ڤیتگنشتاین و فرۆید
عەبدولموتەڵیب عەبدوڵلآ
لەنێوانجەختكردنەوە لە گوتەزای (ئەوەی ناتوانم بەڕوونی بیڵێم، دەبێتلێی بێدەنگ بم)ی كتێبی -تراكتاتۆس-ی (ڤیتگنشتاین) وتێزی (هەموو مرۆڤێک بەشێکی شاراوە و درک پێنەکراوی لە دروستبوونی کەسایەتیدا هەیە)ی فرۆید؛هەوڵدەدەم(ئەوەی ناتوانم بەڕوونی بیڵێم)لە چەمكی (بێدەنگی)دا كورت بكەمەوە؛(درك پێنەكراوەكانی دەروونی مرۆڤ) لە چەمكی (شاردنەوە)هەڵگرمەوە...بێدەنگی و شاردنەوەشلە تێزی (زمان لە نائاگاییڕسكاوە)ی (لاكان)شیبكەمەوە؛بەڵام نەك لەوێوە، كە مانا تێگەیشتن بێ، بەڵكە لەوێوە كە زمان ڕێگایەكە بۆ تێگەیشتن!هەر لەوێشەوەتایتڵی (چارەكردنبە زمان) لەو شیكردنەوەبەرهەم دەهێنینەوە،بەو مانایەشلەلایەك زمان بۆخۆی مانایەو بەشێوەیەكی نائاگاییانە دەروونی قسەكەر دەردەبڕێت؛لەلایەكی دیكەشتێگەیشتنە و هەمیشە ئەویدیكەی گوێگردەیكاتەوە!لەڕێگای كردنەوەی ئەو كۆدانەش، مامەڵەكردنی(ڤیتگنشتاین)ی فەیلەسووفلەگەڵتێگەیشتنی زماندەكەوێتە بەرانبەرنیشانەینەخۆشییە دەروونییەکانی (فرۆید)ی دامەزرێنەری دەروونشیکاری...
فرۆید لە لە كتێبی (علم النفس المرضي للحياة اليومية، ترجمة سلام خیربك، دار النشر: الحوار للنشر والتوزيع،2021) پێیوایە خلیسکانی زمان و گاڵتە و نوكتە و درۆ و خەونەکان... لە پرۆسەی(قسەکردن)داكۆمەڵێ ڕاستی چەپێنراون، یان كۆمەڵێ نیشانەیدەروونیین، لە (ئەقڵی باتینی)دا...لێرەوە دەتوانین بڵێین كە كەسێتی لە ڕوانگەی فرۆیدەوە وەكو (چیایەكی سەھۆڵی)یە و ئەوەی كە نادیارە(ئەقڵی باتینی) زۆر گەورەترە لەوەی كە دیارە (ئەقڵی دیار)؛بەڵام ڤیتگنشتاین بیرۆکەی چارەی نەخۆشییەڕێزمانی و ماناکان و ناڕوونی چەمکەكانی فەلسەفە، لەسەربێدەنگكردنیمەتەڵی زمان دادەمەزرێنێتەوە؛ بەو مانایەی كە کاتێک کە دەفەلسەفێنین زۆر بەئاسانی دەکەوینە داوی زمانەوە، تەنھا وشە لەدواییەکڕیزدەکەین، بەبێ ئەوەی ھیچ بڵێین...فرۆیدسنووری تێکچوونەدەروونییەكاندووبارە لە پرۆسەی قسەکردندالێكدەداتەوە؛ بەڵامنەخۆشییە فەلسەفییەكان لای ڤیتگنشتاین پەیوەستن بەناڕوونی زمانەوە؛ بەو مانایەشكاتێك ناڕوونی زمانی سەرهەڵدەدەن،دەبێمەتەڵی ڕێسا زمانەوانییەکانبێدەنگ بكرێن؛چوونكەئەركى فەلسەفە ئەوەیە شتەكان وەك خۆیان بە ڕوونی ببینێت و ڕۆشنایى بخاتە سەر بیركردنەوە!
