رەسوڵ بۆسكێنی
هەر لەسەرەتاوە كۆمەڵگای كورد كۆمەڵگایەكی نەرم بووە بەرامبەر بەژن، هەمیشە پیاوی كورد ئەرێنی مامەڵەی لەگەڵ ژن ئەنجامداوە، لەچوارچێوەی ماڵدا دەرگای لەسەر كڵۆم نەداوە، بەحوكمی سروشتی ژیانی كوردەواری وای خواستووە، پیاو هەمیشە لەكارو فەرمانی ڕۆژانەی لەدەرەوەی ماڵ و لەدەرودەشتدا پێویستی بەژن هەبووە، ژنی كورد بەدرێژایی مێژوو شان بەشانی پیاو كاری كردووە، ئەمەش وای كردووە بەبێ حجاب و باڵاپۆشی لەتەك پیاودابێت، توێژهر و مێژوونووسی عهرهب (مهجدی خهلیل) دهڵێت: ژنانی كورد پۆشاكی كوردی رهنگاوڕهنگ دهپۆشن و باڵاپۆش نین، لهچكێكی ناسك دهدهن بهسهریاندا، بۆ ئهوەی شۆخ و شهنگیان دهركهوێت، ئهو لهچكەیان له ئیسلام وهرنهگرتووه، بهڵكو زهردهشتیهكان پۆشاكی رهنگاوڕهنگ و باق و بریقیان بهكارهێناوه.
ئەم ڕاستیە لەژیان و هەڵسوكەوتی ڕۆژنەدا پەیڕەوكراوەو لەپەندو چیرۆك و داستانە فولكلۆرییەكاندا ڕەنگی داوەتەوە، كورد لەئەدەبی زارەكی خۆیدا لەدێرزەمانەوە بۆ پاراستنی كەلتوورو زمان وخاكی نیشتمان، ئەدەبیاتی بەكارهێناوە، مرۆڤەكان بەپێی دابونەریت و كەلتووری خۆیان چیرۆك و شیعرو بەسەرهات و پەندیان لەشێوەی فەلسەفە داڕشتووەو بۆ نەوەكانی داهاتوویان گێڕاوەتەوەو بەمیرات بۆ نەوەی دوای خۆیان بەجێهێشتووە.
كورد لەڕێگای ئەدەبی زارەكیەوە داستانی دڵداری وبەسەرهاتی قارەمانەتی وڕووداوی سەختی ڕۆژگارو ئەزموونی ژیانی خۆی لەگوێ ئاگردان و ژووری دیوەخانەكانی خۆیدا گێڕاوەتەوە، بەو چیرۆكانەش ڕووداوی كارەساتبارو دڵخۆشیدەربڕیووەوداستانەكانی خۆشەویستی و دڵداریلاوەكانی زیندوو ڕاگرتووە،لەفەرهەنگی خۆی و لەئەدەبی زارەكی كوردیدا بەچەندین شێوە باسی ژنی كوردەواری كراوە،پایەی ژنی كوردی بەشكۆوە لەو سەردەمەدا پیشانداوە، كەچۆن ژنی كورد لەژیانی كۆمەڵگای كوردیدا ڕۆڵی گرنگی هەبووەو ڕێزی لێگیراوە،مێژوونووسی سۆڤیهتی (فلادیمێر مینۆرسكی) دهڵێت: ژنی كورد زۆر پهیوهستن به مێردهكانیانهوه و پێگهیهكی بهرز و پیرۆزیان ههیه، له خێزان و كۆمهڵدا، پیاوانی كورد زۆرترین لێبووردهییان ههیه بهرامبهر ژنهكانیان، چونكه به درێژایی مێژوو ئهو رێز و متمانهیهیان دروستكردووه.
