ڕاپۆڕتی: سهههند كۆیی
جەنگ تەنیا لە ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداری و بارووتی ناو بەرەکانی پێشەوەدا کورت نابێتەوە، بەڵکو گەورەترین وێرانکارییەکانی لەناو قوڵایی ژیانی سڤیل و کایە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا بەجێدەهێڵێت، کە تێیدا میدیا دەبێتە کاراکتەرێکی سەرەکی لە دیاریکردنی ئاڕاستەی ئەو لێکەوتە خراپانەدا. بەتایبەت کە ئێستا ئاڵۆزییە جیوپۆلەتیکییەکانی ناوچەکە تادێت سێبەرە ڕەش و قورسەکەی خۆیان بەسەر کۆی پانتاییەکانی ژیانی هاووڵاتیاندا درێژ دەکەنەوە، ئەمەش وادەکات میدیاکان بەپێی دووری و نزیكییان لە چەقە گەرمەکانی شەڕ و بەهۆی بەركەوتە جوگرافییەكەیان، كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆ و قووڵیان لەسەر دەروون و بژێوی و سەقامگیریی گشتی هەبێت. پسپۆڕانی بواری ستراتیژ و شیکەرەوە سەربازییەکان، بە دیاریکراوی دکتۆر. هۆشمهند ڕهسوڵ، وەک شارەزایەکی ململانێ چەکدارییەکان، جەخت لەوە دەکاتهوە کە لە کاتی تەنگژەکاندا، میدیا بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی دەکەوێتە ئەستۆ؛ چونکە جەنگ تەنیا ڕووخاندنی باڵەخانەکان نییە، بەڵکو تێکشکاندنی ورەی تاک و دروستکردنی کەشێکی پڕ لە دڵەراوکێیە کە دەکرێت لە ڕێگەی شاشەکانەوە هەموو ماڵێک بگریتەوە. ئەوەی جێگەی نیگەرانییە، بەشێک لە میدیاکان بهبێ ڕەچاوکردنی ئیتیكی کارکردن، تەنیا بۆ بەدەستهێنانی بینەر، پەلە دەکەن لە گواستنەوەی وردەکارییە هەستیارەکان و وێنە وێرانکەرەکان، کە ئەمە نەک هەر خزمەت بە گواستنەوەی ڕاستی ناکات، بەڵکو دەبێتە جۆرێک لە "تۆقاندنی میدیایی" و زۆرجاریش بەبێ ویستی خۆیان دەبنە چاوساغ بۆ نەیارەکان لە ڕێگەی ئاشکراکردنی شوێنی وردی بۆردومانەکان و جووڵەی هێزەکان. لەم چوارچێوەیەدا، لێکۆڵەری دەروونی، د. خالید مالیزی، ئاماژەی بۆ ئهوه دەکات و دهڵێت: دۆخی جەنگ بارودۆخێکی نائاساییە و ڕەفتارێکی ناوازە و هەستیار دەخوازێت لە چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی زانیارییەکاندا، چونکە کاتێک قەیرانێکی هەمەجۆر ڕوو لە نیشتمان دەکات، بەرپرسیارێتییەکی گشتگیر دێتە کایەوە کە هەموو سێکتەرەکان دەگرێتەوە. ڕۆژنامەنووسان و دەزگاکانی ڕاگەیاندن لەم قۆناغەدا دەبێت وەک پارێزەری ئاشتیی کۆمەڵایەتی دەربکەون، نەک وەک ئامێرێک بۆ بڵاوکردنەوەی هەواڵی ناڕاست و تەمومژاوی کە تەنیا خزمەت بە جەنگی دەروونی دوژمن دەکات. کاریگەرییە خراپەکانی جەنگ تەنیا برینە جەستەییەکان نین، بەڵکو ئەو پشێوییە دەروونی و کۆمەڵایەتییەیە کە