بەمجۆرەتێکچوونیكۆدی زمانی بۆڤیتگنشتاین لە پلەی(سەرەتا)دایە؛لە کاتێکدا نیشانەی نەخۆشییەکان بۆ فرۆید لە(كۆتایی) قسەكردندا بەرهەم دەهێنرێتەوە! بە مانایەكی دیكە بۆ ڤیتكنشتاین ناڕوونیزمانەوانی هۆکاری (دەركەوتن)ی نەخۆشییە ڕێزمانییەكانن و بۆ فرۆیدوسبەلێكراوی زمانەوانی ئەو نیشانانەن، کەگوزارشت لە ئارەزوو و پاڵنەرەنائاگایی و (شاراوە)كانی کەسینەخۆش دەكەن!لێرەدا (دەركەوتن) و (شاردنەوە) دەخەمە بەرانبەر(سەرەتا) و (كۆتایی)ەوە، بەو مانایەی كە مەتەڵیزمان (نەخۆشییە ڕێزمانییەكان) هەر لەسەرەتاوە بۆ ڤیتگنشتاین دەردەكەوێت، بەڵام قسەكردن شاراوەیە و لە كۆتاییدا فرۆید هەوڵی لێكدانەوەیان دەدات.
ڕەنگە پرسیار ئەوە بێ، ئایا زمان فاشییە؛ ئایا قسەكردن تەواوی ڕاستییەكان دەڵێ و چەواشەكار نییە؟!ئەگەر بەوردیلەو تێگەیشتنەوە باسی تێزەكەی ڤیتگنشتاین بكەین، دەتوانین بڵێین زمان وەک خۆی ناتوانێت لە نەخۆشییە فەلسەفییەکان بەرپرسیار بێت؛ چونکە لەگەڵئەو تێگەیشتنە ناتەبایە و ناگونجێ کە دەڵێت: هەمووڕستەیەکیزمانەکەمان وەک(١-١)ڕێکخراوە!چوونكەئەو تێگەیشتنە لە بنەڕەتەوە لەسەر لۆژیك بونیادنراوە وبوونی ڕێسای زمان و ڕیزبەندییەکی تەواودەسەپێنێ...بۆ زێتر شارەزایی بڕوانە: (ڕاستییە فەلسەفییەکان، بڕگەی ٩٨)...
ڤیتگنشتاین لە كتێبی (تراكتاتۆس- پەیامى لۆژیكى- فەلسەفى)دا پێیوایە بە شێوەیەكى لۆژیكى جیهان پێش زمان دەكەوێت.بەڵام لە كتێبی (ڕاستییە فەلسەفییەکان)؛فەلسەفە وەك لێكۆڵینەوە و تێگەیشتن لە بارەی زمانەوەبۆچالاكی ژیاندرێژ دەكاتەوە...بەو مانایەیكە جەوهەری زمان لەلایەك چەواشەکارانەیەو لەلایەكی دیكە چەواشەکارانەش نییە! بێگومانزمان (ژیان) ناتوانێتبەشێوەیەكی درووست خۆیڕێکبخات،چوونكە زمان (مەتەڵە- گەمەیە) و دەربڕینی درووستی ئەو مەتەڵەش هەمیشە وەک موعجیزە دەمێنێتەوە...بەمجۆرە ڤیتگنشتاین بڕوای بەپێشمەرجی نەخۆشییە زمانەوانییەکانی فەلسەفە هەیە،ئەوەی لەپشت دەربازبوون لەیاساڕێزمانییەکانەوەدەبێ بەدوایدا بگەڕێین،یان ئەوەی لەچوونە نێو فۆڕمیڕەوانبێژییەکی بێناوەڕۆکدایە، ئەوەی لە گەمەی زمان و مەتەڵی زماندایە...ڤیتگنشتاین لەگەڕانەوە بۆ بنەچە دەیدۆزێتەوە.
هەڵبەتە زمانبەحەقیقەتیسەرەتایی و كۆتایینەبەستراوەتەوە، بەڵكە وابەستەی شێوازی بەكارهێنانە...مرۆڤ زمان بە مەبەستی جیاجیا بەكاردەهێنێت، زمانی زانست، زمانی ئایین، زمانی هونەر... (هتد)، بەو مانایە زمان وەك گەمە- مەتەڵ،وەرزشە گەمەیە... هەر گەمەیەك، یان هەر زمانێك رێسا و یاسایتایبەتی خۆی هەیە... هەڵبەتە شێوازی قسەكردن و شێوازی گەمە (لە بەكارهێنانیان لەنێو زماندا) لێكجیا نیین؛بەڵكە هەموو كێشەكانی مانای زمان لە گەمەی (تێگەیشتن)ەوە سەرچاوە دەگرن... لێرەوە ڤیتگنشتاین پێیوایە ئەوە زمانە چالاكیی كۆمەڵ كۆنترۆڵ دەكات؛بۆیە تاكە كەس ناتوانێتزمانێكی تایبەت بە خۆی دابهێنێت،چوونكەزمان لە جەوهەرییدافاشییە؛لەلایەك چەواشەکارە و لەلایەكی دیكە چەواشەکار نییە؛بۆیە زمانی تایبەت نامومكینە...بەكورتی ڤیتكنشتاین پێیوایە،کە هەموو کێشە فەلسەفییە سەختەکان لە ناوەڕۆکی خۆیانداگەمەی زمانییانەن.
