و. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف
لەگەڵ تێپەڕبوونی ١٠٥ ساڵ بەسەر دامەزراندنیدا، چیتر پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە کە ئایا کۆمۆنیزم سەرکەوت یان شکستی هێنا؟ چونکە ئەمە پرسیارێکە زیاتر سەر بە لۆژیکی سەرکەوتن و شکستهێنانە نەک مەعریفە. بەڵکو ئەو پرسیارەی شایەنی وروژاندنە ئەوەیە کە چۆن چین توانی لە دەوڵەتێکی وێرانبوو بەهۆی جەنگ وهەژاری و برسیێتییەوە، بگۆڕێت بۆ یەکێک لە گەورەترین هێزە ئابوورییەکانی جیهان لەژێر سەرکردایەتی پارتێکدا کە ئاڵای کۆمۆنیزمی بەرز کردووەتەوە، لە کاتێکدا زۆرێک لە ئەزموونە کۆمۆنیستییەکانی تر کۆتاییان بە هەرەسهێنان هات، یان کاریگەرییە سیاسییەکانیان لەدەستدا، یان گۆڕان
بۆ پارتگەلێک کە زیاتر لەسەر شکۆمەندی ڕابردوو دەژین نەک دروستکردنی داهاتوو؟
ئەم پرسیارە نە بەدوای پیاهەڵدانی چیندا دەگەڕێت و نە بەدوای ئیدانەکردنی
کۆمۆنیزمدا، بەڵکو هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییە ئاڵۆزەکەی نێوان فیکر و واقیع، نێوان ئایدۆلۆژیا و دەوڵەت، و نێوان دەق و مێژوو. مێژوو پاداشتی بیرۆکەکان ناداتەوە لەبەر ئەوەی جوانن، و سزایان نادات لەبەر ئەوەی ناشیرینن، بەڵکو تاقیكردنەوەیان بۆ دەكات لەسەر توانای گونجانیان لەگەڵ واقیع و بەرهەمهێنانی دامەزراوەی کارامە.
دەوترێت چین سەرکەوت چونکە کۆمۆنیزمی بە شێوەیەکی دروست جێبەجێ کرد، لە کاتێکدا ئەوانی تر شکستیان هێنا چونکە خراپ جێبەجێیان کرد. بەڵام ئەم وەڵامە خۆی ڕەنگدانەوەی عەقڵییەتێکی ئایدۆلۆژییە؛ چونکە لە بنەڕەتەوە وای دادەنێت کە تیۆرییەکە بێ کەموکوڕییە و هەڵەکە تەنها لە مرۆڤەکاندایە. لێرەوە کێشەکە دەست پێدەکات، چونکە
ئەو فیکرەی عاجزە لە لێپرسینەوە لە خۆی، لە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە واقیعەوە
دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ پاساوهێنانەوە بۆ واقیع. فەلسەفە لە گومانەوە دەست پێدەکات، بەڵام ئایدۆلۆژیا لە دڵنیاییەوە. فەلسەفە دەپرسێت: بۆچی؟ چۆن؟ ئایا دەکرێت ئێمە هەڵە بین؟ بەڵام ئایدۆلۆژیا دەپرسێت: چۆن بیسەلمێنین ئەوەی باوەڕمان پێیەتی ڕاستە؟ بۆیە جیاوازی نێوان فەیلەسوف و تێکۆشەرێکی ئایدۆلۆژی لە زیرەکیدا نییە، بەڵکو لە هەڵوێستیاندایە بەرانبەر بە ڕاستی. فەیلەسوف بەدوایدا دەگەڕێت، بەڵام ئایدۆلۆژی وا دەزانێت خاوەنیەتی. هەموو ئایدۆلۆژیایەک دژبە یەکییەکی مەترسیداری تێدایە. سەرەتا وەک هەوڵێک بۆ ڕاڤەکردنی جیهان دەست پێدەکات، پاشان بە هەوڵدان بۆملکەچکردنی جیهان بۆ ڕاڤەکەی خۆی کۆتایی دێت.کاتێک ئەوە ڕوودەدات، واقیع دەبێتە تۆمەتبار نەک تیۆرییەکە. ئەگەر ئابووری شکستی هێنا، دەوترێت گەل لە پرەنسیپەکان تێنەگەیشتووە. ئەگەر دەوڵەت هەرەسی
