ئایا خۆشمان دەوێت چونکە جوانی دەبینین، یان جوانی دەبینین چونکە خۆشمان دەوێت؟
جوانی وخۆشەویستی لە ترازووی دەروونی مرۆڤدا
ئاريان عه لى
ئێمە لە جیهانێکدا دەژین کە جوانی پێگەیەکی تایبەتی پێ دەبەخشێت؛ تا ئەو ڕادەیەی ڕووکار بووەتە یەکێک لەو زمانانەی مرۆڤەکان پێش ئەوەی یەکتر بناسن، پێی پەیوەندی بە یەکترەوە دەکەن. ڕووخساری جوان سەرنج ڕادەکێشێت، سیما هاوسەنگەکان ستایش دەکرێن، وهەندێک تایبەتمەندیی جەستەیی، بەهۆی نەریت وکەلتوور ومیدیایەوە، دەبنە پێوەری باو بۆ ڕاکێشانی سەرنج. بەڵام ئەزموونی مرۆیی ئێمە لەبەردەم دژایەتییەکدا دادەنێت کە ناتوانین پشتگوێی بخەین: بۆچی هەندێک کەس دڵیان بە کەسانێک دەبەستێت کە لەگەڵ پێوەرە باوەکانی جوانیدا ناگونجێن، لە کاتێکدا کەسانی دیکە لە کەسانێک دوور دەکەونەوە کە هەموو ئەو پێوەرانەیان تێدایە؟ ئەگەر جوانی بنەمای خۆشەویستی بێت، ئەوا چۆن ئەو ڕاکێشانە ڕوون دەکەینەوە کە لە ڕووکار تێدەپەڕن، یان ئەو دڵبەستەییەی وا لە مرۆڤ دەکات لە کەسێکدا، کە ڕەنگە سەرنجی کەسانی دیکە ڕانەکێشێت، جوانییەکی بێهاوتا ببینێت؟
لەوانەیە ئێمە ڕاهاتبین ئەم ئاڵۆزییە بە دەربڕینێکی ڕۆمانسیی ئاشنا کورت بکەینەوە وبڵێین خۆشەویستی لە دڵەوە سەرچاوە دەگرێت؛ وەک ئەوەی دڵ جیهانێکی سەربەخۆ بێت، جیا لە چاو وعەقڵ ویادەوەری وئەزموون. بەڵام ئەم دەربڕینە، سەرەڕای کاریگەریی سۆزدارییەکەی، ڕوونمان ناکاتەوە کە لە ناخی مرۆڤدا چی ڕوودەدات؛ بەڵکو لەوانەیە پرسیارە گرنگترەکەمان لێ بشارێتەوە: چی وای لە مرۆڤێک دەکات ببێتە بابەتی خۆشەویستی، لە کاتێکدا مرۆڤێکی دیکە، کە ڕەنگە بەپێی پێوەرە باوەکان جوانتر بێت، لە بازنەی ڕاکێشاندا جێگای نەبێتەوە؟
کێشەکە لەوەدا نییە کە جوانی بەراورد بە ناشیرینی بکەین، بەڵکو لە تێگەیشتن لەو شێوازەدایە کە حوکم لەسەر جوانی پێک دێت، وئەو ڕۆڵەی دەروون لە گۆڕینی وێنەی مرۆڤێک بۆ بابەتی ئارەزوو ودڵبەستەیی دەیگێڕێت. ئایا خۆشمان دەوێت چونکە جوانی دەبینین، یان جوانی دەبینین چونکە لە ناخماندا هەستێک هەڵیبژاردووە کە خۆشی بوێت؟ ئەم پرسیارە دەروازەیەکە بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییە ئاڵۆزەکەی نێوان فەلسەفەی جوانی ودەروونناسیی خۆشەویستی، وبۆ ئەو ئەگەرەی کە ڕووکار تەنها دەستپێکی چیرۆکێکی قووڵتر بێت، نەک کۆتاییەکەی.
