بە ڕوونی
د.کاوە مەحموود
له كۆڕی سەنتەری توێژینەوەی چین زانكۆی سلێمانی
سەركەوتنی گەلی چین بەسەر فاشیزمدا... گرنگی میّژوویی و وانەكانی سەردەم
سەركەوتنی گەلانی جیهان بەسەر فاشیزم بەشێوەیەكی گشتی، مۆركێكی نێونەتەوەیی هەیە. ئەم سەركەوتنە بە نیسبەت گەلی چینەوە، جگە لە بەشداریكردنی لەم لایەنە نێونەتەوەییەدا، شوناسێكی نیشتمانی هەیە و پشك و بەشی سەرەكی تێكۆشانی گەلی چینە لە بەرەنگاربوونەوەی داگیركاری ژاپۆن و تێكۆشان لەپێناوی رزگاریی نیشتمانی، جگە لە تایبەتمەندییەكانی ئەم بەرەنگاربوونەوەیە دژ بە فاشیزم و لەم بوارەدا یەكەمین لایەن بووە، كە پێش گەلانی دیكە ئاڵای بەرەنگاربوونەوەی لە ئاستی جیهاندا دژ بە فاشیزم بەرزكردۆتەوە، بۆ نموونە هەر دوای 18ی سەبتەمبەری 1931وـ پیلانگیری ڕووداوی "لیوتیاوهو" و دەستپێكی دەستدرێژی سوپای ژاپۆن، شەڕی موقاوەمەتی چین دژ بە داگیركاری دەستیپێكرد. بەم شێوەیە ئەگەر بەراوردی شەڕی گەلان و وڵاتان دژ بە فاشیزم بكەین، دەردەكەوێ، كە جەنگی چین دژ بە داگیركاریی ژاپۆن یەكەمین گۆڕەپانی شەڕە دژ بە فاشیزم لە ڕۆژهەڵاتدا و هەروەها بەپێی ئامارەكان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بۆ ماوەی سێ ساڵ و نۆ مانگ و یەكێتی سۆڤیەت بۆ ماوەی چوار ساڵ و دوو مانگ و بەریتانیا بۆ شەش ساڵ ڕووبەڕووی فاشیزم بوونەتەوە، لە كاتێكدا چین درێژترین شەڕی دژ بە فاشیزم كردووە و ئەم شەڕە لە ساڵی 1931 تا 1945 دەخایەنێت و زیاترین قوربانی داوە، كە زیاتر لە 35 ملیون كوژراو و بریندار بووە.
مەبەست لە ئاماژەكردن بەم خاڵە، جگە لە وەبیرهێنانەوەی سەختیی تێكۆشان و گەورەیی قوربانییەكان، سەرنجڕاكێشانە بۆ دوو خاڵ، كە بە بۆچوونی من گرنگە:
خاڵی یەكەم: بابەتێكە پەیوەندیی بە مێژووەوە هەیە و پەیوەندیی بە دەستپێكی دووەمین شەڕی جیهانییەوە هەیە، كە ئەمەش بە عەقلییەتی چەمكی "سەنتڕاڵیزمی ئەوروپی" نووسراوەتەوە و مێژووی جەنگ دژ بە فاشیزم بە شەڕی جیهانی دووەم بە ساڵانی (1939ـ1945) تۆماركراوە، لە كاتێكدا شەڕ دژ بە فاشیزم لە 1931دا، واتە دوای پەلامەردانی ژاپۆن بە خاكی چین دەستیپێكردووە.
