بە ڕوونی
كاوە مەحموود
ماركسیزم و چینی كۆمەڵایەتی
بەشی دووەم
لە سەرجەم بۆچونەكانی ماركس بە وابەستیی بە چەمكی بوونی خاوەندارێتی، كە بنەمای شوناسی چینە لای ماركس، ئاماژە بۆ چوار شێوازی كۆنی بەرهەمهێنان كراوە: كۆیلایەتی و فیودالی و بۆرژوا (بوونی كاری كرێگرتە) و شێوازی بەرهەمهێنانی ئاسیایی، هەرچەندە لەو توێژینەوانەی سەبارەت بە كتێبی (گرۆندریسە)ی ماركس كراوە، لە وردەكاریدا ماركس ئاماژەیەكی بە شێوازی سلاڤی بەرهەمهێنان وەك تایبەتمەندییەك كردوە.
بوونی ئەم شێوازانەی بەرهەمهێنان، كە جیاوازی و تایبەتمەندی لە بواری ڕێكخستنی بەرهەمهێنانی كالا لە سەر بنەما بەرژەوەندییەكان درووست دەكات، دابەشبوونی چینایەتی درووست دەكات و، بۆیە چەمكی چین و شوناسی چینایەتی پەیوەندی بە خاوەندارییەتییەوە هەیە و بنەمای شیكردنەوەی ئەم بابەتەش لای ماركس بەندە بە ژێرخانی ئابوورییەوە، واتە هێزی بەرهەمهێنان و پەیوەندییەكانی بەرهەهێنان.
گواستنەوەی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە شێوازێكی بەرهەمهێنانەوە بۆ شێوازێكی دیكە بنەمای ناكۆكی نێوان چینەكانی درووست دەكات.
لە باسكردنی پێهكاتەی چین لە نێو كۆمەڵَگادا، بەتایبەتی لە كۆمەڵگای سەرمایەداریدا، ماركس ئاماژەی بە هەندێ وردەكاری كردووە بێ ئەوەی ریزبەندی چینایەتی بە داخراوی و بە حاڵەتی كۆتاییبوون و چەقبەستوویی بەجێ بهێڵێت. لە كتێبی (تێكۆشانی چینەكان لە فەرەنسا 1848ـ1850) ماركس جیاوازی نێوان بۆرژوای دارایی و بۆرژوای بازرگانی و بۆرژوای پیشەسازی و، وردە بۆرژوا و جوتیاران و پرۆلیتاریا و پرۆلیتاریای داماو، دەكات.
ماركس لە باسكردنی چەمكی چین سێ تێروانینی گرێدراو بە یەكتر دەخاتە ڕوو، كە بریتین لە هەلومەرجی چینایەتی و، چین وەك خودی خۆیەوە بە واتی لەیەكچوونی بابەتی ڕەوشی ژیان و ، چین وەكو شوناس، كە پشت بە كۆمەڵێك دیاردەی بابەتی دەبەستێت وەك پلەی لەیەكچوون و گونجاوی و هاوبەشبوون لە ئاگایی و هۆشمەندی چینایەتی.
سێیەمین تێڕوانینی ماركس بنەمایە، كە چینی كرێكار ببێتە كارلێكەرێكی مێژوویی لە ڕێگای كاری هاوبەش و، داواكاریی هاوبەشی پشتبەستوو بە هۆشمەندیی و ئاگایی و، هەر ئەمەش بنەمایە بۆ گەڵاڵەبوونی چەمكی پێشڕەوی چینی كرێكار و درووست بوونی دەستە و كۆمەڵە و سەندیكا و حزبی چینی كرێكار، كە شێوازی گەلێكی ڕێكخستنی بە ئاگابوو و، هۆشمەندانی چینی كرێكارە و، لە پێناوی باشتركردنی ژیانی خۆیان و تا دەگاتە تێكۆشان بۆ دیموكراسی و عەدالەتی كۆمەڵایەتی و سۆشیالستی وەك جێگرەوەیەكی سیستمی سەرمایەداری تێدەكۆشن و، بەم جۆرەش باس لە شۆڕشگێری چینی كرێكار دەكرێت، نەك لە ڕوانگەی هەڵوێستی تاكێك كە نەگەیشتبێتە ئەو تێڕوانینە سێیەمەی، كە ماركس ئاماژەی پێكردوە و، بوونی ئەو جۆرە پێكهاتەیە، كە نەگەیشتبێتە ئەو ئاستە بنەمای پەیدابوونی هەلپەرستی لە شێوازە جۆراجۆرەكانی ڕێكخستنەكانی چینی كرێكار بووە لە سەندیكاوە تا دەگاتە حزبی سیاسی و، بەم جۆرەش هاورێ فەهد دامەزرێنەری حزبی شیوعی باسی ڕەگەكانی هەلپەرستی لە كتێبە بەناوبانگەكەی (حزبی شیوعی نەك سۆشیال دیموكرات) دەكات.
هاورێ فەهد لە ڕوانگەیەكی ماركسیستانەوە جیاوازی نێوان كاری دەستی یان جەستەیی، كە بە دەستەواژەی نوێ بە (یەخە شینەكان) ناودەبرێن لەگەڵ كاری هزری، كە بە (یەخە سپییەكان) ناودەبرین، نەكردووە و، لەم بابەتەدا ڕەخنەی ماركس بۆ بۆچوونەكانی هیگل بریتیبووە لەوەی، كە ناكرێ چالاكی هۆش و هزر لە سەرجەم چالاكی مرۆیی، كە چالاكی دەستیش دەگرێتەوە، جیابكرێتەوە. فەلسەفەی ئایدیایی ئەڵمانی مرۆڤی لە هۆشدا كۆدەكردەوە و گرنگی چالاكی مرۆڤایەتیشی لە چالاكی هۆشدا كۆدەكردەوە و، ئەمەش لەلایەن ماركسەوە ڕەتكرایەوە و تیۆری زانست لای ماركس یەكبوونی چالاكی هۆش و هزر و چالاكی دەستی دەگرێتەوە.