کاتێکی درێژخایەنی بۆ سارێژبوونەوە گەرەکە؛ لێرەدا میدیا دەتوانێت لە ڕێگەی کارکردنێکی پیشەییانەوە، ببێتە هۆکاری هێورکردنەوەی ئەو ئازارانە، یان بە پێچەوانەوە، بە ڕووماڵێکی نادروست و ورووژێنەر، برینەکان قووڵتر بکاتەوە. هاوكات، پارێزەر. عوسمان نهریمان، لە ڕوانگەی ڕاوێژکاریی یاساییەوە، تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە پێویستە میدیاکان پابەندی ئەو ڕێنماییە ئەمنی و نیشتمانییانەبن کە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکان دەردەچن، چونکە بێسەروبەری لە ڕووماڵی جەنگدا دەبێتە هۆی تێکدانی ئاسایشی نەتەوەیی و نانەوەی پشێوی لە ناوخۆدا. چارەسەری ئەم دۆخە تەنیا لە ڕێگەی پێگەیاندنی کادیری پسپۆڕ لە بواری "ڕۆژنامەگەریی جەنگ" و دانانی فلتەری ورد بۆ هەر پەیامێکی میدیایی دەبێت کە دەچێتە ناو ماڵەکان، تا دڵنیایی بدرێت کە میدیا دەبێتە بەشێک لە پڕۆسەی هێورکردنەوە و ڕێنوێنیکردنی هاووڵاتیان، نەک ببێتە سەرچاوەیەک بۆ بەرهەمهێنانی ترس و ناسەقامگیری کە دواجار هەمووان تێیدا زیانمەند دەبن. هەروەها، پڕۆفیسۆر، د. دابان ئەحمەد، پسپۆڕی دەروونناسیی کۆمەڵایەتی، پێیوایە جەنگ برینێکی قووڵ لە یادەوەری نەوەکاندا دروست دەکات و دەڵێت: "میدیا ئەگەر بەردەوام دیمەنی ترسناک و خوێناوی پەخش بکات، ئەوا نەک هەر ترس بڵاو دەکاتەوە، بەڵکو دەبێتە هۆی دروستکردنی نەوەیەکی پڕ لە گرێی دەروونی و توندوتیژ". لە لایەکی ترەوە، هانا حهمه لهتیف، چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ، جەخت لەوە دەکاتەوە کە جەنگ زۆرترین زیان بە ژنان و منداڵان دەگەیەنێت و ئەرکی میدیایە لەجیاتی نیشاندانی توندوتیژی، تیشک بخاتە سەر دۆخی مرۆیی ئاوارەکان و پێداویستییە سەرەتاییەکانیان. هاوکات، پڕۆفیسۆر ڕێسا بههزاد. پسپۆڕی زانستە سیاسییەکان، ئاماژە بەوە دەدات کە جەنگی سەردەم جەنگی زانیارییە و هەر میدیایەک بەبێ سەرچاوەی باوەڕپێکراو هەواڵ بڵاوبکاتەوە، دەبێتە بەشێک لە پڕۆپاگەندەی لایەنە شەڕکەرەکان و نیشتمان بەرەو هەڵدێر دەبات. لە گۆشەنیگایەکی ئابوورییەوە، د. ساڤان عومەر، پسپۆڕی ئابووریی سیاسی ڕوونی دەکاتەوە کە جەنگ شادەماری ئابووری پەکدەخات و میدیا نابێت بە تێکدانی ئارامیی بازاڕ، ببێتە هۆی گرانبوونی کاڵاکان و خولقاندنی قەیرانی ساختەی بژێوی. چونكه دڵەڕاوکێی بەکاربەر بەهۆی هەواڵی ورووژێنەرەوە، هەڵاوسانی ناپێویست دەخولقێنێت و بارگرانیی دارایی لەسەر کەرتە بژێوییەکان قورستر دەکات. هاوتەریب لەگەڵ ئەم ئاڵۆزییانەدا، م. بەهرە ڕۆستەم، توێژەری میدیای