بەڵام سیگمۆند فرۆیدزمانیبە نەخۆشیزانییەوە بەند كردووە؛لەسەر ئەو بنەمایەی كەئەقڵى ناوەکى (ئەقڵى باتینى) وەك ناوچەیەکى تاریکی دەروونی مرۆڤ،چەپێنراوی تایبەتیلەخۆدا هەڵگرتووە، كەناکەوێتە ژێر رێکخستنى هیچ سیستمێکەوە؛ غەریزەکان تێیدا بەرەڵڵان...بۆیە گوتەزای (هەموو مرۆڤێک بەشێکی شاراوە و درکپێنەکراوی لە دروستبوونی کەسایەتیدا هەیە)؛ بەشێكی گەورەیخلیسکانی زمان یان نوكتە ودرۆ و هەڵەی زمانەوانی لەخۆگرتووە،كەزۆرجار گوزارشت لە دەرکەوتنی ئارەزووە چەپێنراوەکانی ناخی مرۆڤ دەکەن؛ یانڕاستەوخۆ گەڕانەوەیە بۆ (بێهودەییەکى منداڵانە)... واتەفرۆید ھۆكاری نهخۆشبوونی دەروونی مرۆڤ، یانشاراوەیی و درک پێنەکراوەكانیكەسایەتی مرۆڤ بۆ (یادهوهری- قۆناغی منداڵی) دهگهڕێنێتهوه،كەواتە خلیسكانی زمان، ئەوەى نووكتە دەیگێڕێتەوە، ئەوەی درۆ دەریدەخات،نیشانەیەكە بەدژى زمانی چەپێنراو؛ بەو مانایەی كە گێڕانهوه له ئاستی دهروونشیكارییهوه،ئهلتهرناتیڤی چەپێنراوی زمانه، لە ئاستی یادەوەرییدا؛ بۆیه گهڕانهوه بۆناخی مرۆڤ، گەڕانەوەیە بۆ یادهوهری و ڕۆچوونه بهناو نھێنی چیرۆكه چهپێنراوهكانماندا.
زمان لەوێوە یادهوهرییە كەنیشانەكانی ناخی كاراكتەردەگێڕێتەوە، لەوێوە زمانە، كەچەپێنراویناخی خۆی دهگێڕێتهوه، بە پێچەوانەشەوە ڕاستە...كەواتەزمان دەرخەری دەروونی مرۆڤ و دەرخەری چەپێنراوی زمانخۆیەتی...كۆی ئەو قسانەشبەرەوئەوتێزەی لاكان گەشە دەكات، كە دەڵێ (زمان لە نائاگایی ڕسكاوە)...بەمجۆرە زمان لەڕێگاییاسا و ڕێساكانییەوە (پارێزگاریکردن) ڕێكدەخات و لەڕێگای خلیسکانی زمانەوە(پیسکردن) لەسەرخوازەى دایک دادەهێنێتەوە!بەكورتیچەمكی (دەركەوتن) و (شاردنەوە)لە چەمكی (زمان لە نائاگایی ڕسكاوە)گەشە دەكات، ئیتر مرۆڤ فڕێدراوەتە نێو زمان...
مانا/تێگەیشتن
بەگشتی مرۆڤ فڕێدراوەتە نێو زمان؛ ئیترپارێزگاریکردن و پیسکردنی زمان وەك دەرکەوتن و شاردنەوە، سیستم و جیاوازی... هۆکاریسەرەتایی و کۆتایی نەخۆشییەکانی مرۆڤن؛ زمان لە نائاگایی ڕسكاوە... بەڵام ئاخۆ زمان چارەی بەکارهێنانی ئەدایقسەكردن، یان نەخۆشی فەلسەفە دەكات؟ئایا زمان چارەی چەپێنراوە زمانییەكان، یان چەپێنراوە دەروونییەكان دەكات؟!وەك گوتمانڤیتگنشتاین ئەو چارەیە بە بوونی زمانێکیمیتا لۆژیکیدەسپێرێت، کە بەبنەچەیزمانی ئاساییەوەگوزەر دەكات وكۆی ئەو وێنەڕێزمانییەڕووکەش و ئەو لۆژیکەش دەشارێتەوە، کە لێیەوە وەرگیراوە.
