كارزان ئەحمەد
یەكێك لەكێشە سەرەكییەكان كە ڕووبەرووی وڵاتانی جیهان بووەتەوە خۆی لەبەرزبوونەوەی پلەكانی گەرمای كۆی زەوی بەدیی دەكات كە لەئەنجامی پیشكەوتنی پیشەسازیوزیادبوونی بەرهەمهێنانی نەوت بەتایبەتی لەسووتەمەنی بەردین هاتووتە ئاراوە،بۆیە لەماوەی چەند دەییەی رابردوودا چەندین كۆنفرانسی نێودەوڵەتی لەبارەی گۆرانكارییەكانی كەشوهەوا بەرێوەچووە، لە 21ـەمین كۆنفرانسی كەشوهەوای نەتەوە یەكگرتووەكان كە لە پاریس بەرێوەچوو وڵاتانی بەشداربووی كۆنفراسكە لەسەر ئەوە ڕێكەوتن كار بۆ ئەوە بكەن ئاستی دەردانی گازە زیانبەخشەكان كەمبكەنەوە بۆ ئەوەی پلەی گەرمی زەوی تاوەكو 2030 بەرزنەبێتەوە بۆ سەرووی 2 پلەی سیلیزی.
لەلایەكی ترەوە لە 13/12/2023، لەدوایین رۆژی كۆنفرانسی گۆڕانی كەشوهەوا كە لە دوبەی بەرێوەچووو بە (كۆپ 28) ناسراوە، 200 وڵات لەسەر ((خۆبەدوورگرتن لە بەكارهێنانی سووتەمەنی بەردین كە نەوت و گاز و خەڵووز)) دەگرێتەوە رێككەوتن،بۆیە نۆێنەرانی زۆرێك لەوڵاتانی جیهان بەشداربووی كۆنفرانسكە ئاماژەی بەگرنگی ئەم رێكەوتنە دا، لەوبارەیەوە نێردەی تایبەتی ولایەتەیەكگرتووكانی ئەمریكا گوتی، ((ئەو رێككەوتنە پەیامێكی زۆر بەهێز بۆ جیهان دەنێرێت))، هەروەها وەزیری وزەی فەرەنساش رایگەیاند،((ئەمە سەركەوتنی فرەلایەنی و دیپلۆماسییەتی كەشوهەوایە.)) هاوكات نەتەوە یەكگرتووەكان ئاماژە بەوەدا،((یەكەمجارە لە مێژوو ئەو ژمارە زۆرەی وڵاتان لەسەر بابەتێكی گرنگی جیهانی رێكبكەون.
هەروەك سوڵتان جابر، سەرۆكی كۆنفرانسی (كۆپ 28)و كۆمپانیای نەوتی ئەدنۆك ستایشی رێككەوتنەكەی كرد و بە((پاكێجێكی مێژوویی ناوی برد)) كە پلانێكی تۆكمە پێشنیاز دەكات بۆ ئەوەی پلەی گەرمی لە 1.5 پلەی سیللیزی بهێڵێتەوە.
لەلایەكی ترەوە جۆن كێری، نێردەی تایبەتی سەرۆكی ئەمریكا بۆ كەشوهەوا ئاماژەی بەوەدا (( ئەمریكاو چین دەیانەوێت ستراتیژییە درێژخایەنەكەی خۆیان لە گۆڕانی كەشوهەوا نوێبكەنەوە و ستایشی رێككەوتنەكە دەكەن)).
عێراقوهەرێمی كوردستانوگرنگی كۆنفرانسە نێودەوڵەتییەكانی كەشوهەوا
كۆنفرانسە نێودەوڵەتییەكانی كەشوهەوا لەنێوانیاندا كۆنفرانسی گۆڕانی كەشوهەوای نەتەوە یەكگرتووەكان كە بە كۆپ 28 ناسراوە بەتەنها بۆ وڵاتە پێشكووتوو پێشەسازییەكانی جیهان جێگەی بایخ نییە،بەڵكو ژمارەیەكی بەرچاو لە وڵاتانی تازە پێگەیشتووكانیش كە پشت بە بەرهەمو داهاتی نەوت دەبەستن بۆ دابینكردنی بودجەی وڵاتەكانیان گرنگە، لەنێوانیان عێراقوهەرێمی كوردستان كە یەكەمیان لەئێستادا ڕۆژانە زیاتر لە 3 ملیۆن 500 هەزار بەرمیل نەوت بەرهەمدەهێنێت ،هەرێمی كوردستانیش 250 هەزار بەرمیل نەوت بەرهەمدەهێنێت، لەئایندەشدا ئەگەر ڕیككەوتنی عێراقوهەرێمی كوردستان بۆ هەناردكردنەوی نەوت لەڕێگەی توركیا بچێتە بواری جێبەجێكردنەوە ئەوا بەرهەمی نەوتی هەرێمی كوردستان دەگاتە زیاتر لە 400 هەزار بەرمیل نەوت لەڕۆژێكدا،بەمەش هەر یەك لەعێراقوهەرێمی كوردستان بەشێوەیەكی بەرچاو بەشداری دەكەن لە دەردانە گازە زیان بەخشەكان،بەتایبەتی كە لەئێستادا عێراق لە پلەی سێهەم دێت لەسەر ئاستی وڵاتانی جیهان لەسووتاندنی ئەو گازە كە هاوەڵی بەرهەمهێنانی نەوتە،ئەمە لەكاتێكدایە زۆرێك لەوڵاتانی بەرهەمهێنانی نەوت ئاستی سووتاندنی گازی سرووشتی تا ڕادەیەكی بەرچاو كەم كردوەتەوە.
