بە ڕوونی
کاوە مەحموود
مارکسیزم و چینی کۆمەڵایەتی
به شی یەكەم
کارل مارکس لە مانیفێستی کۆمۆنیستدا دەڵێت: مێژووی هەموو کۆمەڵگایەک تا ئەمڕۆ جگە لە مێژووی خەباتەکان (خەباتی چینایەتی) هیچی تر نەبووە. گەلی ئازاد، کۆیلە، ئاغاکان، خەڵکی ئاسایی، فیۆداڵەکان، کۆیلەکان، و پیشەوان، مامۆستا، دروستکەر، واتە بە کورتی ستەمکاران و گۆشەگیرکراوان، بەردەوام لە ململانێدا بوون لەگەڵ یەکتر، و خەباتێکی بێوچانیان ئەنجامدا، خەباتێک کە هەندێکجار شاراوە و هەندێکجاریش کراوە بوو. هەرجارە بە گۆڕانێکی شۆڕشگێڕانە بۆ هەموو کۆمەڵگا، یان بە داڕمانی یەکێک لە چینە ناکۆکەکان کۆتایی پێهات. بەم شێوەیە کۆمەڵگا لە سەردەمە مێژووییەکانی پێشوودا دەبینین کە نزیکەی لە هەموو شوێنێکدا بە چینە جیاوازەکان و بەپێی پلە و پلەی کۆمەڵایەتی جیاواز ڕێکخراوە.
ئەم ئاراستەیەی مارکس کە لە مانفێستی کۆمۆنیستی باسی کردووە بەندە بە تیۆری مێژوو لای مارکس، کە ئەمەش بەشێکە لە متریالزمی میژوویی، بەڵام ئەگەر بە وردی توێژینەوە لەسەر پێناسەی چین لە بواری سۆسیۆلۆجی و ئابوورییەوە لای مارکس بکرێت، بۆمان دەردەکەوێت کە بەکارهێنانی ئەم چەمکە لای مارکس شێوازێکی پراکتیکی لە ڕەوشێکی مێژوویی و کۆمەڵگایی دیاریکراو وەرگرتووە.
لە بەشی سێیەمی سەرمایەدا مارکس ئاماژە بەوە دەکات کە بوونی چین لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا و بوونی ململانێی چینایەتی لەلایەن ئەوەوە نەدۆزراوەتەوە و، پێش ئەوە هەندێک لە مێژوونوسان ئاماژەیان بە دابەشبوون و پەرەسەندنی تێکۆشانی مێژوویی چینەکان لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا کردوە و، بەشێک لە ئابووریناسە بۆرژواکان ناکۆکی ئابووری نێوان چینەکانیان خستۆتەڕوو. بەڵام ئەوەی کە نوێیە و مارکس دایهێناوە ئەوەیە کە بوونی چین پابەندە بە قۆناغە جیاواز و حۆراجۆرەکانی وەبەرهێنان.
بە شێوەیکی گشتی لە هزری مارکسیدا لە دیدێکی سۆسیۆلۆجی و بە شێوەیکی پراکتیکی و لە چوارچێوەی بەکارهێنانی چەمکی چین لە هەلومەرجی جیاواز و، لە بازنەی شیکردنەوەی بەرجەستەکراو بۆ واقیعی بەرجەستەکراو، بە ڕچاوکردنی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی لێکدانەوە بۆ چەمکی چین کراوە و ئەمەش بەشێکە لە میتۆدی بازدان بەسەر دۆگما لە شیکردنەوەی دیاردە کۆمەڵایەتییەکان لە چوارچێوەی هزری مارکسیدا.
کاتێک مارکس لە چوارچێوەی فەلسەفەی مێژوو باس لە چین دەکات، ئەوا باس لە دیدی خۆی بۆ مێژووی کۆمەڵایەتی و ڕێڕەوی پەرەسەندنی ئەو مێژووە دەکات. بەڵام کاتێک مارکس لە دیدی خۆی وەک زانایکی ئابووریناس باس لە چین دەکات ، ئەوا ئاماژە بۆ بابەتی هۆکاری سەرهەڵدانی دیاردەی چین بە وابەستەبوونی ئەو دیاردەیە بە شیواز و ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوە و شوێنەواری ئەو چینە لە خاوەندارێتی ئەو ئامرازانە و شوناسی شێوازەکانی بەرهەمهێنان لە قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراودا.
بەڵام کاتێک مارکس وەک زانایەکی بواری سۆسیۆلۆجی باس لە چین دەکات ئەوا کۆمەڵێک دەستەواژەی نوێ بەرهەمدەهێنێ کە پەیوەندی بە هۆشمەندی چینایەتییەوە هەیە وەک هۆشمەندییەکی کاریگەر لە باری بزافی کۆمەڵایەتی و پرۆسەی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی.