بەڵام فرۆید سەرچاوەی وسبەلێكراوە زمانییەكان لە ئارەزووە سەرکوتکراوەکانیئەقڵی باتنیدا هەڵدەگرێتەوە... لەتێڕوانینی فرۆید و ڤیتگنشتایندا تووشیجیاوازی قسەكردن و زمان، مانا و تێگەیشتن...نابین؛ بەڵكە دووچاری جیاوازی دیكە دەبین، لەوانەش: ئایا چارەکردن لەبەدەستهێنانی ئەو مانایانەدایە، کە هەمیشەبەشێوەیەكی ڕوونخۆیان دەنوێنن؛یان لەخەفڵەتی دامەزراندندادەست بەسەر بڕێكی دیاریكراو لە مانادا دەگرن؟! ئایا چارەکردن تەنها بینراودەگرێتەوە، یان کرداریش لەخۆدەگرێت و نەبینراو و ڕەفتاریش دەگرێتەوە؟!
بەمجۆرە جیاوازییەكلەڕێكاریڕوونی زمان و ئاشکراکردنی بێدەنگی ڤیتگنشتاین لە جەختكردنەوە لە هەڵوێستەكەی ئەنیشتاین وگوتەزای(ئەوەی ناتوانم بەڕوونی بیڵێم، دەبێتلێی بێدەنگ بم) هەیە، كەبڕوای بە گۆڕان و سەیرورە و گەشەكردنەوەدەكات! وەك چۆن جیاوازییەكلە ڕێكاریدرك پێكردن و شاردنەوەی(هەموو مرۆڤێک بەشێکی شاراوە و درک پێنەکراوی لە دروستبوونی کەسایەتیدا هەیە)ی فرۆیدهەیە، كە بڕواكانیچەسپاون!! هەردوو بیرمەند ئاگادارن، کەسەرەڕای ئەوەیزمان دەتوانێتدەربكەوێت؛بەڵام مەرج نییە هەمووشتێک، کە بە زمان دەرببڕدرێت، بگوترێت... هەر لەبەر ئەم هۆکارەش تێگەیشتن لە ناوەڕۆکی(نیشانە- قسەکردن)مەرج نییە، گەیشتن بێ بە هەموو ڕەهەندەكانی مانا؛ بەڵكە ڕێگایەكە بۆ گەیشتن... مەرج نییە دەركەوتنی تێگەیشتن خودی مانا بێ...جگە لە هەموو ئەوانە بۆ تێگەیشتن دەبێ گرنگی بەو شتانەبدەین، کە لەڕێگای زماندا ڕوودەدەن!!ئایا هەموو ئەوانە چ مانایەك ئاشکرا دەکەنو چ تێگەیشتنێدەشارنەوە.
لای فرۆید (قسەكردن)بەبێ مەبەستی قسەکەرمانایوسبەلێكراو لەنێوڕستە هۆشیارەکانیدادەردەبڕێت. لە کارەکانیڤیتگنشتایندا (وەک لە کتێبی لێکۆڵینەوە فەلسەفیەکانیدا) هاتووە؛ خودیتێگەیشتن لەخودی یاسا زمانەوانیەکانبە گرنگتر دەبینرێت، بەو مانایەش ئێمە لەڕێگایمانای زمانی ئاساییەوە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی لە مانای مەبەستداردەگەین،نەك لەڕێگای لۆژیك و ڕێسا ڕێزمانییەكانەوە! واتە مەرج نییە ئاگاداری ئەویاسایانە بین، کەبونیادنانیمانا بەڕێوەدەبەن.
