بە ڕوونی
كاوە مەحموود
هەڵكشان و داكشانی ڕەوشی دۆزی ژنان وپرۆسەی تێكۆشان بۆ دابینكردنی مافەكانی لە نێو ئەو كۆمەڵگایانەی پرۆسەی مۆدێرنە و ڕۆشنفكیری و عەقلانیەتی بە خۆوە نەبینیوە، هەرچەندە تیایاندا باس لە قۆناغی گواستنەوە بۆ دیموكراسی و گەشەپێدان بكرێت وەك لە هەندێك لە نموونەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانەش كوردستانی خۆمان، هەردەم شوناسێكی بەرچاوەی پەرەسەندنەكان لە بواری خەباتی ژنان لە پێناوی ئازادی و یەكسانی و نەهێشتنی سەرجەم دیاردەكانی توندوتیژی و بابەتی بەشداری سیاسی بووە. زۆر جار لە ماوەیەكی دیاریكراودا و لە سایەی ڕەوشێكی لەباردا، كە بێ گومان پەیوەندی بە بوونی سەقامگیری سیاسی و ئاراستەی بەرەو دیموكراسی و هەنگاونان بۆ گەشەپێدان لە نێو كۆمەڵگادا بووە، كۆمەڵێك هەنگاوی ئەرێنی و چلۆنایەتی لە بواری دابینكردنی مافەكانی ژنان ئەنجام دراوە و، بە شێوازی دەركردنی یاسای پێویست و دانانی میكانیزمی جێبەجێكردن و دەزگای تایبەت بۆ بایەخدان بە دۆزی ژنان و ماوەدان بە چالاكی ڕێكخراوە مەدەنییكانی بواری پرسی ژنان ڕەنگیداوەتەوە، بەڵام بە هۆی كەڵەكەنەبوونی پرۆسەی سیاسی و كۆمەڵگایی لەم بواری گۆڕانكاری كۆمەڵایەتیدا لەگەڵ هەر شەقاندن و لەرزینێك هەنگاوەكانی پاشگەزبوونەوە و داكشان بە هۆی فشاری هێزی كۆنەپەرست و هەڵَگرانی نەریتە دژ مەدەنییەكان دەستپێدەكات و، هەنگاوەكانی دەسەڵاتی سیاسی لە چوارچێوەی عەقلیەتی پیاوسالاری لە هەر چركەیەكدا بۆی بلوێت، ڕێسەكان دەكاتەوە خوری و كاردەكات بۆ ئەوەی كاروانێك، كە چەندین ساڵە رێڕەوی تێكۆشانی درێژخایەنی گرتۆتەبەر بیهێنێتەوە خاڵی دەستپێك.
هەرچەندە ئەم نموونانە بە گشتگیری ئاڵۆزی بۆ تێكۆشانی ژنان و ڕەوتی پێشكەوتنخواز لە كۆمەڵدا لە پێناوی سەرجەم بابەتەكانی پەیوەست بە دۆزی ژنان درووست كردووە، بەڵام ئەو ئاڵۆزی و تەگەرە درووستكردنە و ئەو بەربەستانەی هەن بۆ بزوتنەوەی فیمینیستی لە كوردستاندا زیاترە و، جگە لە بەربەستە ناوخۆییەكانی نێو خودی كۆمەڵگا لە هەرێمدا، دەستێوەردان و بەربەستەكانی دیدی سیاسی و بەكارهێنانی چەكوشی دادگای ئیتحادی عێڕاق ئاڵۆزی و بەربەستی نوێی بەردەم تێكۆشانی ژنانی كوردستان درووست كردووە.
نموونەی ئەم بەربەستانەش بڕیاڕی دادگای ئیتحادی ژمارە 233یە سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی بڕگەیەك لە هەمواركردنی یاسای باری كەسێتی كە لە كوردستاندا ماف بە ژنان دەدات لە حاڵەتێك مێردەكەی ژنی بەسەردا بهێنێت لە دادگا داوای جیابوونەوە بكات، كەچی دادگای ئیتحادی بە پێچەوانەی ماددەی 41 لە دەستووری عێڕاق، كە مافی فرەبوونی یاساكانی باری كەسێتی بە پێی ئاین و ئاینزاكان داوە، ئەو دادگایە بەرگی موفتی لەبەردەكات و وەك "موجتەهدێك" لە بواری فقهی ئیسلامی بڕیار دەدات.
نموونەیەكی دیكەی ئەم ڕێچكەیە دووا بڕیاری دادگای ئیتحادی، كە ئەم جارەیان بەرگی زانایەكی بواری سۆسیۆلۆجی لەبەردەكات و بەكارهێنانی وشەی جەندەر لە ڕینماییەكانی ئەنجومەنی وەزیرانی عێڕاق بەناشیاو دادەنێت و لای دەبات.
ئەگەر بڕوانینە دۆخی مەسەلەی تێكۆشانی ژنان لە ماوەی ساڵی ڕابووردوودا، ڕچاوی ئەوە دەكرێت، كە شاڵاوەكانی دژایەتیكردنی بابەتی جەندەر و شێواندنی پێناسەكەی نەك تەنیا لە كوردستان و عێڕاق، بەڵكو لە سەرجەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقیادا بەرەو زیادبوون دەچێت و، ئەمەش لە سیاسەتی هێز و ناوەندی پارێزگاریخواز و هەڵگرانی پرۆسەی ئیسلامی سیاسی و حوكمرانە كۆنەپەرستەكان جیاناكرێتەوە و، لە ڕێگتی توندكردنی ئەم شاڵاوە لە لایەكەوە كار بۆ سەپاندنی تێكڕای ئەو ئاراستە سیاسییانە دەكەن، كە بەرهەمی كۆمەڵگای پیاوسالارییە و، لە لایەكی دیكەوە بارودۆخێكی ڵێل و تەمومژاوی بە لابردنی ڕای گشتی خەڵك سەبارەت بە كێشەی ئازادی و نان و ژیانی پڕكەرامەت و نەهێشتنی بێكاری و هەژاری و وابەستەی ئابووری درووست دەكەن.
