسێک دەدات کە پەیوەندی بە بەرژەوەندییە ڕۆژانەییەکانییەوە هەبێت، چارەسەری کرداری بۆ کێشەکانیان بخاتەڕوو، و لە ڕێگەی ئامادەیی بەردەوام لە نێو کۆمەڵگادا متمانە دروست بکات. بۆیە ئەو حزبەی کە لە بەدەستهێنانی زانکۆکاندا سەرکەوتوو دەبێت، ڕەنگە لە هەڵبژاردنەکاندا بدۆڕێت ئەگەر لە بەدەستهێنانی بازاڕ، گوند و گەڕەکەکاندا سەرکەوتوو نەبێت.
داهاتووی چەپی سوودانی، ئەگەر بیەوێت ئامادەیی خۆی بەدەستبهێنێتەوە، لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی گوتارە کۆنەکەدا نییە، بەڵکو لە دووبارە خوێندنەوەی سوودانی نوێدایە. ئەو سوودانەی کە لە دەیان ساڵ شەڕ، دابەشبوون و داڕمانی ئابووری دەرچووە، ئەو سوودانە نییە کە بزووتنەوەی شیوعی دەیان ساڵ لەمەوبەر تێیدا سەریهەڵدا. پێکهاتەی کۆمەڵایەتی گۆڕاوە، پێشینەکانی خەڵک گۆڕاون، و پرسەکانی ئاشتی، گەشەپێدان، دادپەروەری ئینتیقالی، هاووڵاتیبوون و نامەرکەزییەت لە ململانێ ئایدۆلۆژییە نەریتییەکان زۆر گرنگتر بوون. ئەو حزبەی دەیەوێت بەشێک بێت لە داهاتوو، دەبێت لە پێگەی ئۆپۆزسیۆنی هەمیشەییەوە بپەڕێتەوە بۆ پێگەی خستنەڕووی جێگرەوە، و لە بەرگریکردن لە ناسنامەی هزرییەوە بۆ دروستکردنی ناسنامەی نیشتمانی گشتگیر، و لە قەتیسبوون لەگەڵ نوخبەوە بۆ کرانەوە بەڕووی کۆمەڵگا بە هەموو فرەچەشنییەکەیەوە. سیاسەت تاقیکردنەوە نییە لە دروستی بیرۆکەکان، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی بەردەوامە بۆ توانای بیرۆکەکان بۆ ژیان لە نێو واقیعدا. بۆیە قەیرانی چەپی سوودانی نە قەیرانی زیرەکییە، نە قەیرانی کادیرە، نە قەیرانی مێژووی خەباتە، بەڵکو قەیرانی گۆڕینی سەرمایەی هزرییە بۆ سەرمایەی کۆمەڵایەتی و سیاسی. لە نێوان هزر و دەسەڵاتدا ڕووبەرێکی فراوان هەیە کە پێی دەوترێت دروستکردنی هاوپەیمانی، بەڕێوەبردنی جیاوازی، و دروستکردنی متمانە، و ئەمەش ئەو ڕووبەرەیە کە حیزب نەیتوانیوە بەو ئەندازەیەی کە هاوتای ئامادەییە هزرییەکەی بێت، داگیری بکات.
و کاتێک لە داهاتوودا مێژووی حیزبە سوودانییەکان دەنووسرێتەوە، ڕەنگە بوترێت کە حیزبی شیوعیی سوودان یەکێک بووە لە کاریگەرترین حیزبەکان لە داڕشتنی عەقڵی ڕەخنەگرانەی سوودانیدا، بەڵام نەیتوانی ببێتە ئەو حیزبەی کە دەوڵەتی سوودانی دابڕێژێتەوە. لە نێوان ئەم دوو دەستکەوتەدا مەودایەک هەیە کە بە ژمارەی ئەو پەرتووکانە ناپێورێت کە نووسراون، بەڵکو بە ژمارەی ئەو هاووڵاتییانە دەپێورێت کە قەناعەتیان هێناوە کە ئەم هزرە توانای بەڕێوەبردنی ژیانی ڕۆژانەیان و دروستکردنی دەوڵەتێکی هەیە کە جێگەی هەمووانی تێدا ببێتەوە.