خاڵی دووەم: پەیوەندیی بە دەستنیشانكردنی شوناسی دەسەڵاتی ژاپۆن و هۆكارەكانی دووەمین شەڕی جیهانەوە هەیە. زۆر جار لە چوارچێوەی چەمكی "سەنتڕاڵیزمی ئەوروپی"دا، كە باس لە دەوڵەتانی محوەر دەكرێت، ئاماژە بۆ نازیزمی ئەڵمانیا و فاشیزمی ئیتاڵیا و عەسەكەرتاریای ژاپۆن دەكرێت و بەم جۆرەش لە ئاستی شوناسی فاشیزمی ژاپۆن كەمدەكرێتەوە و بە عەسكەرتاریا شوناسدەكرێت و كاتێكیش باس لە هۆكارە سەرەكییەكانی شەڕ دەكرێت، چەواشەكاری مێژوویی دێتەپێشەوە و بەپێی لۆجیكی داگیركاری ژاپۆن تەقینەوەی هێڵێكی شەمندەفەر بەبیانووی داگیركردنی ساڵی 1931 دەهێنرێتەوە، هەروەكو چۆن هۆكاری یەكەمین شەڕی جیهانی لە ساڵی 1914 بۆ كوشتنی ئەرشیدۆكی نەمساوی لە سەربیا دەگەڕینرێتەوە و كاردەكرێت مێژووش بەم شێواندنە بنووسرێتەوە، بەڵام لینین پەردە لەسەر هۆكاری ڕاستەقینەی یەكەمین شەڕی جیهانی لادەدات و هۆكاری ڕاستەقینەی ئەو شەڕە بۆ ناكۆكی و ململانێی دەوڵەتە سەرمایەدارەكان و كاركردنیان بۆ سەرلەنوێ دابەشكردنەوەی بازاڕ دەگەڕێنێتەوە و ئەمەش لە دوو شاكاری گرنگی لینین سەبارەت بە ئیمپریالزم باڵاترین قۆناغی سەرمایەدارییە و مایەپووچبوونی نێونەتەوەیی دووەم، ئاماژەی پێكراوە.
بەپشتبەستن بەم لۆجیكە، هۆكاری سەرەكی دووەمین شەڕی جیهانی بۆ قەیرانی سەرمایەداری لە ئاستی جیهاندا لە ساڵی 1929، كە پێیدەڵێن The great depression ، بوو بەهۆی ناهاوسەنگی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و زیادبوونی بەرهەمهێنان و نەبوونی داواكاری و سەرفنەكردنی كاڵا و داڕمانی بۆرسەی وول ستریت و لەم هەلومەرجەشدا ئەڵمانیا و ئیتاڵیا و ژاپۆن ڕێگای دیكتاتۆری ناوخۆیی و دەستدرێژی دەرەكییان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانی سەرمایەداری گرتەبەر و ئەمریكا و بەریتانیا و فەرنساش ڕێگای چاوپۆشیكردنیان لەو مەترسییانە هەڵبژارد. بەم جۆرە هۆكاری سەرەكی سەرهەڵدانی فاشیزم و بەرپاكردنی جەنگەكان بە ناو و نازناوە هەمەجۆرەكانییەوە بۆ قەیرانی بونیادگەریی سەرمایەداری دەگەڕێتەوە و لەم بوارەشدا لینین ئاماژە بۆ ڕستەیەكی كڵاوسفیتز دەكاتەوە، كە جەنگ بەردەوامبوونی سیاسەتە بە شێوازی دیكە.
بەپشتبەستن بەم لۆجیكە شوناسی شەڕی موقاوەمەتی چین دژ بە داگیركاری ژاپۆن شەڕە دژ بە ئیمپریالزمی جیهانی و یەكەمین سەنگەری بەرەنگاربوونەوە دژ بە فاشیزم لە ئاستی جیهاندا بووە و ئەمەش بەهایەكی گەورەی هەیە كاتێك ئەمڕۆ یادی هەشتا ساڵەی سەركەوتنی گەلی چین بەسەر فاشیزم دەكەینەوە، كە ئەمەش هاوكاتبووە لەگەڵ جەنگێكی نیشتمانی مەزن لە سەرەتاكانی بووژانەوەی گەلی چین بۆ سەربەخۆیی نیشتمانی و بەردەوامبوون هەر لەسەر دەستپێكی هەنگاوە سەرەكییەكانی مۆدێرنیزم و بزاڤی 4ی مایۆ 1919 لە چین و سەرهەڵدانی (بزووتنەوەی كەلتووری نوێ)ی نێوان 1915ـ1921، تا دەگاتە شەڕی رزگاری نیشتمانی و پاراستنی یەكێتی خاك و نەتەوەی چین و دانپێنانی سیستمی جیهانی ئەو كاتە بە بوونی یەك چین بە ئەندامی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی و سەركەوتنی شۆڕش لە 1949و دامەزراندنی كۆماری چینی میللی و وەرگرتنی شوێنی خۆی لە ئەنجومەنی ئاسایش لە ساڵی 1971دا.