بەپێی داتاوزانیاریەكانی رێكخراوە نێودەوڵەتیەكان لەبارەی سووتاندنی گازی سروشتی ژمارەیەكی بەرچاو لەوڵاتان تا ڕادەیەكی باش سەركەوتوو بوونە لەكەمكردنەوەی ئاستی سووتاندنی ئەو گازە كە هاوەڵی پڕوسەكانی بەرهەمهێنانی نەوت دێتە ئاراوە،لەو بوارەدا داتاكانی یەكەی توێژینەوەی وزە ئەوە دەخەنە ڕوو كە هەریەك لەوڵاتانی ڕووسیاوئێرانوولایەتەیەكگرتوەكانی ئەمریكاو مەكسیكولیبیاونەیجیریاوسعوودیا سەركەوتووبوون لەكەمكردنەوەی سووتاندنی ئەو گازە كە لەئەنجامی پڕوسەكانی بەرهەمهێنانی نەوت دێتە ئاراوە،بەشێوەیەك ئاستی پاشەگشەكردنی سووتاندنی ئەو گازە لەساڵی 2022 دا گەیشتە بڕی 5.9 ملیار مەتر سێجا،ئەمەش بەراورد بەساڵی 2021 دا ساڵانە بەڕێژەی لەسەدا 4 دابەزیوە،ئەمە لەكاتێكدایە لەساڵی رابردوودا لەسەر ئاستی بڕی سووتاندنی گاز گەیشتە نزیكەی 146.8 ملیار مەتر سێجا كە لەساڵی 2021یكدا گەیشتبووە 152.7 ملیار مەتر سێجا،بەڵام ئەگەرچی ساڵانە بڕی ئەو گازە سرووشتییەی كە هاوەڵی پڕوسەكانی بەرهەمهێنانی نەوت دێتە ئاراوە ودەسوتینرێت لەكەمبوونەوەدایە،ئەوا لەماوەی ساڵی 2022دا وڵاتی ڕووسیا لە لیستی یەكەمی ئەو وڵاتانە دەهات لەسووتاندنی گازی سروشتی،بەشێوەیەك بڕی ئەو گازە سروشتییەی ڕووسیا دەیسووتان زیاترە لەو بڕە گازەیی وڵاتانی ئەندام لەڕێكخراوەی هاریكاری ئابووریوگەشەپێدان دەیان سووتان.
ئەوەی پەیوەندی هەبێت بەبڕی ئەو گازە سرووشتییەی عێراق ساڵانە دەیسووتێنێت،ئەوا لەسەر ئاستی ئەو وڵاتانەی گازی سرووشتی دەسووتینن لە پڵەی سێهەم دێت كە لەساڵی 2022دا ئەو بڕە گازە سرووستیەی لەعێراق سووتێنراوە گەیشتووەتە 17.8 ملیار مەتر سێجا لەكاتێكدا ئەو بڕە لەساڵی 2021یكدا گەیشتووتە 17.7 ملیار مەتر سێجا،ئەمەش ئەوە دەخاتە كە ئاستی سووتاندنی گازی سرووشتی لەساڵی 2022دا لەعێراق بەڕێژەی لەسەدا 0.3ی زیادیكردوە،ئەمە لەكاتێكدایەلەهەرێمی كوردستان تا ئێستا هێچ داتاوزانیاریەكی فەرمی نەخراوەتە ڕوو لەبارەی بڕی ئەو گازە سرووشتییەی دەسووتێنرێت لەئەنجامی بەرهەمهێنانی نەوت،یان ئەو گازە زیانبەخشانە كە لەپڕوسەكانی پاڵاوتنی نەوت دێتە ئاراوە، لەكاتێكدایە دەیان پاڵاوگەی نا یاسایی لەهەرێمی كوردستان كار دەكەنوبەرهەمە نەوتییەكان بەرهەم دەهێنن بێی رەچاو كردنی پێوەرە نێودەوڵەتیەكان،لەئەنجامی ئەمەشدا ساڵانە گەشوهەوای هەرێمی كوردستان زیاتر بەرەو پێسبون دەچێتوژمارەی تووشبووانی شێرپەنچە بەشێوەیەكی مەترسێدار لەهەرێمی كوردستان لەهەڵكشاندایە.