هێنا، دەوترێت پیلانگێڕی دەرەکی هۆکارەکەیە. ئەگەر خەڵک ڕاپەڕین، دەوترێت قوربانی پڕوپاگەندەن. بەڵام پێداچوونەوە بە خودی بیرۆکەکە، وەک حەرامکراوێک دەمێنێتەوە. مارکس لە سەدەی نۆزدەهەمدا ڕەخنەیەکی ڕیشەیی لە سەرمایەداری گرت و ئامرازی شیکاریی وای پێشکەش کرد کە تا ئێستاش لە ئابووری و کۆمەڵناسی و سیاسەتدا کاریگەرن. بەڵام مارکس دەستوورێکی ئەبەدی بۆ دەوڵەتان نەنووسی، و بانگەشەی ئەوەی نەکرد کە دەقەکانی کۆتایی مێژوون. پڕۆژەکەی ئەو لە بنەڕەتدا ڕەخنەیی بوو، هەوڵی دەدا واقیع ڕاڤە بکات و شیکاری بکات. بەڵام زۆرێک لە پارتە کۆمۆنیستەکان ئەم پڕۆژەیەیان گۆڕی بۆ سیستەمێکی داخراو؛ مارکسیزم لەمیتۆدێکی ڕەخنەییەوە بوو بە عەقیدەیەکی سیاسی، و لە ئامرازێکی گۆڕانکارییەوە بوو بە دەقگەلێک کە هەموو شتێک ڕاڤە دەکەن و ڕێگە بە کەس نادەن ڕاڤەیان بکات.مارکس خۆی شۆڕشگێڕ بوو دژی بنەماچەسپاوەکان، لە کاتێکدا لای هەندێک لەشوێنکەوتووانی بوو بە بنەمایەکی چەسپاو کە بۆت نییە لێی نزیک بیتەوە. ئەو پیاوەی داوای ڕەخنەگرتنی لە کۆمەڵگا دەکرد، لای هەندێکیان بوو بە کەسێک کە لە سەرووی ڕەخنەوەیە. بەم شێوەیە فەلسەفە گۆڕا بۆ ئۆرسۆدۆکسییەکی سیاسی، بیرکردنەوە گۆڕا بۆدووبارەکردنەوە، و داهێنانیش گۆڕا بۆ لەبەرکردنی دەقەکان. پۆپەر ئاگاداری کردینەوە لە مەترسی ئەو تیۆریانەی بانگەشەی خاوەندارێتی یاساکانی
مێژوو دەکەن، چونکە ئەوەی پێی وایە داهاتوو دەزانێت، ڕەنگە هەر هۆکارێک بۆ گەیشتن پێی ڕەوا بکات. کاتێک پارتێک قەناعەتی وایە نوێنەرایەتی حەتمییەتی مێژوو دەکات، بۆی ئاسان دەبێت کە ئۆپۆزسیۆن پەراوێز بخات، چاکسازی دوابخات و ستەمکاری بەناوی ئامانجە
گەورەکەوە پاساو بدات. بەڵام هەڵەیەکی گەورە دەبێت ئەگەر ئەزموونی چین وەک بەڵگەی سەرکەوتنی کۆمۆنیزم وەک
تیۆری دابنێین. چین بە دیلی جێبەجێکردنی حەرفی مارکسیزمی کلاسیک نەمایەوە، بەڵکو جارێکی تر ڕاڤەی کردەوە بە شێوەیەک کە لەگەڵ مێژوو، کولتوور و پێکهاتە ئابوورییەکەیدا بگونجێت. ئابووری بازاڕی قبوڵ کرد، هانی وەبەرهێنانی تایبەتی دا، سوودی لە جیهانگیری وەرگرت، و گرەوی لەسەر پەروەردە و توێژینەوەی زانستی و
تەکنەلۆژیا کرد، و شەرعییەتی پارتەکەی بەستەوە بە توانای باشکردنی ئاستی بژێوی وبەدیهێنانی گەشەپێدان. لێرەدا پرسیارێکی ڕەوا سەرهەڵدەدات: ئایا کۆمۆنیزم لە چین
سەرکەوت، یان پراگماتیزم (کردارگەرایی) بەسەر چەقبەستوویی ئایدۆلۆژیدا سەرکەوت؟ ئەزموونی چین دەری دەخات کە دەوڵەت لەسەر دروشم ناژی، بەڵکو لەسەر توانای فێربوون دەژی. چین زۆرجار سیاسەتە ئابوورییەکانی گۆڕی کاتێک بۆی دەرکەوت هەندێک بژاردە چیتر گونجاو نین. پاشەکشە لە سیاسەتێکی دیاریکراوی بە خیانەت لە عەقیدە دانەنا، بەڵکو وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ پێداویستییەکانی واقیع سەیری کرد. ئەم نەرمییە ڕەنگە یەکێک
بێت لە گرنگترین هۆکارەکانی سەرکەوتنی.
