نووسینی: یوسف ئیسماعیل
پێشەکی لە کایەی فەلسەفەدا، ئازادی لە کۆنەوە بابەتی فیتنە و تێڕامانێکی قووڵ بووە. لە نووسینی فەیلەسوفە کۆنەکانەوە تا دەگاتە باسی بیرمەندانی مۆدێرن، چەمکی ئازادی مێشکی زانایان و تاکەکانی بەشێوەییەک دیل کردووە. فەیلەسوفێک بە تایبەتی سۆکرات ڕوانگەیەکی ناوازەی سەبارەت بە سروشتی ئازادی پێشکەش کرد و لە جەوهەرەکەیدا دەکۆڵیەوە و ئاڵۆزییەکانی دەکردەوە. سۆکرات لە ڕێگەی دیالۆگەکانییەوە تەحەدای چەمکە ئاساییەکانی ئازادی دەکرد، داوای لە تاکەکان دەکرد کە بەدواداچوون بۆ ڕزگارکردنی ڕۆح بکەن نەک بە سنووردارکردنی کۆمەڵایەتییەوە.
چەمکی ئازادی سۆکرات:
چەمکی ئازادی سۆکرات وەک لە دیالۆگەکانی ئەفلاتوندا وێنا کراوە، تێگەیشتنێکی قووڵ لە ئۆتۆنۆمی و بەرپرسیارێتی تاکەکەسی دەردەخات. سۆکرات پێی وابوو ئازادی ڕاستەقینە لە بەدواداچوون بۆ حیکمەت و توانای بەڕێوەبردنی خۆیدایە. بە پێچەوانەی چەمکە مۆدێرنەکانی ئازادی کە زۆرجار جەخت لەسەر نەبوونی سنووردارکردنی دەرەکی دەکەنەوە، سۆکرات پێی وابوو کە ئازادی ڕاستەقینە تەنیا لە ڕێگەی خۆدیسیپلینی ناوخۆیی و گەیشتن بە زانینەوە بەدەست دێت. سۆکرات لە گەڕان بەدوای ڕاستیدا، ڕکابەریی نۆرمەکانی کۆمەڵایەتی و چەمکە پێشوەختەکانی کرد، هانی ئەوانی دیکەی دا کە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە لە بیروباوەڕ و بەهاکانیان بکۆڵنەوە. بە پرسیارکردن لە بیروباوەڕە پەسەندکراوەکانی باو، ئامانجی ڕزگارکردنی تاکەکان بوو لە سنوورەکانی نەزانی و ژیانی لێکۆڵینەوە نەکراو. سۆکرات بانگەشە بۆ ئازادییەک دەکرد کە لە خۆڕاگری قووڵ و گەشەکردنی فیکری و گەشەسەندنی ئەخلاقیەوە سەرچاوەی گرتبێت. بە بڕوای ئەو، مرۆڤی ئازاد بەڕاستی ئەو کەسەیە کە خۆئاگا و دەروون کراوە و بەردەوام بەدوای زانستدا دەگەڕێت. ئەم چەمکە ئازادییە کە ڕەگ و ڕیشەی لە خۆبەدەستەوەدان و گەڕان بەدوای حیکمەتدا هەیە، فەلسەفەی سۆکرات لە بیرۆکەکانی دیکەی هاوچەرخ سەبارەت بە ئازادی جیادەکاتەوە و تیشک دەخاتە سەر ڕوانگەی ڕادیکاڵ و گۆڕانکاریخوازانەی لە ئازادیی مرۆڤدا.