بە كورتی بەیەكەوە نەگونجانیڕوانینی (شاردنەوە)ی فرۆیدی و (بێدەنگی)ی ڤیتگنشتاینكاتێك ئاشكرا دەبێ كە لە شیكردنەوەی فرۆیدیدا(وسبەلێكراوەكان،دەردەكەونەوە)زمان بەبێ سەرنجدەچەسپێ، ئەو كاتەشخودی نەخۆش دەبێتە نێچیریقسەكردن. بەڵام ناڕوونییە فەلسەفیەکانلە دیدی ڤیتگنشتاین کاتێک سەرهەڵدەدەنەوە، کەهێزی ڕێساو یاساكانزاڵن،بێدەنگكردنی ئەو هێزە گۆڕان و سەیرورە بەڕێوەی دەبات.
دەشێ ئامانجیشاردنەوەی دەروونیئەوە بێ، كە تا ڕوونتر ببینرێت، ئاسانتر لەدەستیبدەیت... گرنگترین لایەنەکانیئامانجیبێدەنگی زمانیش بەگوتەیڤیتگنشتاین بۆ ئێمەئەوە بێ، كەتا بە سادەییپەی پێببەرین تەمومژاوی دەربكەوێت...بە مانایەكی دیكە مرۆڤ ناتوانێت سەرنجی شتێک بدات، كە هەمیشە لەبەر چاویدایە...بۆیە چارەی قسەکردن دەبێت لە(فێربوون) پێکبێت، کە بزانیت چی دیارە. بەڵام چارەی مەتەڵی زمان بریتییە لە(بەدواداگەڕان)ی زمان و بنەمای زمان.
لە دەروونشیكاریدابۆ ئەوەی هەموووسبەلێكراوەكانی زمان ئاشكرا بكرێن،پێویستە مانای شاراوە (نیشانەی زمانەوانی)لەڕێگای شارەزاییەوە تەرجەمەینیشانەینەخۆشی(تێگەیشتنی جیاواز) بكەین!بەڵاملای ڤیتگنشتاین،فەلسەفەیاسا زمانەوانییەبێدەنگكراوەكانهاندەدات،ئەو تێگەیشتنە چەمکییەنەبینراوانە ئاشکرا بكات،كە لەبەر ڕۆشناییدا دەردەكەون!خودی ئەودەركەوتنە لەگەڵپەردە لەسەرهەڵدانەوەی سەرکوتکردنی فرۆیدیدایەك دەگرنەوە... كەواتە وەک چۆن ئەرکی دەروونشیکار بە وردی گوێگرتنە لەگێڕانەوەكانی نەخۆش؛لە كارەكانی دوای كتێبی (تراكتاتۆس)ی ڤیتگنشتاین،ئەرکی فەلسەفەلەسەریارییە زمانییەکاندادەمەزرێنێ. بۆ زێتر شارەزایی بڕوانە: مصطفى الحداد: اللغة والفكر وفلسفة الذهن؛ ط الأولى، دار ورد الأردنية للنشر والتوزيع، 2013، ص 78.
جیاوازی/گۆڕان
ئەركی (چارەكردن بە زمان)لای هەر یەك لە فرۆید و ڤیتگنشتاین وەک دوو بیرمەندی دیاردەناس؛ئەوەیە بزانین:ئایا ئەوەیشاراوەیە،هەر ئەوەیە، كە تا خلیسكانی زمانی زێتر تێدا پەیڕەو بكرێت،تا زێتر (جیاواز و فرەڕەنگ) بێ، ئاسانتر لەدەستیدەدەین؛یانئەوەیە، ئەوەی نەتوانرێت بەڕوونیبگوترێت وزێتربێدەنگی لێبكرێ،تا زێتر تەمومژاویدەرنەكەوێت، زێتر (یاریلێكنەچووی تێدا بكرێت)؟!
