بە ڕوونی
كاوە مەحموود
فەلسەفەی مێژوو لای ماركس
بەشی سێیەم
خاڵە سەرەكییەكان سەبارەت بە فەلسەفەی مێژوو لای ماركس لە تێڕوانینی ماركس بە گشتی بۆ چەمكی فەلسەفە و شیكردنەوەی بۆ سیستمی سەرمایەداری جیاناكرێتەوە. ماركس ئاماژە بۆ ڕۆڵ و ئەركی فەلەسەفە لە گۆڕانكاریكردن لە واقیعی كۆمەڵایەتی نەك تەنیا لە بازنەی مانەوەیدا لە شیكردنەوەی واقیع، دەكات. ئەم بۆچوونە بەنەمایەكی سەرەكییە بۆ بەشداریكردنی فەیلەسوفە ماركسیستەكانی دوای ماركس لە گەڵاڵەكردنی تیۆرێكی بتەو سەبارەت بە فەلسەفەی مێژوو و، ئەم ئەركەش لوكاش و ئەلتۆسیر و ئەریك هۆبسباوم و بیری جۆنسون و كەسانی دیكە بینییان و، پێش ئەمان ئینگلز سەبارەت بە مێژووی ئەڵمانیا و مێژووی كریستیان بەرهەمی هەبووە.
میتۆدی ماركسیزم لە بەرهەمەكانی هۆبسباوم تایبەت بە مێژوو ڕوونە و، ئاماژە بە ڕۆڵی مێژوونوس دەكات سەبارەت بە دۆزینەوە و خستنەڕوو میكانیزمەكانی گۆڕانكاری لە دۆخێكەوە بۆ دۆخێكی دیكە لە ئاستی جیهاندا و، لای ئەو ئەركی مێژوونوس وەك میتۆدی ماركسیزم تەنیا دۆزینەوە و هەڵدانەوەی ڕابووردوو نییە، بەڵكو لێكدانەوە و شیكردنەوە و زانینی ئەو پەیوەندییە، كە ڕابووردوو بە سەردەم دەبەستێتەوە.
لە بەرهەمەكانی هوبسباوم (سەردمی شۆڕش 1789ـ1848)، (سەردەمی سەرمایە 1848ـ1875)، (سەردەمی ئیمبراتۆری 1875ـ1914)، (سەردەمی توندڕەوی )، جەخت لەسەر لێكدانەوەی كۆمەڵایەتی بۆ جۆڵەی مێووژیی دەكات. جگە لە بەرهەمەكان خۆی هۆبسباوم دەستنووسی ماركس سەبارەت بە (پێكهاتە كۆمەڵایەتییەكانی پێش سەرمایەداری) لە ساڵی 1964، لە زمانی ئەڵمانییەوە بۆ زمانی ئینگلیزی وەرگیرا و، تیایدا پێشەكییەكی تیۆری و شیكەرانەوەی خستەڕوو و، باسی لە شێوازەكانی كۆمۆنیالیزمەكانی (المشاعیە) كۆنەكان كرد، كە كارتێكردنی لەسەر بنیاتی كۆمەڵایەتی هەبوو و، بەمەش هەندێ بابەتی نوێی خستەڕوو، كە لە ئەدەبیاتی سۆڤیەت سەبارەت بە قۆناغەكانی پەرەسەندنی مێژوو باس نەكرابوو.
ماركس لە سەرجەم بۆچوونەكانی سەبارەت بە مێژوو، كە خاڵی بنیاتنانە بۆ مێژوونووسە ماركسیستەكان، دوور لەوەی تیۆرێكی تەواو و كۆتاپێهنرا سەبارەت بە فەلسەفەی مێژوو بخاتە ڕوو، چەندین خاڵی بنیاتنەرانەی داڕشت، كە پرنسیپ و كلیلی تێگەیشتنە بۆ فەلسەفەی مێژوو لای ماركس و، بەم جۆرە ئێمە لە بەردەم كلیلی كردنەوەی دەرگاكانی مێژووداین، لە ڕێگای تێگەیشتن لە ڕووداوە مێژووییەكان كە بتوانین یاساكان و ئاراستە و بنیاتنانی مێژووی مرۆڤایەتی و ئاقاری پەرەسەندنی بدۆزینەوە.
ئەم پرنسیپ و كلیلانە بۆ حاڵیبوون لە مێژوو بەم جۆرە دەبینم:
یەك/ چەمكی ململانێی چینایەتی
سەبارەت بەم بابەتە لە مانیفێستی كۆمۆنیستیدا هاتووە، كە مێژووی مرۆڤایەتی تا ئێستا مێژووی ململانێی چینایەتییە، كە سێ تەوەری هزری گرنگ لای ماركس دەگرێتە خۆی: (بەجەمسەربوون...چەوساندنەوە.. نامۆبوون).
سەبارەت بە جەمسەربوون تێڕوانین ماركس لەوەدایە، كە تێكڕای ململانێی كۆمەڵگای شارستانی بۆ بەرهەمهێن و خاوەندارەكان، كە مەرج و ئامرازی بەرهەمهێنانیان بە دەستەوەیە دەگەڕێتەوە و، لەسەر ئەم بنەمایە شێوازی خاوەندارێتیش دەگۆڕدرێت.