فەلسەفەی جوانی: جوانی لە خودی شتەکەدایە، یان لە چاوی ئەو کەسەی سەیری دەکات؟
جوانی لە مێژووی بیرکردنەوەی فەلسەفیدا بابەتێکی لاوەکی نەبووە، بەڵکو هەمیشە پرسیارێک بووە کە فەلسەفە وهونەر ودەروونناسی لە خاڵێکدا پێکەوە دەبەستێتەوە. لە سەردەمە کۆنەکانەوە، بیرمەندان هەوڵیان داوە بزانن ئایا جوانی لە خودی شتەکاندا هەیە، وەک سیستەمێک لە هاوسەنگی وگونجانی، یان لە ڕێگەی تێگەیشتن وکارلێکی مرۆڤ لەگەڵ ئەوەی دەیبینێت پێک دێت. ئەگەر ئەفلاتوون جوانیی هەستپێکراوی بە مانایەکی بەرزترەوە بەستووەتەوە کە لە ڕووکار تێدەپەڕێت، ئەوا مێژووی فەلسەفەی نوێ پرسیارەکەی بە شێوەیەکی دیکە دووبارە خستووەتەڕوو وتامی مرۆییوسروشتی حوکمدان لەسەر جوانیی کردووەتە ناوەندی باسەکە.
لەو چوارچێوەیەدا، بیرکردنەوەی فەیلەسوفی سکۆتلەندی، دیڤید هیوم، گرنگییەکی تایبەتی هەیە. ئەو باس لە تام وجیاوازیی حوکمەکانی جوانی لەنێوان خەڵکدا دەکات وڕوونی دەکاتەوە کە حوکمدان لەسەر جوانی بە سروشتی بینەر، ئەزموون وهەستیارییەکەیەوە پەیوەستە؛ لەگەڵ ئەوەشدا پێی وایە تام دەتوانرێت پەرەی پێ بدرێت وپەروەردە بکرێت. لەم تێڕوانینەدا، جوانی حوکمێکی ئۆتۆماتیکی نییە کە هەموو عەقڵەکان بە یەک شێوە لەسەری کۆک بن، بەڵکو ئەزموونێکە کە تایبەتمەندیی شتەکە وتوانای مرۆڤ بۆ تێگەیشتن وهەڵسەنگاندنی پێکەوە تێکەڵ دەبن.
ئیمانوێل کانتیش، لە لایەکی دیکەوە، حوکمدان لەسەر جوانی لە ڕوانگەیەکی جیاوازەوە تاوتوێ کردووە وچێژوەرگرتن لە جوانیی لە ئارەزووی خاوەندارێتی یان سوودوەرگرتن لە شت جیا کردووەتەوە. ئەم جیاکردنەوەیە ڕێگایەکی نوێی بۆ تێگەیشتن لە سروشتی ئەزموونی جوانی خۆش کردووە؛ بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە خۆشەویستی وپەیوەندییە مرۆییەکان بە پێویست هەمان مەرجەکان پەیڕەو دەکەن کە حوکمدان لەسەر تابلۆیەکی هونەری یان دیمەنێکی سروشتی پەیڕەویان دەکات. خۆشەویستی ئارەزوو وسۆز وکارلێکی دوولایەنە لەخۆ دەگرێت، وئەم توخمانە بابەتەکە ئاڵۆزتر دەکەن.