لەم بوارە سۆسیۆلۆجییە دەستەواژەی (چین وەک خود) و (چین بۆ خودی خۆی) دەبینین، کە مەبەستی مارکس لە دەستەواژەی دووەمیان ئەو کاتەیە هۆشمەندی چین دەگاتە ئاستێک کە لە بەرژەوەندییەکانی خۆی حاڵیدەبێت و پشت بە یەکبوونی بەرژەوەندییەکانی خۆی و پێکهاتەکی لە ململانێ دژ بە چینەکانی دیکە بۆ پاراستن و داکۆکیکردن لە بەرژەوەندییە چینایەتییەکانی خۆی دەبەستێت. بەم جۆە ململانێی چینایەتی لای مارکس پشتبە دوو فاقی ناکۆکی نێوان چەوسێنەر و چەوساوەکان دەبەستێت و، لەم بوارەشەدا دوو سەرچاوەی بۆ سەرهەڵدانی چەمکی چینی کۆمەڵایەتی دەستنیشان کردووە، کە بریتین لە داهات و پەیوەندی خاوەندارێتی بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان.
لە دەقێکی تردا مارکس باس لە پێکهاتەی چینایەتی دەکات لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، واتە (خاوەن هێزی کار و خاوەن سەرمایە و خاوەن زەویەکان، کە سەرچاوەی داهاتیان کرێ و قازانج و کرێی زەوی (کرێی خانووبەرە)ە، واتە کرێکارانی مووچەخۆر و سەرمایەدار و خاوەن زەوی سێ چینە سەرەکییەکە پێکدەهێنن لە کۆمەڵگای مۆدێرندا لەسەر بنەمای شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری.
لەم دەقەدا مارکس چینێک بە سەرچاوەی داهاتەکەی پێناسە دەکات، واتە سەرچاوە و پێکهاتنی چینەکان لە چوارچێوەی دابەشکردن و دابەشکردنی داهاتدا ڕوودەدات. مووچە سەرچاوەی دروستبوونی پرۆلیتاریایە، واتە ئەو چینە کرێکارانەی کە تەنها خاوەنی هێزی کاری خۆیانن، قازانج سەرچاوەی ئەو سەرمایەدارانە پێکدەهێنێت کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانن، کرێی خانووبەرەش چینی خاوەن خانووەکان دروست دەکات. دەق جگە لە ڕۆڵی داهات، چەمکی چینایەتی لە ڕێگەی پێگەی خۆی لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکەی بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوە دەگرێتەوە. چینی کرێکار خاوەنی هیچ کام لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان نییە، چینی سەرمایەداری خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە،خاوەن زەویش بەهۆی خاوەندارێتی زەوی وەک ئامرازێکن لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا.
مارکس لە هەژدەهەمی برومێر لویس بۆناپارتدا دەنووسێت: جووتیاره بچووکەکان جەماوەرێکی زەبەلاح پێکدەهێنن کە ئەندامەکانیان لە هەلومەرجێکی هاوشێوەدا دەژین، بەڵام بەبێ ئەوەی بچنە ناو پەیوەندییە ئاڵۆزەکانەوە لەگەڵ یەکتردا و، شێوازی بەرهەمهێنانیان لەبری ئەوەی پاڵیان پێبدات بۆ کارلێکی هاوبەش، لە یەکتر جیایان دەکاتەوە .
مارکس لەم دەقەدا هەلومەرجی نوێ بۆ مامەڵەکردن بە شێوەیەکی ڕێکارانە لەگەڵ چەمکی چینی کۆمەڵایەتی دەخاتە ڕوو. بەس نییە گروپێکی گەورە لە بارودۆخێکی هاوشێوەدا بژین و چالاکیی هاوشێوە ئەنجام بدەن بۆ ئەوەی چینێک پێکبهێنن. واتە تەنیا پێویستی بە بەشداری واقیعی و بابەتیانە نییە لە شێوازەکانی بەرهەمهێنان و شێوازەکانی ژیاندا، بەڵکو پێویستی بە هاودەنگی و یەکگرتوویی بەرژەوەندییەکان هەیە، بەمەش هۆشیاریی یەکگرتوویی و یەکگرتوویی بەرژەوەندییەکانیش دەوێت.
واته گواستنەوەی چین لە ژیان لە هەلومەرجێکی هاوشێوە و لە بەشداریکردنی بابەتیی لە شێوازەکانی ژیانیدا، واتە لە چینەوە بە خۆیەوە، بۆ بنیاتنانی هاودەنگی و یەکگرتوویی خۆی بەرامبەر چین یان چینێکی دیکە، واتە بۆ چین بۆ خۆی، واتە ، ئاگاداربوون لە خۆی، بەجۆرێک کە دەبێت خەبات بکات دژی ئەو چینانەی کە دژایەتی یەکگرتوویی بەرژەوەندییەکانی، یان کۆمەڵە نەتەوەییەکەی، یان ڕێکخستنی سیاسییەکەی دەکەن.
لەم ڕوانگەیەوە هۆشمەندی و ئاگایی چینایەتی بریتییە لە هۆشداریبوون بە بەشداری بەردەوام نێوان پێکهاتەی ئەو چینە لە داکۆکیکردنی بەرژەوەندییەکانیان و پاراستن و کارکردن لە ڕوانگەی یەکبوونی بەرژەوەندی چینایەتییان.