سەرەڕای پەندو چیرۆكی كوردەواری لەناساندنی ژنی كورددا، زۆربەی ڕۆژهەڵاتناس و گەڕیدە ئەوروپایی و ئەمریكاییەكانیش گەواهی ئەوەیانداوە، ژنی كورد، لەژنی فارس و تورك و عەرەب و نەتەوە موسوڵمانەكانی دراوسێی باشتر ڕێزی لێگیراوەو ئاوڕی لێ دراوەتەوە، پەندەكانی نێو ئەدەبێ كوردیش گەواهی ئەو ڕاستیە دەدەن، بۆ نموونە لەپەندێكی كوردیدا دەڵێت:
" شێر لەبێشە دەرچێ، چنێرو چ مێ"
ئەم پەندە ئاماژەی ئەوەیە، لەكۆمەڵگای كوردیدا هەر كەسێك دەركەوت و توانی لێهاتوویی خۆی بسەلمێنێ، هیچ گرنگ نییە پیاو بێت یاژن، لەمێژووی ڕابردووی نەتەكەوەشماندا ئەوە سەلمێندراوە، لەپاڵ كەسایەتی هەڵكەوتووی پیاواندا، چەندین كەسایەتی لێهاتووی ژنی كوردەواری وەك: خانزادی سۆران و حەپسەخانی نەقیب و مینا خانی پێشەواو قەدەم خێری بەختیاری و چەندانی دیكەش لەژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی نەتەوەی كورددا ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە، لەپەندێكی دیكەدا دەڵێت:
" ژن مەڵحەمی مێردەكەیەتی"
لەشیعریشدا هاتووە، "هەسانی مێردن ژنان هەموویان، بەنووكە نووكێ ئیش ئەكەن شوویان" ئەوەش ئاماژەیەكە بۆ ئەوەی ژنانی كورد كاریگەری زۆریان لەسەر مێردەكانیان هەیە، بەتایبەت ژنی میرو دەسەڵاتدارانی كورد، ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە، لەئاراستەكردنی مێردو پیاوانی دەروبەریان لەكاری چاكەو خێرخوازیلەژێر سایەی دەسەڵاتیاندا، لەپەندێكی دیكەی كوردەواریدا هاتووە:
" پیاو هەتا ئێوارێ بكا هۆهۆیە
ئەگەر ژن نەكا گردەوە كۆیە
دوایە هەر دەبێتەوە ڕەنجەڕۆیە"
لەم پەندەشدا ئاماژەی داوە لە كۆمەڵگای كوردیدا ژن و پیاو هەردووكیان بەیەكەوە ڕۆڵی گرنگیان هەیە، ئەگەر پیاو بەیانی هەتا ئێوارە ڕەنج بدا و هۆهۆ بكات لە جووت و خەلە و خەرمان هەوڵ بدات، ئەگەر ژن گردەوە كۆی نەكات، لە كۆتاییدا هەر ڕەنجەڕۆیی لەدوایە، ئەم پەندە ئەوپەڕی ڕێزیناوە لە پایەی ژن لە كۆمەڵگای كوردەواریدا، بەیەكسانی لەهاوشانی پیاو دایناوە، هەروەها بێكەسی شاعیر دەڵێت: "نێر و مێ هەردوو بەجووتە هەوڵێ نەدەن دوورە دەرچوونی لە زیللەت، چونكە مەعلومە مەل بەبڵێ نافڕێ".
هەروەهائهفلاتوونیشدهڵێت: له ئاینی زهردهشتیدا ژن و پیاو له دووتای یهك تهرازوودا هاوسهنگن، زهردهشت لهو سهردهمه دێرینهدا بۆ دامهزراندنی ژێرخانی كۆمهڵ، یهكسانیی مافی ژن و خێزانی لا مهبهست بووه، مهرجی پێشكهوتنی كۆمهڵگای به ئازادی و یهكسانیی ژن و پیاو زانیوه.
هەروەها لەپەندێكی دیكەی كوردیدا گوتراوە:
" ژن كۆڵەكەی ماڵە، ماڵی بەبێ ژن چۆڵ و بەتاڵە
لەگەڵ ئەوەشدا پەندی واش هەیە بەنەرێنی لەتوانای ژنی ڕوانیوە، بەڵام ئەوە هیچ لەبیری زۆرینەی كورد بۆ شكۆی ژن كەم ناكاتەوە،بێگومان ئەو قسانە هەمووی بەپێی چاخ و سەردەمێكی دیاریكراو گوتراوە، كەگرێدراوی بۆچوونی ئەو سەردەمەبووە، بەڵام لەم سەردەمەی ئێستاشدا لەدوای ڕاپەڕینەوە بەهۆی پێشكەوتن و ڕەوتی ڕووداوەكان ژنی كورد زیاتر هاتووەتە دەرەوە بۆ كارو فەرمانگەو دووكانو سیاسەت، بەشی زۆری مامۆستاو پارێزەرو پزیشكی ئەم وڵاتە ژنن، كەچی لەبەختی كورد،هەندێك لەقەڵەم بەدەستانی ئێمە بەشێوەیەكی ناشیرن ڕەفتاری كۆمەڵگای كوردیان بەرامبەر ژن پیشان داوە، هەر كاتێ باسی ژن و پایەو ڕۆڵی ژنی كورد بكرێ،ئەوانە وایان پێ باشە (غەربی مەزاج) بیربكەنەوەو وا پیشان دەدەن ژن لای ڕۆژئاوازۆر ڕێز لێ گیراوەو لای ئێمە دەرگای لەسەر كڵۆم دراوە.