لەگەڵ نزیكبوونەوەی ڕۆژی جیهانی ژنان لە هەشتی مارسی 2024دا داكشانێكی بەرچاو و، شاڵاوێكی فەرەلایەن دژ بە بزوتنەوەی فیمینیستی لە كوردستان و كارو خەباتی ڕێكخراوەكانی ژنان و تێكۆشانی هێزی پێشكەوتنخواز و، تەنانەت ئەو دەستكەوتانەی لە ساڵانی ڕابووردوودا لە یاساكانی پەرلەمان و هەنگاوەكانی حكومەتدا ئەنجامدراوە، بەدیدەكرێت.
ئەم ڕەوشە نوێیە پێویستی بە خوێندنەوەیكی هەمەلایەنی و هاوبەشی ڕێكخراوە فیمینیستەكان و هێزە سیاسییە چەپەكانی كوردستان هەیە، كە تیایدا تەگەرە كۆن و نوێكانی بەردەم كاروان و پرۆسەی كاركردن بۆ یەكسانی ژنان و دەستەبەركردنی سەرجەم مافەكانی دەستنیشانبكرێت و، بەڕوونی ئاماژە بەو ڕێگرانە بكرێت، كە ئەمڕو بواری سیاسەتی گشتی و یاساكان و بابەتە كۆمەڵایەتی و كەلتووری و ئاراستەكانی گوتاری ئایینی و كەنارخستنی بەشداری ژنان لە كاری سیاسی گرتۆتەوە.
بێگومان مەبەست لەم خوێندنەوە هاوبەشە گەیشتە بە داڕشتنی ئەجیندەی كاری هاوبەش و گوتارێكی یەكگرتووی كاریگەر بە مەبەستی فشارخستنە سەر ڕەهەندەكانی كاری وابەست بە تێكۆشانی ژنان بەتایبەتی لە بواری پەرلەمان و یاسادانان و كاری حكومەت و چالاكی و كاری حزبە سیاسییەكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی و بواری میدیا.
لەم بوارەدا گرنگە ئەنجومەنی باڵای خانمان لە كوردستاندا ڕۆڵێكی كارا بگێڕێت و ستراتیجی نیشتمانی كوردستانی تایبەت بە دۆزی ژنان لەسەر بنەمای كەلتووری یەكسانی و دژایەتی توندەتیژی و كاركردن بۆ ئەوەی چەمكی یەكسانی جەندری بخرێتە نێو سەرجەم سیاسەتە گشتییەكانی حكومەت و بواری دانانی بودجەی گشتی و، بە ڕچاوكردنی ئاڵۆزی و بەربەستەكان ئەم ستراتیجە، دەوەڵەمەند و نوێبكاتەوە.
تەواوكەری ئەم ئاراستەیە بە كاركردنی حكومەت بۆ بەهێزكردنی توانای ئابووری ژنان و كەمكردنەوەی بۆشایی ئاستی ئابووری، كە بەهۆی هەژاری ژن و دیاردەی بێكاری، نابەرامبەری ڕەگەزی تیادا هەیە.
یەكێك لە بوارەكانی دیكەی كاركردن، بابەتی حزبی سیاسییە، كە گرنگە سەرجەم حزبە دیموكراسی و پێشكەوتنخوازەكان مەسەلەی مافی ژنان و بەشدارییان لە ژیانی ناوخۆیی حزبەكان و بڕیاری سیاسی و كۆمیتە سەركردایەتییەكانی نێو حزب و بەشدارییان لە پرۆسەی سیاسیی لە كۆمەڵگادا لە پێشەنگی لیستی كاركردنی حزبیدا بێت.
گرنگە ئەجیندەی كارەكان بواری چالاكی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی بگرێتەوە و بوارێكی فراوان بۆ ژنانی لاو لە بەشداریكردنی چالاكییەكانیان و لە بواری پێگەیاندنیان ببینێت و، پەرە بە بنیاتنانی تۆڕی هاوبەش و هاوپەیمانی درووستكردن سەبارەت بە مافی ژنان بدەن.
دەزگاكانی ڕاگەیاندن و تۆڕی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان بوارێكی دیكەی كاری هاوبەشی گرنگە بۆ نەهێشتنی ئەو وێنە و شێوازەی كۆمەڵگا تەقلییدییەكان دەیدەنە كەسایەتی ئافرەت وەك بونەوەرێكی لاواز و بێدەسەڵات كە مەیلی هەڵەی هەیە.
لەم هەلومەرجەدا بەردەوامبوونی پەیوەندی ڕێكخراوەكانی ژنان و بزوتنەوەی فیمینستی بە ئاژانسە تایبەتییەكان نەتەوە یەكگرتووەكان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و بەشداری لە سەرجەم چاوپێكەوتن و كۆنگرە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكان گرنگە و، ڕێگای جەختكردنەوەیە لەسەر شوناسی نێونەتەوەیی تێكۆشانی ژنان لە پێناوی عەدالەت و گەشەپێدان و یەكسانیدا.