پەیوەندی نێوان ئازادی و مەعریفە:
جگە لە تێگەیشتنی ئەو سنووردارکردنانەی کە سنووردارکردنە کۆمەڵایەتییەکان دەیسەپێنن، هەروەها تیشک دەخاتە سەر پەیوەندییە قووڵەکەی نێوان ئازادی و مەعریفە. ئازادی ڕاستەقینە لای سوقرات تەنیا نەبوونی کۆنترۆڵی دەرەکی یان زیندانیکردن نییە، بەڵکو ئازادکردنی عەقڵە لە ڕێگەی بەدەستهێنانی مەعریفە و خۆئاگابوونەوە. ئەو دەڵێت نەزانی و بیروباوەڕە نەپشکنینەکان دەتوانن قەتیسترین فۆرمەکانی کۆیلایەتی بن، چونکە ڕێگری لە تاکەکان دەکەن لە پرسیارکردن لەو گێڕانەوە و ئایدۆلۆژییە باڵادەستانەی کە ژیانیان لە قاڵب دەدەن. سۆکرات لە ڕێگەی میتۆدی توندی لێکۆڵینەوەی خۆی، پرسیارکردنی سۆکراتی، هانی تاکەکان دەدات کە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە گریمانە و بیروباوەڕەکانیان بپشکنن، بۆ گەڕان بەدوای ڕاستی و تێگەیشتن لە دەرەوەی نۆرمەکانی کۆمەڵگا. ئەو پێی وایە ئەم بەدواداچوونە خۆئاگایانەیە بۆ حیکمەت کلیلی ئازادی ڕاستەقینەیە، کە تاکەکان دەتوانن لە کۆت و بەندەکانی نەزانی ڕزگاریان بێت و ژیانێکی پشکنینکراو بژین کە بە بیرکردنەوەی ئۆتۆنۆم و عەقڵانییەتی تایبەتمەندە. بەم پێیە سۆکرات ئازادی و مەعریفە وەک چەمکێکی دانەبڕاو و وابەستە بە یەکتر دەبینێت کە تاکەکان بەهێز دەکەن بۆ تێپەڕاندنی سنوورەکانی دەوروبەر و بوونێکی ئازادکراوی ڕاستەقینە دەربخەن.
ڕۆڵی خۆپشکنین لە گەیشتن بە ئازادیدا:
لە ژێر ڕۆشنایی فێرکارییەکانی سۆکراتدا، خۆپشکنین یان بەخۆداچوونەوە ڕۆڵێکی سەرەکی لە گەیشتن بە ئازادیدا دەگێڕێت. سۆکرات جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئازادی ڕاستەقینە لە چوارچێوەی ناسینی مرۆڤدایە، بەو پێیەی ڕێگە بە تاکەکان دەدات خۆیان لە فشارە کۆمەڵایەتییەکان و پێشوەختە زانین و بیروباوەڕی درۆ ڕزگار بکەن. تاکەکان بە بەشداریکردن لە خۆپشکنین، تێگەیشتنێکی قووڵ لە ئارەزوو و بەها و ئاواتەکانی خۆیان بەدەست دەهێنن. ئەم پرۆسەی خۆڕاگرییە وایان لێدەکات ڕێگای ڕاستەقینە بەرەو ڕزگاری ڕاستەقینە دەستنیشان بکەن. سۆکرات جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم ڕزگاریکردنە لە چینە ڕووکەشەکانی ئازادی تێدەپەڕێت، وەک نەبوونی سنووردارکردنی جەستەیی و لەبری ئەوە سەرنجی لەسەر ڕزگاری ناوەکییە. لە ڕێگەی خۆپشکنینەوە تاکەکان ئاگاداری سنووردارکردن و لایەنگرییەکانی خۆیان دەبن، ئەمەش ڕێگەیان پێدەدات دیدگاکانیان بخەنە ژێر پرسیارەوە و ڕاستیەکان ئاشکرا بکەن. ئەم شیکارییە ڕەخنەگرانەیە توانای مرۆڤ بۆ خۆبەڕێوەبەری بەرز دەکاتەوە، تاکەکان بەهێز دەکات بۆ بڕیاردانی سەربەخۆ کە لەگەڵ خودی ڕاستەقینەی خۆیاندا بگونجێت. وەک سوکرات بەو شێوەیە بە قسەکردن دەریدەبڕێت، بەدواداچوون بۆ خۆپشکنین گەشتێک نییە کە بە سوکی وەربگیرێت؛ داوای بوێری و ڕاستگۆیی و کراوەیی دەکات بۆ دەستپێکردنی ڕێگای خۆدۆزینەوە. سەرەڕای ئەوەش، پاداشتی ئەم گەڕانە ناوخۆییە زۆر لە گەشەکردنی کەسی زیاترە، چونکە بەشدارن لە دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی ئازاد و دادپەروەری ڕاستەقینە.