دیجیتاڵی، هۆشداری دەدات لەوەی سۆشیاڵ میدیا لەکاتی جەنگدا دەبێتە مەیدانی مینڕێژکراو و دەڵێت: ڕۆژنامەنووسان دەبێت زۆر وریای ئەو گرتە ڤیدیۆییانەبن کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاو دەبنەوە، چونکە زۆربەیان بۆ چەواشەکاری خولقێنراون. لهبهر ئهوهی گەشەسەندنی ژیریی دەستکرد لە دەستکاریی دیمەنەکاندا، دۆزینەوەی ڕاستییەکانی ئەوەندەی تر ئەستەم کردووە و بەرپرسیارێتیی میدیای قورستر کردووە. هاوكات، پەیامنێری جەنگ، كهیوان سابیر، بەپێی ئەزموونی دوورودرێژی لە گواستنەوەی ڕووداوەکاندا، جەخت لەوە دەکاتەوە کە پاراستنی گیانی ڕۆژنامەنووس و گەیاندنی ڕاستی بەبێ لایەنگری، گەورەترین تاقیکردنەوەی ویژدانییە لەکاتی جەنگدا. هەڵەیەکی بچووکی میدیایی لە هەستیارترین ناوچەی بەریەککەوتندا، دەکرێت باجەکەی گیانی تیمەکان یان ئاسایشی کۆمەڵگەیەک بێت. بۆیە بێلایەنی لە گواستنەوەی ڕووداوەکاندا، تاکە دەستەبەری پاراستنی متمانەی جەماوەرە. لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، دکتۆر تاڤگە حەسەن، پسپۆڕی بواری پەروەردەیی، دەڵێت: "جەنگ پرۆسەی خوێندن ڕادەگرێت و میدیا دەبێت پەیامی هیوای تێدابێت بۆ ئەوەی منداڵان لەناو کەشی ترسدا نەمێننەوە. چونكه تێکچوونی ژینگەی فێربوون، کاریگەریی درێژخایەن لەسەر گەشەی هزری و جێگیریی دەروونیی فێرخوازان بەجێدێڵێت. لێرەدا پێویستە میدیا بەرنامەی هۆشیاری و پەروەردەیی بەدیل بخاتە ڕوو تا بۆشایی خوێندن بە ترس و دڵەڕاوکێ پڕنەکرێتەوە. ڕاگرتنی هاوسەنگیی دەروونیی منداڵان لە کاتی تەنگژەکاندا، بەشێکە لە پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵایەتیی ئاییندە. لە کۆتاییدا، شیکەرەوەی سەربازیی، عەقید. بەدرخان موحسین، ڕوونی دەکاتەوە کە هەموو زانیارییەک شیاوی بڵاوکردنەوە نییە، چونکە هەندێک جار میدیا دەبێتە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی سیخوڕی بۆ دوژمن ئەگەر نهێنییە سەربازییەکان نەپارێزێت. به جۆرێك، پاراستنی زانیارییە هەستیارەکان لە کاتی شەڕدا، ئەرکێکی نیشتمانیی ئەوتۆیە کە نابێت لەژێر ناوی باڵادەستیی هەواڵدا پشتگوێ بخرێت. لە ڕاستیدا، تێگەیشتن لە سنووری نێوان مافی زانیاری و ئاسایشی گشتی، کەرامەت و سەنگینیی پیشەی ڕۆژنامەنووس دیاری دەکات. هەموو ئەم دیدگایانە کۆکن لەسەر ئەوەی کە جەنگ تەنیا ململانێی هێز نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەی بەرپرسیارێتییە بۆ هەر تاکێک کە پەیامێک ئاراستەی کۆمەڵگە دەکات، تاوەکو کارەساتەکان بە کەمترین زیانی گیانی و دەروونی تێپەڕێنرێن.
