ئیدریس سدیق
کێ دەرگای دۆزەخی کردەوە ؟ !
کێ عێراقی بە ئەمڕۆ گەیاند ؟
مێژووش زمانی هەیە ، راستییەکان دەبێ بوترێن و بنووسرێن و نەشێوێنرێن .
ئینگلیزە چاوشینەکان ، بەر لە جەنگی جیهانی یەکەم 1914 / 7 / 28 - 1918 / 11 / 11 تا کۆتایی جەنگی جیهانی دووەم 1939 / 9 / 1 - 1945 / 9 / 2 ، خاوەنی گەرەترین ئەو ئیمپڕاتۆرییە پان و پۆڕە مەزنە بوون ، وەك مێژوونووسان دەڵێن رۆژی لێ ئاوا نەدەبوو ، هەر لە باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی ئەفریقیا و ئەمریکا ، بۆ ماوەی سەدەیەك تاکە هێزی دەستڕۆیشتووی جیهانبوون و % 23 ی دانیشتوانی گۆی زەوی لە ژێر دەسەڵاتیاندابوون ، دەستیان بەسەر خێر و بێری ئەو کۆڵۆنیاڵانە داگرتبوو ، مرواری و یاقووت و ماس و بەردە گرانبەهاکانی تاجی پادشا کە بە ملیۆنەها دۆلار مەزەندە دەکرێ ، تك تك ئارەقەی رەشی رەشوڕووتی ئەو کۆڵۆنیاڵانەی ڵێدەتکێ ، جگە لە ملوانکە گرانبەهاکانی خانمەکانیان ! مێژوویەك لە داگیرکاری و فراوانخوازی وسەرکوتکاری ، دانیشتوانێش بە دواکەوتوویی و نەداری ژیانێکی کۆڵەمەرگی دەژیان ، وەك بنکەیەکی سەربازی و چاودێری تۆڕی بازڕگانیی بەکار دەهێنران .
ئەو ساڵانەی کە لە وڵاتی هیندستان کە بە گەوهەری تاجی بەریتانیا ناسدەکرا جێی پێی خۆیان قایمکردبوو ، بە رێکەوت دیپلۆماتکارە ئینگلیزەکە چاوی بە خوێندکارێك دەکەوێ ئازاری مانگایەکدەدات ، لێیدێتە دەنگ و بەسەریدا هاوار دەکات کە چۆن تاوانی وادەکات ؟ بە شێوەی هیندۆسییەکان ، لە بەردەم مانگاکە دەوەستێ و داوای لێبوردنی لێدەکات ، بە میزەکەی دەموچاوی دەشوات ، لەولاشەوە هیندۆسەکان پەلاماری خوێندکارەکە دەدەن ، هاوڕێی دیپلۆماتکارەکە لێی دە پرسی کە ئایا باوەڕی بەو ئاینە هەیە ؟ بە نەخێر وەڵامیدایەوە و بەڵام ئەگەر ئاوای نەکردبایە ؛ ئەوا ئەو خوێندکارە 50 ساڵ هیندی پێشدەخست ، ئەدی کاری داگیرکەر چییە جگە لە سیاسەتی چەواشە نەبێ ! داگیرکردنی عێراقی وڵاتی میزۆپۆتامیا ، خەونی دێرین و لە مێژینەی ئینگلیزەکانبوو ، زانیاری ورد و تێروتەسەڵ و سرنجڕاکێشیان بە دەستکەوتبوو لە رێگەی گەریدە و سیخوڕ و شارەزاکانیان ، لەرووی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی ، ئابووری ، ئاینی و ..... ، بەستنی بەکۆڵۆنیاڵەکانی باشووری رۆژئاوای ئاسیا و وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ، بەهێزکردنی پێگەی سەربازی و بازرگانی ، دابینکردنی خەرجیی و سووتەمەنی ، هێزی خۆماڵی بۆ سوپاکەیان ، بۆیە ئەگەر داگیریاننەکردبایە ، ئەو وڵاتە کراوە دەبوو بۆ هێز و رامانی جۆراوجۆر تا داگیریبکەن ، بەمەش بەرژەوەندییەکانی ئینگلیزی لە ناوچەکەدا دەخستە مەترسییەوە .