لێرەدا دەكەوینە بەرانبەر (جیاوازی گوتنی فرەڕەنگ)ی شاراوەكان و (بێدەنگكردنی ڕێسالێكنەچووەكانی مەتەڵی زمان) یان یاریكردن بە لۆژیكییەكان... بێگومان هەردوو تێگەیشتنگرنگییەکی زۆر بە دەركەوتەكانی (شارەزایی) و (توانا) دەدەن؛ئەو دەركەوتانەی كەژیانبە سادەیی دەیانڵێیت... بەڵام لەپشت دەركەوتنی شاراوەكانی دەروون هێزی جیاوازیفرەڕەنگیچەپێنراو وەستاوە... لە پشت بێدەنگكردنی ڕێسالێكنەچووەكانی زمان، یاریكردن بە لۆژیك دەبینرێت... پاڵنەری یەكەمیان پەرچەكردارە و پاڵنەری دووەمیان گۆڕان و سەیرورەیە!! بۆیە چارەکردنی نەخۆشییەدەروونییەكان هەڵوێستێکیئەرێنی لەخۆدەگرێت: بۆ وەڵامدانەوەی ئەوەیلە واقیعی چەسپاودا هەیە!چاوی (كامیرای چەسپاو)ی فرۆیدی جیاوازی فرەڕەنگی چەپێنراوی دەروونی دەبینێ وبەمجۆرەشبۆ چارەکردنی نەخۆشییەکانیبە قسەکردن، هیچ شتێک نییە کە بتوانرێت بکرێت، بەڵکو شتێک هەیە کە دەبێت ببینرێت، ئەو شتەی دەبێت ببینرێت (لە دواییدا) هەربە قسەكردنچارە دەكرێت!بەڵام بۆ تێگەیشتن لەیاریكردن بە لۆژیك و بۆ چارەکردنی نەخۆشییەکانی فەلسەفەبە زمان: فەلسەفە بە هیچ شێوەیەک ناتوانێت دەستوەردان لە بەکارهێنانییارییەكانی زمان بکات؛بۆیە هەموو شتێکوەک خۆی بۆ گۆڕانكاری و سەیرورە بەجێدەهێڵێت؛ بەو مانایەش چاوی كامیرایڤیتگنشتاین جێگیر نییە، بەڵكە توانایەكی جوولاوە، چاوی (كامیرای جوولاو) بەردەوام گۆڕانكارییەكانی سەیرورە دەبینێ! ئەرێنیبوونی گرتنی وێنە جیاوازەكانی دەروون بە (كامیرای چەسپاو) لەوەدایە، كە ئەو شارەزاییەی هەیە، هەر ئەوەیە،ئەگەرچی جیاوازییەكانیش فرەڕەنگبن، بەڵام نەگۆڕن! كەچی نەرێنیبوونی گرتنی وێنەكان بە (كامیرای جوولاو)بەردەوام توانای گۆڕانكارییەكانی بێدەنگی لە جوولەی سەیرورەدا دەبینێتەوە!وەك دەردەكەوێت یەكەمیان پشت بەو (شارەزای)یەكی جێگیر دەبەستێ، كە لە هەموو واقیعەكاندا وەك خۆی دەمێنێتەوە... دووەمیان پشت بەو (توانا)یەكی گۆڕاو دەبەستێ، كە بڕوای بە واقیعی چەسپاو نییە.
كەواتە چارەكردنی نەخۆشییە دەروونییەكان بە زمان لای فرۆید لە (كۆتایی)دا شارەزایی فرۆیدی بەڕێوەی دەبات، شارەزاییەك، كە چەپێنراوەكانی زمان بە قسان ئاشكرا دەكات! چارەكردنی نەخۆشییەكانی فەلسەفە بە زمان لای ڤیتگنشتاین توانایەكبەڕێوەی دەبات، توانایەك، كە هەر لە (سەرەتا)وە بەرەو مەتەڵی زمان گەشە دەكات،فەلسەفەی زمان دەخاتە سەر جوولەی یارییە سادەكانی زمانەوە...دواجار خاڵی بەیەكەوە گونجانی نێوان جیاوازییە فرەڕنگەكان و جیاوازییە لێكنەچووەكان، چارە ئەرێنییەكان و نەرێنییەكانئەوەیە، كە (زمان لە نائاگایی ڕسكاوە)...بۆ زێتر شارەزایی بڕوانە كتێبی: نەست؛ لە دەروونشیکاریی فرۆید و لاکان دا- نووسینی: ئانتۆنی ئیستۆپ، وەرگێڕانی: وەلید عومەر.
ئەرێ/ نەرێ
بێگومان (چارەكردن بە زمان)فەیلەسوفپێی هەڵسێتیان دەروونشیکار، تەنیا لەڕوویئەرێ و نەرێ قبوڵکردن وقبوڵنەکردن...لێك نادرێتەوە... ئەوەیڤیتكنشتاینوەكجیاوازییەكی لێكنەچوو بە ناڕوونی چەمکیفەلسەفەی دەبەخشێت؛ هەمانئەو ئامانجەی هەیە، كەفرۆید لەجیاوازییە فرەڕنگەكانی قسەكردنەوە بە نیشانەی نەخۆشی دەزانێت؛كەواتە (بێدەنگكردنی سیستەم) و (بەقسەهێنانەوەی چەپێنراوەكان) دەبنە شێوازی چارەکردن؛ بەو مانایەش ئەو وەسفکردنەی ئەوان کردارە!! بەڵام پرسیار ئەوەیە: چۆن شتەکان بەوشە ئەنجامدەدرێت؟! بۆ بەدواداچوونی ئەو پرسیارە بڕوانە:فتغنشتاين وفرويد وعالجيةاللغة: إدراكالواضحأم تأسيس الاساطير؟ ماري غيوت- ترجمة:مروان محمود، منصە معنی- انترنیت.