زۆرێک لە پارتە کۆمۆنیستەکان پێداگرییان دەکرد لەسەر ئەوەی دڵسۆزی دەق بن زیاتر لە دڵسۆزییان بۆ کۆمەڵگا. خەریکی بەرگریکردن بوون لە پاکژیی بیرۆکەکە، لە کاتێکدا دەوڵەت دادەرزا، ئابووری لاواز دەبوو، پەروەردە پاشەکشەی دەکرد و گەنجە لێهاتووەکان کۆچیان دەکرد. کۆنگرە حزبییەکان گۆڕان بۆ گۆڕەپانی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەمان گوتار، نەک پێداچوونەوە بە سیاسەتەکان یان ڕەخنەگرتن لە هەڵەکان. لە زۆرێک لە ئەزموونە ئەفریقی و عەرەبییەکاندا، کێشەکە تەنها لە مارکسیزمدا نەبوو،
بەڵکو لەو ژینگەیەشدا بوو کە پارتەکان تێیدا کاریان دەکرد. لە ناو دەوڵەتە
لاوازەکاندا گەورە بوون، کە بەدەست دابەشبوونی خێڵەکی و تائیفی و لاوازی
دامەزراوەکان و قەیرانی ناسنامەوە دەیانناڵاند. لە ژینگەیەکی ئاوادا، زەحمەتە هەر پڕۆژەیەکی سیاسی سەرکەوتوو بێت ئەگەر پێش بونیادنانی ئایدۆلۆژیا، دەست بە
بونیادنانی دەوڵەت نەکات. بەڵام خستنە ئەستۆی بەرپرسیارێتی تەنها بۆ ژینگە، جۆرێکی ترە لە ڕاکردن لە ڕەخنە؛ چونکە ژینگەی سەخت قەدەرێک نییە ڕێگری لە سەرکەوتن بکات، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکە بۆ لێهاتوویی سەرکردایەتی. چین خۆشی لە بارودۆخێکی نموونەییدا دەستی پێ نەکرد، بەڵکو لە ناو جەنگی ناوخۆیی و داگیرکاری و هەژارییەکی فراوانەوە هاتە دەرێ. بۆیە جیاوازییەکە تەنها بە بارودۆخەکان ڕاڤە ناکرێت، بەڵکو بە شێوازی بەڕێوەبردنی ئەو بارودۆخانەشە. گرامشی درکی بەوە کردبوو کە دەسەڵات تەنها کۆنترۆڵکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت نییە، بەڵکو بونیادنانی کولتوور و مەعریفە وهۆشیارییە. بۆیە هەر پارتێک پشتگوێی پەروەردە، زانکۆ، توێژینەوەی زانستی و بەرهەمهێنانی کولتووری بدات، شەڕەکەی دەدۆڕێنێت تەنانەت ئەگەر دەسەڵاتی سیاسیشی بەدەستەوە بێت. هەروەک چۆن ڕوونی کردەوە کە دامەزراوە پەروەردەیی و میدیایی و کولتوورییەکان ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕن لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی بیرۆکەکاندا، ئەمەش وادەکات بونیادنانی مرۆڤ گرنگتر بێت لە
بونیادنانی تەنها ڕێکخستن. قەیرانی ڕاستەقینە تەنها قەیرانی چەپ نییە، نە قەیرانی ڕاستڕەو، نە لیبرالیزم یان
ناسیۆنالیزم یان ئیسلامی سیاسی. بەڵکو قەیرانی خودی “عەقڵی ئایدۆلۆژی”یە؛ ئەو
عەقڵەی وا دەزانێت یەک کتێب دەتوانێت ڕاڤەی کۆمەڵگایەکی گۆڕاو بکات، و تیۆرییەک کە لە چوارچێوەیەکی مێژوویی دیاریکراودا لەدایکبووە، بۆ هەموو کات و شوێنێک دەست دەدات بەبێ پێداچوونەوە. ئایدۆلۆژیا کاتێک دەبێتە عەقیدەیەکی داخراو، لە فێربوون پەککەوتە دەبێت. کاتێکیش لە فێربوون پەککەوتە بوو، ناتوانێت سەرکردایەتی دەوڵەت بکات، چونکە دەوڵەت بە “دڵنیایی” بەڕێوە ناچێت، بەڵکو بە پێداچوونەوەی بەردەوام، داننان بە
هەڵەکان، سوودوەرگرتن لە ئەزموون و توانای گۆڕینی سیاسەتەکان بەڕێوە دەچێت.