عوسمانیەکان بوون بە هاوپەیمانی ئەڵمانەکان ، نێردە و هەواڵگری ئینگلیزەکانیش بانگەوازی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی وڵاتانی عەرەبییان راگەیاند بۆ وەستانەوە دژی عوسمانییەکان و ئازادکردنیان .
ئینگلیزەکان لکاویان بۆ عێراق دەهاتە خوار لە رووی هەڵکەوتە ستراتیژییەکەی و دەوڵەمەندی ، وەك تێرمیناڵێك بۆ بەستانەوەی وڵاتە کۆڵۆنیاڵەکانی ئاسیا بە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوڕوپا ، لە ئۆکتۆبەری 1914 ، سوپای لیفی کە پێکهاتەی ئینگلیز و هیندییەکانبوو لە عێراق دابەزین و پێشڕەوییانکرد بۆ داگیرکردنی و لکاندنی بە ئیمپڕاتۆرییەکەیان لە نۆڤێمبەری 1918 ئۆپەڕاسیۆنەکانی سەربازی کۆتایێهات و شازادە فەیسەڵی یەکەمیان لە بنەماڵەی هاشمی ، کە پێشەنگبوون لە هاوکاری ئینگلیزەکان لە جەنگی جیهانی یەکەم ، لە سەر تەختی پاشایەتی دانا وەك بووکەڵەیەك و گرێدراوی ئەمریکا و ئیسڕائیل ، قۆناغێکی نوێ لە 1921 تا 1958 لە مێژووی هاوچەرخی عێراق دەستیپێکرد ، جاڕی دامەزراندنی دەوڵەتی سەردەستەی نەتەوەیی ستەمکار درا ، باڵا دەستی خۆی بەسەر ناوچەکەدا سەپاند و کرایە گۆڕەپانێکی سەربازی ، گەورەترین بنکەی سەربازی لە حەبانیە ( فەلوجە ) و بنکەی سوێس لە میسڕ .
پیادەکردنی سیاسەتی پەرتکە و زاڵبەیان پیادەکرد لە ململانێی رەگەزی ، چینایەتی ، ئایینی و ..... ،
نەبوونی دەستوورێکی نووسراو و دەستبەسەراگرتنی سامانی عێراق لە نەوت و تەرخانکردنی بڕێکی یەکجار کەم لە داهاتەکەی بۆ خەڵکی عێراق هۆکاری دواکەوتوویی بوو لە سەرجەم بوارەکان و باڵیکێشابوو بە سەر کۆمەڵگا لە هەژاری و نەداری ، بێکاری ، رێژەیەکی کەم لە دانێشتوان خوێندن و نووسینیان هەبوو ، تەنانەت هەندێ لە ئەندام پەڕلەمانەکانیش کە بە تەزکیەی دەسەڵات دادەمەزرابوون ، خوێندەوارییان نەبوو کە ئەمەش سەرەتاترین ماف و پێداوێستی ژیانبوو ، کۆتوبەندکردنی دەسەڵاتی عێراقی بە مۆرکردنی کۆمەڵێ رێککەوتننامە و پەیماننامەی ستەمکارانە ، ناڕەزاییەکی زۆر و فراونی سەرجەم چین و توێژی سەربازی و مەدەنی بەدوایخۆدا هێنا ، بەرتەسککردنەوە و بێدەنگکردنی ئازادییەکان ، سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان ، راپەڕینەکان و خۆپیشاندانەکان ، بزووتنەوەی جوتیاران و مانگرتنی کرێکاران ، بەزەبری ئاگر و ئاسن و دڕندانە دا دەمرکایەوە ، لە سێدارەدان ، زیندانیکردن ، چاودێرێکردن ، دوورخستنەوە ، داپلۆسین ، راوەدوونان و ........ ی کەسانی تێکۆشەر و دڵسۆز و رۆشنبیر و وڵاتپارێز ، قەدەغە کردنی دامەزراندنی حزب و سەندیکا و کۆمەڵەو ..... ، دەرەبەگ و سەرمایەدارەکان ، دەسەڵاتی باڵایان هەبوو لە یەکلاکردنەوەی پرسەکان ، دانانی بەربەست و کۆسپ لە بڵاوبوونەوەی کۆمۆنێزم و رێگری لە بڵاوبوونەوەی بیر و بۆچوونی نوێی پێشکەوتنخواز ، کاتێ محەد عەلی پاشای میسر دەخوازی سیستەمێکی نوێی بەڕێوەبردن رابگەیەنێت و گۆڕاکاری ریشەیی لەناو دامو دەزگاکانبکات ، ئینگلیزەکان بە هاوکاری عوسمانییەکان ناپاکی کرد و بزووتنەوەکەیان لەبار برد ، بە هەڕەشە و مەترسی لەسەر بەرژەوەندییەکانیان لە ناوچەکە وێناکرد ، هەربۆیەش مارکس لەسەر محەمەد عەلی وتەیەکی هەیەو دەڵێت : " دەیویست تەڕبووشێکی بەتاڵ بە عەقلێکی راستەقینەی پڕ بگۆڕێتەوە ! "
شەقامی عیراقی دەکۆڵا ، ناڕەزایەتییەکان ، پاشاگەردانی و بێ متمانەیی شەقام ، رۆژ لە دوای رۆژ لە هەڵکشاندابوو ، بەرپابوونی شۆڕشی ئەفسەرە ئازادیخوازەکانی میسر لە 1952 / 7 / 23 ، دۆڕانی عەرەب لە شەڕی جوولەکە و راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسڕائیل لە 1948 / 5 / 14 ، هۆکارگەلێکی ناوەخۆ و دەرەوە رەنگڕێژی چەخماخەی کودەتا سەربازییەکەو شۆڕشی 1958 / 7 / 14 بوون ، کە زۆریشهات قەواڵە بەتاڵە ، لە رووی سیاسیی و کۆمەڵایەتی عێراقی گواستەوە قۆناغێکی نوێ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و یەکێکە لە خاڵە وەچەرخانەکانی مێژوویی عێراقی نوێ .
شۆڕش ، واتە نویبوونەوە ، ژیانەوە ، بنیادناوەوەی سەردەمیانە ورەنگڕێژکردنی سیاسی و کۆمەڵایەتی ، بە نیشتیمانیکردنی دامودەزگاکان ، سامان ، هێز و هەواڵگری ، داکۆکی لە چەمگەکانی ئازادی ، یەکسانی ، دادپەروەری ، کۆمەڵگەی دیموکڕات لە هزر و ئایدیا ، باڵادەستی دەسەڵاتی گەل و چاودێری و بەرپرسیارێتی لە بڕیارەکان و ........ .