سەركەوتنی گەلی چین لە شەڕ دژ بە فاشیزم و لە پرۆسەی رزگاری نیشتمانیدا، ئەزموونێكی گرنگە و هۆكاری سەرەكی ئەم سەركەوتنە بۆ كۆمەڵێك خاڵ دەگەڕێتەوە، لەوانە: ڕۆڵی حزبی كۆمۆنیستی چین، كە ئەركی سەربەخۆیی و ڕزگاری نیشتمانیی بە ئەركی كۆمۆنیستەكان دانا و بەم جۆرە خەباتی نیشتمانی بە خەباتی چینایەتی گرێدا و توانی لە ڕێگای تەكتیكی سیاسی داهێنەرانەوە بەرەی نیششتمانی یەكگرتوو دژ بە داگیركاری دروستبكات و هاوپەیمانی كرێكاران و جووتیاران لە وڵاتدا بنیاتبنێت و لە ڕێگای شەڕی نیشتمانی درێژخایەنەوە وڵاتی چین رزگاربكات و بنەماكانی شوناس و یەكیەتی نیشتمانی بنیاتبنێت.
یەكەمین و دووەمین شەڕی جیهانی كوتاییانهات، بەڵام شەڕ و چاوگەكانی بارگرژی لە جیهاندا كۆتایینەهاتووە، لە ماوەی نێوان دووەمین شەڕی جیهان و تا ساڵی 2020 زیاتر لە 285 شەڕ لە جیهاندا تۆماركراوە و ئەگەر شەڕەكانی ئەم دواییەی ڕووداوەكانی 7ی ئۆكتۆبەری 2023 و شەڕی ئۆكرانیا و ڕوسیا باسبكرێت، ئەوا ژمارە و مەترسییەكان مەترسیدارترن و دەستێوەردان و جەمسەرە هەرێمایەتییەكان و دیاردەی فرەیی میلیشیاكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە بۆتە مەترسییەكی گەورە لەسەر ئاسایشی ناوچەكە و جیهان و بەفیرۆدانی سامانی مرۆیی و ئابووری ناوچەكە و نەهێشتنی بنەماكانی بەیەكەوەژیان و ڕاگرتنی ئاسۆی گەشەپێدان.
لەم ڕەوشە ناهەموارەی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهاندا، ئەزموونی تێكۆشانی گەلی چین دژ بە فاشیزم و بەردەوامبوونی سیاسەتی كرانەوە و چاكسازی و خستنەڕووی چەمكەكانی ئاسایشی جیهانی هاوبەش و گەشەپێدانی هاوبەش و دواتریش دەستپێشخەریی شارستانی جیهانی لە 15ی ئاداری 2023 كە لەلایەن سەرۆكی چین شی جین بینگ ڕاگەیەنرا، كە تێكرای ئەم چەمكانە تێزی (كۆمەلگەی چارەنووسی هاوبەشی مرۆڤایەتی) پێكدەهێنێت، پەیامێكە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی جەنگ و فاشیزمی نوێ و دیاردەی تیرۆر، كە بەشێوازی هەمەجۆر لە جیهاندا دەركەوتووە و مەترسی لەسەر بەهای مرۆیی پێكدەهێنێت و هەر بەم ڕێگایە دەكرێ ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكانی ژینگە و دیاردەی بێكاری و هەژاری مسۆگەربكرێت و چین سەركەوتنی مەزنی لەم بوارەدا بەدەستهێناوە.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕەوشی ئەمڕۆدا پێویستی بە دەستپێشخەری (كۆمەڵگەی چارەنووسی هاوبەشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) هەیە و ئەمەش لە ڕیگای گەڕانەوە بۆ ئیرادەی ئازادانەی گەلانی ناوچەكە و كۆتاییهاتن بە شەڕ و چاوگەكانی بارگرژی و ئەمەش بە كۆتاییهاتن بە دیاردەی تیرۆر و میلشیایی لە ناوچەكە و ڕاگرتنی دەستێوەردانی دەرەكی ئەنجامدەدرێت.