بەپێی زانیارییەكانی حكوومەتی عێراق وڵاتەكەی ساڵانە 12 ملیار دۆلار زیانی بەر دەكەوێت لەئەنجامی سووتاندنی ئەو گازە،لەمەوە حكووكەتی عێراق كار بۆ ئەوە دەكات لەماوەی 3 ساڵی داهاتوودا سووتاندنی ئەو گازە كە لەئەنجامی پڕوسەكانی بەرهەمهێنانی نەوت دێتە ئاراوە رابگرێت،ئەمەش پێویستی بە وەبەرهێنانیوسەرماییەكی گەورە،بۆیە پسپۆرانی بواری وزەوژینگە ئاماژەی پێدەدەن دەكرێت عێراقوهەرێمی كوردستان كە نزیكەی لەسەدا 90ی داهاتییان لە هەناردەكردنی نەوتەوە بەدەست دێت بۆ كەمكردنەوە یان بنبركردنی سووتاندنی گازی سرووشتی سوود لەبڕیارەكان كۆنفراسە نێودەوڵەتیەكان وەرگرنولەو بودجەیش كە تەرخان دەكرێت بۆ كەمكردنەوەی سووتاندنی گازە زیان بەخشەكان،بۆ نموونە یەكێك لەدەستكەوتە گرنگەكانی كۆنفرانسی (كۆپ 28) ئەوەبوو كە ڕۆژی 1/12/2023 ئیمارات رایگەیاند، سندووقێكی 30 ملیار دۆلاری بۆ خزمەتكردنی زەوی و وڵاتە بەركەوتووەكانی بە زیانی گۆڕانی كەشوهەوا تەرخانكردووە،ئەمەش بەرهەمودەرئەنجامی كۆنفرانسە ژینگەیەكانی پیشووترە،هەروەها بەرهەمی چەندین گفتوگۆی تووند و دیپلۆماسییەتی چڕە كە لەسەر ئاستی جیهان بەرێوەچوو،ئەمە لەكاتێكدایەپرۆگرامی ژینگەیی نەتەوە یەكگرتووەكان پێشبینی دەكات كە وڵاتە تازە گەشەسەندووەكان بڕی 194 بۆ 366 ملیار دۆلاریان بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ جیهانێكی گەرمتر پێویست بێت،بۆیە دەگرێت عێراقو هەرێمی كوردستان لەڕێگەی وەبەرهێنان لەپڕۆژەكان پاراستنی ژینگەوكەمكردنەوەی دەردانە گازە زیانبەخشەكان سوود لەو بڕە پارەییەی وەربگرن كە نەتەوەیكگرتوەكانو وڵاتانی جیهان بۆ ئەو بوارانە تەرخانی دەكەن.
لەماوەی دەیییەی ڕابردوودا لەئەنجامی بەرزبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنان نەوتوزیادبوونی ژمارەی ئۆتۆمبێل لەهەرێمی كوردستان دەردانی گازە زیانبەخشەكان زیادیكردووە، بۆیە ئاستی مەترسییە ژینگەیەكانو ئەو نەخۆشییانەی لەئەنجامی ئەو گازانە دێتە ئاراوە زیادی كردووە،ئەمەش وادەخوازێت لەحكومەتی هەرێمی كوردستان چەندین هەنگاوە بەپەڵە بگرێتە بەر،لەو چوارچێوەیەشدا پێویستە كۆمپانیەكانی بەرهەمهێنان نەوت كە لەهەرێمی كوردستان كار دەكەن ناچار بكات كێشەی دەردانی گازە زیانبەخشەكان چارەسەر بكەن،ئەمەش لە رێگەی چەندین رێوشوێنی وەك كەمكردنەوەی دەردانی گازی میسان، نەسووتاندنی ئەو گازانەی كە سووتاندنیان هێندە پێویستییەكی بەپەلە نییە، بەكارخستنی كەرەستەكان لە رێگەی كارەبایەك كە لە سەرچاوە نوێبووەكان بەرهەمهاتووە، بەكاربردنی تەكنەلۆژیای وەرگرتنو كۆكردنەوەی كاربۆنو بەكارهێنانی هایدرۆجێنی سەوز لە پاڵاوگەكان كە ژینگە پیس ناكات. ئەم رێگەچارە ژینگەییانە، وەبەرهێنانی زیاتری لە كێلگە نەوتییەكان پێویستە. لەبەر ئەوە باشترین سیاسەتی وزە بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان بەتایبەتی دوای ئەوەی لەگەڵ بەغدا لەسەر پرسەكانی نەوتو بودجە رێكدەكەوێت ئەوەیە كە بە رەچاوكردنی ستانداردە ژینگییە پەسندكراوەكان لەسەر ئاستی جیهان چوارچێوەیەكی نوێ بۆ بەكارخستنی كێڵگە نەوتییەكان دابنێت،چونكە ئەمە لەبەرژەوەندی ئابووری دێژخایەنی هەرێمی كوردستانە.