لە یەکەم بڵێسەی شۆڕش ، سەرتاپا گەلانی عێراق و بە سەرجەم چین و توێژەکانیەوە ، بە جوشوخرۆشێکی زۆرەوە پێشوازییان لێکرد و پشتیوانییان بۆ سیستەمی کۆماری و هەڵوەشاندنەوەی رژێمی پاشایەتی دەربڕی ، دەستکرا بە دەستبەسەراگرتن و بە نیشتیمانیکردنی سامانی سەر زەوی و ژێر زەوی ( بڕینی هێڵی نەوتی عێراق - ئیسڕائیل ) ، بەهێزکردنی ئاسایشی نەتەوەیی سیاسی وئابووری و کۆمەڵایەتی ، بە هەڵوەشاندنەوەی سەرجەم رێککەوتننامە و ئەو پەیماننامانەی کە عێراقی کۆتوبەند کردبوو ( پەیماننامەی بەغدای ناسراو بە سەنتۆ 1955 / 2 / 24 بۆ رێگەگرتن و لەمپەر دروستکردن بەرامبەر تەشەنەکردنی بیری کۆمۆنیستی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ) ، هاتنە دەرەوەی عێراق لە بلۆکی ئستەڕلینی و ئازادکردن و سەربەخۆبوونی ئابووری و دراوی عێراقی ، بێلایەنی و پەیوەندی توندوتۆڵ لە گەڵ وڵاتانی سۆشیالیست ، هاوکاری رێکخراوە فەلەستینییەکان ، داواکردنەوەی دوورگە داگیرکراوەەکانی کەنداو لە ئێران ، رێکخستنەوەی سوپا ، لە رەگەوە هەڵکێشانی سیستەمی بنەماڵەیی و خێڵەکی ، چەسپاندنی مافی گەلی کورد لە دەستور ( کورد و عەرەب یەکسانن لە ماف و ئەرك ) و بەشداریکردنیان لە کابینەی تازە ، یاسای چاکسازی کشتوکاڵ ، بنیادنانەوەی ژێرخانی ئابووری و گەشەی پیشەسازی ، رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی ، هەژاری ، بێکاری ، چاکسازی و گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و نیشتەجێبوون و ئاوەدانی ، نەهێشتنی نەخوێندەواری ( دامەزراندنی دەرچوانی حوجرەی فەقێیاتی ) ، ئازادی رادەربڕین و پێکهێنانی سەندیکای سەرجەم چین و توێژەکان ، بە دەستورکردنی دیموکڕاتی و پەڕلەمانی سەربەخۆ ، گۆڕانی ریشەیی لە سروشت و ژیانی دانێشتوان و ........... .
لەگەڵ یەکەم چەخماخە و جاڕدانی سیستەمی کۆماری ، وڵاتانی سەرمایەداری بە رابەرایەتی ئەمریکا و بەریتانیای شۆککرد و نیگەرانیکردن ، کەوتنە پەلەقاژێ و دۆزینەوەی رێگە چارەیەك بۆ لەباربردنی ، لێدوانەکانی بەرپرسانی ئەمریکا و بەریتانییەکان دڵەڕاوکێکانیان نەشاردەوە لە باڵادەستی بیری چەپ و پێشکەتنخوازی لەسەر تەواوی بەرژەوەندییەکانیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ، بەتایبەتیش پاش جەنگی جیهانی یەکەم و رێککەوتننامەی سایکس پیکۆی دابەشکردنی میراتی پیاوە نەخۆشەکەی عوسمانییەکان کە لە هەرپاچەیەکی جوگڕافی دەوڵەتی ستەمکاری دەوڵەتی نەتەوەیی خێڵەکی دامەزراندبوو بۆ بەردەوامبوونی ململانێکان و بەریەککەوتن . هەواڵگری CIA ی ئەمریکی ، SIS ی بەریتانی ، MOSSAD ی ئیسڕائیلی ، MIT ی تورکی ، ساواکی ئێرانی ، بە هاوکاری ناسیۆنالیستە شۆڤینیستە عرووبییە تۆندڕۆکان ، بەعسییە نەتەوە پەرستەکان ، دنەدانی حەوزەی ئایینی ( سوننە و شیعە ) ، بە هاوکاری و پشتگیریکردنی بزووتنەوەی ناسیۆنالێستی کوردی توندڕۆ ، کە یارمەتی ماددی و جۆرەها چەکی پۆڕت سەعید و ستێرلینگی بۆ دابینکرا بۆ لێدانی خەنجەری ژاراوی هەواڵگری هەرێمی و جیهانی لە پشتی شۆڕشی 14 ە ی تەممووز وەشاند ، وەك چۆن حکومەتی نیشتیمانی سیاسەتمەدار ، نووسەر ، پارێزەر و نیشتیمانپەروەری محەمەد موسەدەق ، کە دوو جار لە رێگەی پڕۆسەی دەنگدانێکی دیموکڕاتی هەڵبژێردرا بە 35 ی سەرۆکوەزیرانی ئێران 1951 - 1953 ، بە هەمانهەنگی هەواڵگرییە هەرێمی و جیهانی بە کردەی ئاجاکسی لەباریانبرد .