فرۆید لەكتێبی(التحليل النفسي للهيستريا -حالة دورا- ترجمة جورج طرابيشي)دا بۆی دەرکەوتووە، ئەوڕووداوانەی کەكۆمەڵێ نیشانەلای نەخۆش دەورووژێنن؛كاتێك بەسەركەوتوویی بەبیر نەخۆشیان دەهێنینەوە، ئیتر نیشانەكان ون دەبن...واتە کاتێک نەخۆشەکە باسیڕووداوەکەدەگێڕێتەوە؛تا ئەو جێگایەی کە ئازارەکان بە وشەدەردەبڕێت، ئیتر لەوێوە ڕێكاری چارەسەری بە قسەکردن دەستپێدەکات؛ لێرەدا بەجۆرێک قسەکردن کردارە.
بەڵام پێداگریڤیتگنشتاینلەوێوە پشتڕاستدەكرێتەوە؛ کەفەلسەفە کۆمەڵێک تیۆر نییە، بەڵکە چالاکییە... وەک دەڵێت: ئەوەی دەمەوێت فێرتان بکەم بۆچوونەکان نین، بەڵکە شێوازێکی دیكەی جیاوازە بۆ تێگەیشتن...بەو مانایەش هەوڵ نادەم باوەڕتان بە شتێک هەبێت، کە باوەڕتان پێی نییە، بەڵکە واتانلێدەكەم شتێک بکەن کەپێشتر نەتاندەکرد... بەو مانایە قسەی فەیلەسوف، ئەگەر بەڕاستی چارەسەر بێت،كەواتە دەستکەوتێکە، ئەو دەستكەوتە بێلایەن و نەرێنییەیڤیتگنشتاین بۆ فەلسەفە: دووپاتکردنەوەی هەموو شتێکە وەک خۆی،دووپاتکردنەوەی هەموو شتێکەلە بینینیخۆیدا،یان لە ئەنجامدانی شتێک...هەڵبەتە ئەوە لای ڤیتگنشتاینشێوازی چارەکردن بە زمان پێکدەهێنێت!بەو مانایەی كە ئەنجامدانی کارێک پێویستی بە هێنانە ناوەوەی شتێکی نوێ نییە، بۆ نێو زمان، بەڵکە تەنها گۆڕینیتێگەیشتنمانە... بڕوانە: (لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکان، بڕگەی ١١٦).
دواجار ئەوەی بۆڤیتگنشتاین و فرۆیددەردەكەوێت؛ لەسەر بنەمای گەڕانەوەیە بۆبنەمای زمان لەلایەك وگەڕانەوەیەبۆ قۆناغی منداڵی لەلایەكی دیكە... هەموو گەڕانەوەیەك بۆ یادەوەری، ئەو یادەوەرییانەی كە ناکەوێتە ژێر ڕێکخستنى هیچ سیستمێکەوە، گەڕانەوەیە بۆ (بێهودەیی منداڵانە) و(بێهودەیی لۆژیكی) بەو مانایەی كە گێڕانهوه و بەبیرهێنانەوەی فرۆیدی له ئاستی دهروونییهوه، ئهلتهرناتیڤی چەپێنراوی زمانهلە ئاستی قسەكردن و جۆرێکە لەلێكدانەوەی مێژووی نەخۆش... بەڵامڤیتگنشتاین لە پشت گەڕانەوە و بێدەنگكردنی یاسا و ڕێسا لێكنەچووەكانی زمان؛ یاریكردن بە لۆژیك... گەڕانەوەی هەر وشەیەک بۆ چوارچێوەیڕەسەنی خۆی، بنەچەی خۆی...لەڕێسا و یاسا زمانەوانیەکان و لۆژیكبە گرنگتر دەبینێت.
هەولێر 14/8/2025