بێگومان لەهەموو كۆمەڵگاكان توندوتیژی هەیە،بەڵام جیاوازیەكە لەنێوان ئێمەو ڕۆژئاوادا ئەوەیە،ژیانو مامەڵەی ڕۆژانەی كۆمەڵگا لای ئەوان بەیاسا ڕێكخراوەو هەر كەسێك زیادەڕۆیی بكات لێپرسینەوەی لەگەڵ دەكرێت،بەپێچەوانەی لای ئەوان ژیان لەكۆمەڵگای كوردیدا خۆرسكەو ئەوەی دەكرێ بۆچوونی هەڵقوڵاوی هزری تاكی كوردەو پێویستی بەچەسپاندنی یاسا هەیە، نەنكم دەیگێرایەوە: لەساڵانی ڕابردوولەكوردەواریدا مرۆڤ كوشتن بەگشتی كارەساتێكی گەورەبوو، لەهەر شوێنێك مرۆڤێك بكوژرایە، لەبەر قێزەونی ئەو كارە ئەوەندە بەسام بوو، تاماوەیەكی زۆریش خەڵك لەڕۆیشتن بەشوێنی ڕووداوەكەدا خۆیان دەبووارد، ئەگەر ئێستا بارودۆخەكە گۆڕانی بەسەرداهاتووە، تەكنەلۆژیای نوێ و تێكەڵ بوون بەكەلتووری وڵاتانی بیانی هۆكاری سەرەكیە.
سەدان بەڵگەی ئاوا لەكلتووری كوردی و لەمێژوودا دەڵێ: ژن بەگشتی لەكۆمەڵگای ئێمەدا سالارو قەدر گیراوەو لەنێوماڵیشدا خاوەن بڕیاربووە، ئەگەر نموونەی نەرێنی لای ئێمە هەیە، بێگومان لای ڕۆژئاواییەكانیش لەوە كاریگەرتر هەیە،فەرموون باگوێ لەحیكایەتی گەورەترین فەیلەسووفەكانی ڕۆژئاوا بگرین:
قوتابیەك لەسۆقراتی پرسی: قوربان ئامۆژگاریم دەكەی ژن بێنم؟ ئەویش وەڵامی دایەوە: بێگومان، چونكە ئەگەر نسیبت ژنێكی چاك بوو، ئەوە بەختەوەردەژیت، ئەگەر نسیبت ژنێكی هارو دەم هەراش بوو، ئەوە دەبی بەفەیلەسوف!
سوقراتئامۆژگارییەكەی لەواقعی ژیانی خۆیەوەكردووە،سۆقرات بەختی لەگەڵ ژنێكی هاردابوو، رۆژێكیان لەسەر مەسەلەیەكی زۆر بچووك دەستیكرد بەقسە پێ وتنی، ئەمیش گوێی نەدایە قیژەو هاوارەكەی،ئەو جامێكی پڕ لەئاوی تێگرت، سوقراتیش بەهێمنی پیی گوت: كەهەورو هەورە تریشقە تونددەبێ ئاساییە چاوەڕێی باران بكەین!
ئەفلاتۆن مافی ژنھێنان و ھاوسەرگیری لەچینی دانایان و سەربازان دەكشێنێتەوەو مافی سێكسكردنی ئازادی پێدان، ئەمەش بۆ ئەوەی كاتیان ھەبێت بۆ بەرژەوەندی شارەپاكیزەكەیان و پەیوەندییەكانی خێزانی لەكاریان نەخات، ھەرچەندە پەیوەندی خێزانی سۆزو فێنكییان پێدەبەخشێت، بەڵام لەبەرامبەردا–بەپێی تێڕوانینی ئەو–وابەستەو بەندی دەكات بەترسنۆكی و دوودڵی و ھەستكردن بەترس بۆ ئەو خێزانەی خۆشی دەوێت، بەڕای ئەو ھاوسەرگیریكردن، تەنیا پڕۆسەیەكی كۆمەڵایەتییە، دەبێتە كۆسپ لەبەردەم پێشكەوتنی خودی مرۆڤ و جێبەجێكردنی ئەركەكانی، لەبەرامبەر كۆمەڵگاو لەبەرامبەر خۆیشی و گەیشتن بەخەونەكانی و بەنەبوونی چەمكی خێزان، بێگومان بەمەش رۆڵێكی گرنگ لەرۆڵەكانی ئافرەت لەو شارەدا ون دەبێت.