شارستانی لای ماركس ئەو كاتە دەستیپێكردووە، كە بەرهەمهێنەرەكان زێدەیەك لە پێداویستی خۆیان بۆ خواردن و گوزەرانی ژیانیان بەرهەمدەهێنن. ململانێی چینایەتی لەگەڵ ئەو زێدەیە درووست دەبێت و، ناكۆكی لەو بازنەیەدایە، كە ئەو زێدەیە بۆ كێ بگەرێتەوە و چ لایەنك ببێتە خاوەنداری ئەو زێدەیە.
بە شێوەیكی مێژوویی ئەوەی ئامرازی بەرهەمهێنانی بەدەستەوە بێت هێزی مادی و مەعنەوەی هەیە و زێدەكە بۆ خۆی دەمژێت. لە مێژوودا ململانێی سەرەكی نێوان ئەوانەی خاوەنداری شێوازەكانی بەرهەمهێنان و ئەوانەی بە شێوەیكی كردەیی بەرهەمهێنن و، لە هەمان كاتدا نێوان دەستە و تاقمی خاوەندارەكان ململانێ درووست دەبێت و زۆر جار بە شەڕ و جەنگ یەكلادەكرێتەوە.
چەمكی ململانێی چینایەتی لای ماركس گۆڕانكاری و ریزبەندی لە بواری شوناس و پێكهاتەی چین دەخاتە ڕوو. ماركس ئاماژە بەوە دەكات، كە چینە كۆمەڵایەتەییەكان دژەكانی خۆی درووست دەكات و بەرهەمدەهێنێت و، هەر چینێك پێویستی بە دژەكەیەتی و لە هەمان كاتدا ڕووبەڕووی دەبێتەوە و، ئەمەش ناوەڕۆكی دیالكتیكە لە مەتریالزمی مێژووییدا لای ماركس، كە پێی وایە پەیوەندی نێوان چینەكان لەسەر بنەمای بەجەمسەربوونە و، بەم جۆرەش چینی دەسەڵاتدار و خاوەندار سامان و داهات بۆ خۆی ڕادەكێشێت و ماوە و بوار نادات چینی بەرهەمهێن ئەو سامان و داهاتی بەرهەمی هێناوە بە دەستی بگات.
لەم سەردەمەدا بە جەمسەربوونی داهات و كەڵەكەبوونی سامان گەیشتۆتە دۆخێكی ئەوتۆ، كە دەستەبژێرێكی زۆر سنووردار واتە ئۆلیگارشیەكی بەرچاو داهاتی جیهانی بە ملیارەها لا كەڵەكە دەكرێت و زۆربەی مرۆڤایەتی لە دۆخی هەژاری و نەبوونیدایە.
هۆكاری سەرەكی ئەم جەمسەرگەرییە بۆ بابەتی چەوساندنەوە دەگەڕێتەوە، واتە توانا و هێزی ئەو چینەی سەرجەم داهاتی بەدەسەتەوەیە و دەستی بەسەر مەرجەكانی بەرهەمهێنانی لە جیهاندا گرتووە كە، زێدەبایی بۆ خۆی بمژێت و، توانای چەوساندنەوەی ئەو هێز و چینەی هەبێت كە بەرهەمهێنەری ڕاستەقینەن.
بوونی جەمسەرگیری بە هۆی چەوساندنەوە دۆخێكی چلۆنایەتی بەرهەمدەهێنیت و پێی دەڵێن نامۆبوون، كە تیایدا بەرهەمهێن دووچاری نامۆبوون سەبارەت بە وزە و تواناكانی و نامۆبوون لە خودی خۆی دەبێتەوە و بەم جۆرە سێ كۆچكەی ململانێی چینایەتی، كە بریتین لە بەجەمسەربوون و چەوساندنەوە و نامۆبوون لە نێو یەك بازنە و یەك چەمكدا، كە ململانێی چینایەتییە درووست دەبێت.
دوو/ ململانێی چینایەتی، كە كلیلی یەكەمە بۆ تێگەیشتی فەلسەفەی مێژوو لای ماركس گریمانێكی تیۆری پشتبەستو بە هزر و بیری داماڵڕاو لە واقعی كۆمەڵایەتی و لە بنەما و شێوازێكی بەرهەمهێنانی مێژوویی كۆمەڵگا نییە. زێدەبوونی بەرهەم، كە بابەتی بنەمای ململانێی چینایەتی لە شارستانییەكان بابەتێكی زاتی نییە، بەڵكو دەبێ لە ڕوانگەی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و لە بواری شێوزای بەرهەمهێنان و بەڕچاوكردنی ژینگەی پەیوەندییە ناوخۆیی و دەرەكییەكان بڕوانیە ئاست و ئاراستەی ناكۆكی و ململانییەكان، واتە ناكۆكی ناوخۆیی خودی ئەو ژینگەیە و ئەو ناكۆكییەش، كە گۆڕانكاری درووست دەكات، كە مەرج نییە ئەو گۆڕانكارییە بۆ بەرزكردنەوە و پێشخستن بێت و ئەگەری تێكدان لە ئارادایە.
ماركس لە مانیفێستدا سەبارەت بە ناكۆكییە ناوخۆییەكانی كۆمەڵگاكان دوو ئەگەر دادەنێت. ئەو ناكۆكییانە لەوانەیە ببێتە هۆكاری پێشكەوتن و بەرزبوونەوە و، لەوانەیە بە پێچەوانەوە ببێتە هۆكاری تێكدان و خراپبوون.