نەتەوەکان لەبەر ئەوە هەڵناستنەوە چونکە باشترین تیۆرییان هەیە، بەڵکو لەبەر ئەوەی
باشترین دامەزراوەیان هەیە.دامەزراوەکانیش بە دڵسۆزی فیکری بونیاد نانرێن، بەڵکو بە کارامەیی، سەروەری یاسا، لێپرسینەوە و بەڕێوەبردنی ژیرانە و وەبەرهێنان لە مرۆڤدا بونیاد دەنرێن. بەڵام ئەو پارتەی سەرکەوتنی خۆی بە ژمارەی ئەو دروشمانە دەپێوێت کە بەرزیان دەکاتەوە، نەک بە ژمارەی ئەو قوتابخانانەی دەیانبینێت، یان ئەو نەخۆشخانانەی پەرەیان پێ دەدات، یان ئەو هەلی کارانەی دەیڕەخسێنێت، ئەوا لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێت بۆ دامەزراوەیەکی پڕوپاگەندەیی زیاتر وەک لە دامەزراوەیەکی سیاسی. گرنگترین وانەیەک کە چین پێشکەشی دەکات، چ کۆک بین لەگەڵیدا یان نا، ئەوەیە کە بیرۆکەکان شەرعییەتی خۆیان لە جوانییە تیۆرییەکەیانەوە وەرناگرن، بەڵکو لە ئەنجامە کردەییەکانیانەوە وەری دەگرن. سیاسەت تاقیکردنەوەی لەبەرکردنی دەقەکان نییە، بەڵکو هونەری بەڕێوەبردنی واقیعە. واقیعیش دان بە ئایدۆلۆژیاکاندا نانێت، بەڵکو دان بەو کەسەدا دەنێت کە لە تێگەیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵیدا سەرکەوتوو دەبێت. گەورەترین هەڵە کە نوخبە سیاسییەکان تێی بکەون، ئەوەیە کە وا بزانن سەرکەوتنی چین ڕەچەتەیەکی ئامادەکراوە و دەکرێت بۆ هەر وڵاتێک بگوازرێتەوە. هەر کۆمەڵگایەک مێژوو،
کولتوور، پێکهاتەی ئابووری و دامەزراوەی تایبەت بە خۆی هەیە. بۆیە چاوپۆشی و
لاساییکردنەوەی حەرفی چین، ڕەنگە شکستی نوێ بێت، ڕێک وەک چۆن لاساییکردنەوەی یەکێتی سۆڤیەت لە زۆرێک لە ئەزموونەکاندا شکستی هێنا. ئەوەی داواکراوە کۆپیکردنی ئەزموونەکان نییە، بەڵکو تێگەیشتن لە مەرجەکانی سەرکەوتنیان و خستنە ژێر ڕەخنەوەیە.
ڕەنگە نهێنی چین ئەوە نەبووبێت کە تیۆرییەکی تەواوی دۆزیوەتەوە، بەڵکو ئەوە بووە کە تیۆرییەکەی نەکردووەتە زیندانێک کە ڕێگری لێ بکات لە فێربوون. ڕەنگە هۆکاری شکستی ئەزموونەکانی تریش ئەوە نەبووبێت کە تیۆری هەڵەیان هەبووە، بەڵکو ئەوە بووە کە وەک ڕاستییەکی کۆتایی و بێ پێداچوونەوە مامەڵەیان لەگەڵ تیۆرییەکەدا کردووە. شارستانیەتەکان بە عەقیدەی چەقبەستوو دروست نابن، بەڵکو بەو عەقڵانەی دەوێرن پێداچوونەوە بە خۆیاندا بکەن. نەتەوەکان لەبەر ئەوە ناڕووخێن چونکە هەڵەیان کردووە، بەڵکو لەبەر ئەوەی پێداگرییان کردووە لە گۆڕینی هەڵە بۆ عەقیدە، گۆڕینی عەقیدە بۆ قەدەر، و گۆڕینی قەدەر بۆ چارەنووسێک کە بۆت نییە بیر لە گۆڕینی بکەیتەوە. ڕاستی نە موڵکی پارتێکە، نە فەیلەسوفێک و نە دەوڵەتێک. ڕاستی پڕۆژەیەکی مرۆیی کراوەیە، بە ڕەخنە زیاتر بەرەو پێش دەچێت وەک لە دڵنیایی، و بە پرسیار زیاتر وەک لە دروشم. ئەمەش، ڕەنگە، گەورەترین دژبەیەک بێت کە مێژووی هەموو ئایدۆلۆژیاکان دەری دەخەن.