کاتێک تیۆرەکانی ئەرستۆ دەربارەی ژن دەخوێنینەوە، زۆرێك هەن ئەرستۆ بەدوژمنێکی سەرەکی ژن لەقەڵەم دەدەن، چونکە لەرێی فەلسەفەوە ویستوویەتی ئەو باوەڕە لای خەڵکی ناوچەکە دروست بکات، کەژن (پلەنزم و بێتوانان)و ژنبوون (نەنگی)یە.
ئەرستۆ دەڵێت: پێویستە ژنان ژێردەستەی پیاوان بن و نابێت هیچ دەسەڵاتێکیان هەبێت، بەڵام ناشگەنە ئاستی کۆیلایەتی،هەروەها دەڵێت:مێرد دەسەڵاتی سیاسی لەسەر ژنەکەی بەکاربهێنێت..ئەمەشی بەچەند هۆکارێکەوە بەستووەتەوە، ئاشکراترینیان، بەپێی بۆچوونی ئەو:ژنان زوو هەڵدەچن، سۆزدارترن، بۆڵە زۆر دەکەن و فێڵبازتریشن، لەشوێنێکی تردا دەڵێت: ژن بوونەوەرێکی نادروستەو سروشت دروستی کردووە، وەک درەختێکی ژەهراوی وایە، بەرووکەش جوانە، بەڵام کاتێک باڵندە لێی دەخوات،دەمرێت، هەرچەندە ئەرستۆ مافی بەختەوەریی بەژن بەخشیوە، بەهەمان شێوەی پیاوان، لەوبارەیەوە لەوتەیەکدا دەڵێت: کۆمەڵ بەبێ بەختەوەریی ژن، بەختەوەرنابێت...
ئەرستۆ لەتیۆرەکانیدا سەبارەت بەبۆماوەیی جینەکان دەڵێت: دایک توخمی خراپ دەدات بەوەچەکانی، بەڵام پیاو توخمە باشەکانی دەبەخشێت(وێنەیەکی دابەشبوونی توخمەکانی کێشاوە، دەبینین لەگواستنەوەی توخمەکاندا یەکسان نین)...هەروەها بۆچوونی وابووە، ژنان پلەیان لەپیاوان کەمترە، هەروەک لەکتێبی (سیاسەت)دا دەڵێت: بەسروشت پیاوان بەتواناترن لەژنان، پیاوان دەسەڵاتدارنو ژنان ژێردەستەنو تەنیا بۆ منداڵبوون دەشێن.
ئەو بۆچوونانەی ئەرستۆ، زادەی ژینگەو سەردەمی خۆیەتی و نابێت لەواقیعی ئەوکاتی ئەسینا جیابکرێتەوە، بەڵام چەندین سەدە دوای ئەرستۆش، دەیان فەیلەسوف هەبوون، هەمان تێڕوانینی ئەرستۆیان بۆ ژن هەبووە، بۆ نموونە:رۆسۆ دەڵێت:ژن بۆ زانستو حیکمەت دروست نەبووە، بەڵکو تەنیا بۆ پڕکردنەوەی شەهوەتی پیاوان، هەروەها ئیمانوێل کانت دەڵێت:ئەقڵی ژنان ناتوانێت بگاتە ئاستی ئەقڵی پیاوان.
( ئۆسكار وایلد) دەڵێت:ئەوەی بۆ ژنێكی چاك و ژیرو جوان دەگەڕێ، دەبێ بۆ سێ جۆر ژن بگەرێ.