گرنگی فەزیلەت لە تێگەیشتنی سوکرات بۆ ئازادی:
لە تێگەیشتنی سۆکرات بۆ ئازادیدا، فەزیلەت ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت. سۆکرات پێی وابوو ئازادی ڕاستەقینە لە توانای ژیانێکی فەزیلەتدا هەیە، کە ئەو پێناسەی کردووە بە شوێنکەوتنی حیکمەت و زانست و باشی ئەخلاقی. بە بڕوای سۆکرات، تاکێک کە بە ئارەزوو و خولیاکانی بەڕێوە دەچێت، ناتوانێت بەڕاستی ئازاد بێت، وەک چۆن بە کۆیلەکردنی ئارەزووی خواردنی خۆی. مرۆڤ بۆ ئەوەی ئازادی ڕاستەقینە بەدەست بهێنێت، پێویستە هێزی عەقڵ بەکاربهێنێت و فەزیلەتەکانی وەک بوێری و خۆگرتن و دادپەروەری بچێنێت. ژیانی فەزیلەت لای سۆکرات هاوواتای ئازادی ڕاستەقینەیە، بەو پێیەی ڕێگە بە تاکەکان دەدات لە سەرووی ئارەزووە بنەڕەتییەکانیانەوە بەرزببنەوە و هەڵبژاردنی عەقڵانی بکەن بە ڕێنمایی حیکمەت و خۆکۆنتڕۆڵکردن. جگە لەوەش سۆکرات باسی لەوە دەکرد کە تەنیا لە ڕێگەی فەزیلەتەوە تاکەکان دەتوانن دۆخێکی هاوئاهەنگی ڕۆح بەدەست بهێنن، کە ئەمەش بۆ گەیشتن بە ئازادی ڕاستەقینە پێویستە. بەم پێیە لە تێگەیشتنی سۆکرات بۆ ئازادیدا، چاندنی فەزیلەت جێگەی ناوەندی دەگرێتەوە و وەک کلیلی کردنەوەی ڕزگاری ڕەسەنی مرۆڤایەتی کاردەکات.
لە کۆتاییدا:
سۆکرات لە ڕێگەی دیالۆگەکانییەوە گەڕانێکی بیرکەرەوەی ئازادی دەخاتە ڕوو، سروشتی ڕاستەقینەی ئازادی وەک بەدواداچوون بۆ مەعریفە و خۆئاگاداری تیشک دەخاتە سەر. ئەو چەمکە ئاساییەکانی ئازادی وەک تەنیا نەبوونی سنووردارکردنی دەرەکی تەحەدا دەکات و دەڵێت ئازادی ڕاستەقینە لە بەدیهێنانی نەزانی خۆیدایە. سۆکرات لە ڕێگەی میتۆدی ئیلێنجوسەکەیەوە هانی تاکەکان دەدات کە بیروباوەڕ و گریمانەکانیان بخەنە ژێر پرسیارەوە، بەمەش بە داننان بە سنوورداربوونی خۆیان ئازادتر دەبن. جگە لەوەش سۆکرات جەخت لەسەر گرنگی خۆپشکنین و بەدواداچوون بۆ حیکمەت وەک توخمە جەوهەریەکانی ئازادی ڕاستەقینە دەکاتەوە. بە گشتی ڕێبازی سۆکرات بۆ ئازادی داوای تێگەیشتنێکی قووڵتر لە خود و جیهان و پەیوەندی نێوانیان دەکات. تاکەکان بە قووڵبوونەوە لە لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکان و بەشداریکردن لە گوتاری فیکریدا، دەتوانن ئازادیی ناوەوەی ڕاستەقینە بەدەستبهێنن و ژیانێکی پشکنراوتر و بەدیهێنانی زیاتر بەڕێوەببەن.
کورتە قسەیەک:
فەزیلەت چییە؟ : فەزیلەت بەو واتایە دێت كە ڕێسا ئەخلاقیەكان نەك تەنھا لەڕێی ئەقڵەوە بناسی ، بەڵكو ڕێسا ئەخلاقیەكان دەبێت ببنە بەشێك لەپێكھاتەی مرۆڤ ببێتە مەلەكە تێیدا ، مەلەكە بەو واتایەی ئەو شتەی مرۆڤ بەشیەوێ شتێك لەبیر خۆی بباتەوە بەڵام نەتوانێ ، بۆنمونە: خوێندەواری لەناو تۆدا بۆتە مەلەكە ، ئایا دەتوانی خوێندەوار نەبی؟؟
نەخێر چونكە خوێندەواری لەناو تۆدا بۆتە مەلەكە ، بەڵام دەكرێ ھەڵە بكەیت ، جاری واھەیە لەنووسینێكدا ھەڵە دەكەیت بەڵام ھەر لەگەڵ ئەوەی سەرنجتدا پێیدەزانیت و ڕاستی دەكەیەوە. بكەری ئەخلاقی كاتێك فەزیلەتمەدارە و فەزیلەتی ئەخلاقی بۆ دروست بوو ناتوانێ نائەخلاق بێت ، ئەمە مانای ئەوە نیە كە ھەرگیز لەئەخلاقدا ھەڵە نەكات ، جاری وا ھەیە ھەڵەی بچوك دەكات بەڵام ئەخلاق مەلەكەیە ڕاستەوخۆ پەشیمان دەبێتەوە و دان بەھەڵەی خۆیدا دەنێت.
لە كتێبی فەلسەفەی ئەخلاق ـەوە.