تا ئەو ساتە لە 1963 / 2 / 8 ، وەك کۆمۆنەی پاریس تەمەن کورتبوو لە 1871 / 3 / 18 - 1871 / 5 / 28 ، زامە قڵیشاوە پڕ لە ئێشوئازار و بە سفتو سۆکە خوێنی لێدەچۆڕێ ، دەرگای دۆزەخیان خستە سەرپشت و عێڕاقیان نوقمی دەریای خوێنکرد .
بۆ سەدان ساڵی تریش چڤاکی ناسیۆنالیستی توندڕۆی عڕووبی بە دروشمی هەڵخەڵەتێنراو و ئێکسپایەری ( أمة عربية واحدة ذات رسالة خالدة ) ، ( من المحيط إلى الخليج ) ، ( وحدة - حرية - إشتراكية ) ، ( بالروح بالدم نفديك يا ....... ) و ..... ، یا دروشمە زەق و بەرچاو سواوەکانی چڤاکی ناسیۆنالیستی نەتەوەیی کوردی توندڕۆی داردەستی هەواڵگری هەرێمی و جیهانی ، لە هەلهەلەی ئاخێنراوی پووچی بێ ناوەڕۆکی بەتاڵ و بێمانای نەتەوەیی و دروشمی قەبە و زلی وەك ( کوردستان یان نەمان ) ، ( یا کوردستان یان نەمان ) ، ( یا کەرکووك یا خانەقین یا تا ماوین ئەجەنگین ) ، ( لا تقتلوا الحية و العقربا ٱقتلوا الكرد الذي إستعربا ) ، ( عەفلەقی بکوژە تا کورد بژی ) ، ( فاشیست بکوژە تا گەل بژی ) و ........ ! ، شۆڕشی عێڕاقیان لەبار برد کودەتا لەسەر کودەتا .
بۆ سێ چارەکە سەدە دەچێت ، کورد گیرۆدەی دەستی خیانەت بووە ، بووەتە مەقاشی داگیرکەران و پردی تێپەڕاندنی ئەجیندا و مەرامە گڵاوەکانیان ، هاوڕێ فەهدیش پێشبینییەکەی راستبوو کە وتی : ( الکرد یحتاج الی حزب عمل لا الی حزب امل ) .
ئەوەی پەندی لە مێژوو وەرنەگرتبێت تەنها کوردە ، مێژووی ئەو سی و دوو ساڵەش حاشا هەڵنەگرە لە سەر خیانەت و پۆست و پارە و گلەییش لە مێژوو و جوگڕافیا و دەستی دەرەکی دەکات !
بەڕێوەچوونی کۆنفڕانسی شوومی سەد ساڵەی لۆزان لە 2023 / 7 / 25 - 23 ، کە کوردی تیادا بۆ چوار پارچە دابەشکرا ، بە چوار ئاڵای رەنگاوڕەنگ بەشداری تێداکرا !
خۆ ئەوەش لۆزان و داگیرکەر نەبوو ئەو زوونەی باشووری کردە دوو بەش و سنوور و دیواری دێگەڵەی بەرلینی قیتکردەوە !
ئایا کێ کورد و گەلانی عێراقی بەو رۆژە گەیاند ؟ لە مێژە وتراوە ( ئەو بەردەی نەزان دەیخاتە گۆمێکەوە ، بە سەد زانا دەرناهێنرێ ) !
ئیدریس سدیق
27 / 7 / 2023
سوود لە google و هەندێ سەرچاوەی مێژوویی و بیرەوەرییەکان وەرگیراوە