فەیلەسوفی ڕەشبینی (ئارسەر شۆپنهاوەر) فەیلەسوفی ئەڵمانی لەباشترین پێناسەیدا بۆ ژن دەڵێ :
"خۆشـەویستی گـوڵەو ژن دڕکەکانیەتی"
دەربارەی ژن و ژیان و پەیوەندییان پێکەوە دەڵێ:"ژن سـەرچاوەی خراپەیە، ژیانیش دۆزەخێکە لەکارەسات، ژن و ژیان یەکەیەکی یەکگرتوون و لێک جیانابنەوە، چونکە ژن دایەنی ڕەگەزی مرۆییە، ئەوە ژنە جۆری مرۆیی دەپارێزێ ودەیهێڵێتەوە".
(ئارسەر شۆپنهاوەر ) لەدژایەتیکردنی ژن و ڕەشبینی لەبەرامبەر ژیاندا گەیاندیە ئەوپەڕی .
ڕیشەی ئەم دوژمنایەتیەی دەگەڕێتەوە بۆ پەیـوەندی لەگەڵ دایكی، نەهامەتییەکانی ژیانی و پێکدادانی لەگەڵ دایکیدا گۆڕی بۆڕقێکی چڕو بێ جیاوازی لەژنان، ژنی بەنموونەی خیانەتو ئیستغلال و شەهوەتدەزانی.
سەرەڕای هەموو ئەوانەش مایەی سەرنجە لەمێژووی فەلسەفەی كلاسیك و یۆنان و ڕۆمی كۆنەوە بگرە تا فەلسەفەی مودێڕن و تەنانەت فەیلەسووفانی سەردەمیش هەموویان لەپیاوانن، ئایا هیچ كات لەخۆمان پرسیوە، بۆچی هەموو فەیلەسووفەكان پیاون و تەنیا پیاوانی ناودار هونەرەكەیان لەمێژوودا تۆماركراوەو ناویان درەوشاوەتەوە، بێگومان هەموومان ئەوە دەزانین ژنی سەركەوتووش هەبوون، ناویان لەتەنیشت ناوی پیاوان تۆماركراوە، بەڵام ناوی ژن لەمەیدانی فەلسەفەدا بەراورد لەگەڵ پیاوان، هی ئەوەنیە باسی بكرێت.
بەم شێوەیە دەبینین كەموكوڕیەكانی فەلسەفە بەرامبەر بەكەمزانینی ژن كەم نین، ئەو نووسەر و چالاكچوانە كوردانەی(غەربی مەزاج) بیر دەكەنەوە، پێیان وایە كەبڵێن كۆمەڵگای ڕۆژئاوا باشەو كۆمەڵگای ئێمە دەربارەی ژن خراپە، ئیتر تەواو بەو قسانە كێشەی ژن چارەسەركرا، لەراستیدانەمافی ژن ئاوا دەستەبەردەبێت، نەتوندوتیژی ئاوا بنبڕدەكرێت، كۆمەڵێك خەڵكی خوێندە وارو ڕۆشنبیر بانگ دەكرێنو لەنێوان خۆیاندا بەقسەی باق و بریقكۆڕەكەیان گەرم دەكەن، بەبێ ئەوەی بتوانن لایەنی چارەسەر بدۆزنەوە،لەلایەكی تر زۆر لەسیاسیەكانیش لەبەرژەوەندی خۆیان بەم كارەوە خەریك دەكەن، لەكاتێكدا خۆیان زۆربەی كات لەدەرەوەی ماڵی خۆیانن و كەمتر ئاگاداری كێشەی خێزانی خۆیانن، بێگومان بەم شێوەیە چارەسەر هەر بەگرێ كوێرەیی دەمێنێتەوە.
ئەگەر بمانەوێ ئەم بابەتە چارەسەربكرێ،یان لانی كەم بەرەو پێشەوەبچێ، پێویستە خەڵكی تایبەتمەند قسەی لەسەربكات، دوور لەبەرژەوەندی كەسی و حزبی، بەرنامەی تایبەتی بۆ دابنرێ و لەگەڵ خەڵكی گشتی یەكلایی بكرێتەوە، لەپرۆسەی خوێندندا جێگای بكرێتەوەو بە نەرمو نیانی بابەتی ڕۆشنبیری لەسەر بنوسری و بڵاو بكرێتەوە، بەشێوەیەك هەمووان لەو پرۆسەیەدا بەشداربن، بەهیوای كۆمەڵگایەكی ئارام و ئاسوودە.
سەرچاوە: لەچەند سەرچاوەیەك لە گوگل وەرگیراوە.