بە وابەستەیی ئەم بۆچونە بە بابەتی سەرهەڵدانی هەلپەرستی لە نێو بزوتنەوەی چینی كرێكاردا، ئەوا بە شێوەیكی تیۆری و لە ڕوانگەی ئەزموونی پراكتیكییەوە ئەگەری ئەوە هەیە و پێشتریش هەبوو، كە هەلپەرستی لە ڕِیزی یەخە شینەكان و یەخە سپییەكانیش درووست بێت.
بنەمای پێناسەكردنی چینی كرێكار لای ماركس پشت بەو پێكهاتە چینایەتییەوە دەبەستێت، كە لە سایەی پەیوەندی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا كاردەكەن و زێدەبایی درووست دەكەن و، چینی كرێكار لەو كەسانە پێكدێن، كە هێزی كاریان بە سەرمایەداران دەفڕۆشن و، ئەوانیش بۆ بەرهەمهێنانی زێدەبایی بەكاریدەهێنن و، ئەو چینە هیچی دیكەیان نییە و، بەم جۆرە كرێكار ئەو كەسەیە، كە زێدەبایی درووست دەكات و ئەمەش بواری كاری پیشەسازی و بەرهەمی كشتوكاڵی و خزمەتگوزاری جیاواز دەگرێتەوە و، بەم جۆرە لە دەستەواژەی سیاسیی هاوچەرخدا دەستەواژەی (ڕەنجدەرانی بیروبازو) بەكار دێت و، لە ئایندەشدا هەر چالاكییەكی ئابووری، كە كەسانێك ئەو زێدەباییە درووست بكەن، كە لەوانەیە ئەو ئەندازیارانە بگرێتەوە لە بواری ژیری دەستكرد بۆ كۆمپانیاكان كاردەكەن، ئەوا بەشێك لە چینی كرێكار بە توێژە جیاجیاكانەوە پێكدەهێنن.
بۆ ڕوونكردنەوەی ئەم خاڵە ئاماژە بۆ نموونەی كاری بەرگدروو دەكەم كە لە چ دۆخێكی بەرهەمهێنانی كاڵا بە چینی كرێكار دەژمێردرێت و، لە چ دۆخێكدا بە شوناسی چینایەتییەكی دیكە. بەرگردوو كە بۆ خودی خۆی كار بكات و كاڵا بەرهەمبهێنَت و بیفڕۆشێت ئەوا زێدەبایی پرۆسەی بەرهەمهێنانی بۆ خۆی دەگەڕێتەوە، بەڵام لە كاتێكدا هەمان بەرگردوو تەنها لە كارگەیەكی جلوبەرگ كە سەرمایەدارێك خاوەنی بێت و كار بكات، ئەوا كرێی كارەكەی وەردەگرێت وزێدەبایی دەچێتە گیرفانی سەرمایەداری خاوەن كارگا و ئەو بەرگدرووە كرێكارە.
لە توێژنەوەكانی سەبارەت بە سەرمایەداری لە ڕووسا لینین پێناسەی چین دەكات بەو پێیەی گۆمەڵگەیك و پێكهاتەیەكی گەورەی مرۆڤ پێكدەهێنن، كە بە شوێنی خۆیان لە سایەی سیستمێكی بەرهەمهێنانی كۆمەڵایەتیدا، كە لە ڕووی مێژووییدا دیاریكراوە پەیوەندییەكی هاوبەشیان هەیە و بە ئامرازەكانی بەرهەمهێنانەوە وابەستكراون و، بە ڕۆڵی كۆمەڵایەتی و رێكخستنی خۆیان لەیەكتر جیادەكرێنەوە و، جیاوازی شوێن لە سیستمی ئابووری ــ كۆمەلایەتیدا بنەمای جیاكردنەوەیە و، لەسەر ئەم بنەمایەش پشكی خۆیان لە سامان وەدەسدەهێنن. چینەكان لای لینین كۆمەڵە كەسانێكن كە هەر كۆمەڵێَك دەتوانێ ئەوەی دیكە بچەوسینێتەوە و ئیستغلالی كاری ئەوەی دیكە بكات بە گوێرەی شوێنەواری خۆی لە سیستمی ئابووری لە كۆمەڵگادا.
ئەم پێناسەی لینین، كە ڕوونكردنەوەی بۆچونەكانی ماركسە بنەمایەكە، كە بەفراوانی و كرانەوە بڕوانینە خوێندنەوەی ریزبەندی چینایەتی لە كۆمەڵگای هاوچەرخی مرۆڤایەتی، بەتایبەتی مێژوو لای ماركسیستەكان دانەخراوە و بە كراوەیی و لە چوارچیوەی یاساكانی ململانی ماوەتەوە و، سەرمایەداری هاوچەرخ بۆ قورتاربوون لە قەیرانەكانی جگە لە درووستكردنی زێدەبایی بە شێوازی دیكە بواری دیكەی دەربازبوون لە قەیران و متبوونی نییە و، ئەمەش بە چەوساندنەوەی هەژاران و ئەو توێژ و پێكاهاتنە دەبێت، كە جگە لە فڕۆشتنی هێزی كاریان بە سەرمایەدارن هیچی دیكەیان نییە.