ئەگەر ئەم گفتوگۆیە بگوازینەوە بۆ جوانیی مرۆڤ، کێشەکە بە ڕوونی زیاتر دەردەکەوێت. هەندێک تایبەتمەندیی جەستەیی هەن کە ڕەنگە لەلایەن زۆر کەسەوە پەسەند بکرێن، وەک هاوسەنگیی سیما یان هەندێک نیشانەی تەندروستی وزیندوویی؛ بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە پێوەرێکی تاک وجێگیر هەیە کە ڕاکێشانی هەموو مرۆڤەکان دیاری بکات. تامەکان بە پێی تاکەکەس وژینگە وئەزموون جیاوازن، هەروەها پێوەرەکانی جوانیش لە مێژوودا ولە کەلتوورێکەوە بۆ کەلتوورێکی دیکە دەگۆڕێن. ئەوەی هەندێک تایبەتمەندیی جوانی لەلایەن زۆر کەسەوە پەسەند دەکرێت، بەو مانایە نییە کە تەنها ئەو تایبەتمەندییانە دەتوانن خۆشەویستی ڕوون بکەنەوە.
لەبەر ئەوە پێویستە جیاوازی بکەین لەنێوان جوانی وەک حوکمێک لەسەر ڕووکارێک، وجوانی وەک ئەزموونێکی کەسی کە لە پەیوەندیی مرۆڤ لەگەڵ ئەوەی دەیبینێت دروست دەبێت. ڕەنگە لەسەر ئەوە کۆک بین کە ڕووخسارێک جوانە، بەڵام بە پێویست لەسەر ئەوە کۆک نابین کە تا چەند ڕاکێشانمان بەرەو خۆی دروست دەکات، یان تا چەند دەتوانێت ببێتە بابەتی خۆشەویستیمان. سەرسامبوون بە جوانی هەمان خۆشەویستی نییە، هەروەها داننان بە جوانیی کەسێکیش ناچارمان ناکات کە حەزمان لێی بێت.
بەم شێوەیە، بابەتەکە چیتر تەنها ئەو پرسیارە نییە کە جوانی شتێکی بابەتییە یان زاتی، بەڵکو دەبێتە پرسیارێک لەسەر سنووری کاریگەریی جوانی: ڕووکار تا چەند دەتوانێت چارەنووسی پەیوەندییەکی مرۆیی دیاری بکات، پێش ئەوەی دەروون بە هەموو ئەزموون و ئارەزوو و تێڕوانینەکانییەوە دەستێوەردان بکات؟ لەم خاڵەدا لە سنووری فەلسەفەی جوانی دەردەچین و دەچینە ناو بوارێکی ئاڵۆزتر: دەروونناسیی جوانی.
دەروونناسیی جوانی: چاوێک کە زیاتر لەوە دەبینێت کە دەیبینێت
ئەگەر فەلسەفەی جوانی لە سروشتی جوانی وپێوەرەکانی حوکمدان لەسەری بپرسێت، دەروونناسیی جوانی هەوڵ دەدات تێبگات چۆن کەسێک لە چاوی کەسێکی دیکەدا سەرنجڕاکێش دەبێت. مرۆڤ جیهان بە چاوێکی بێلایەن وسەربەخۆ لە ئەزموونەکانی خۆی وەرناگرێت؛ بەڵکو لە ڕێگەی تۆڕێکی ئاڵۆز لە سەرنج، یادەوەری، سۆز، چاوەڕوانی وئەزموونەکانی پێشووترەوە تێی دەگات. بۆیە ئەوەی دەیبینین هەمیشە تەنها بەوە دیاری ناکرێت کە لەبەردەستماندایە، بەڵکو بە شێوازی وەرگرتنی ئەوەی دەیبینین ومانای پێبەخشینیش پەیوەستە.
ڕەنگە ڕووخسارێک لە یەکەم ساتدا سەرنجمان ڕابکێشێت، بەهۆی هاوسەنگیی سیما یان دەربڕینی ڕووخسار یان جووڵەکانی؛ بەڵام ئەو سەرنجە سەرەتاییە بە تەنها بۆ ڕوونکردنەوەی دروستبوونی خۆشەویستی بەس نییە. ڕەنگە دەنگێک ئاشنا وخۆشەویست ببێت، شێوازی قسەکردن ببێتە سەرچاوەی ڕاکێشان، وجووڵەیەکی ئاسایی یان پێکەنینێکی سادە مانایەکی تایبەتی بەدەست بهێنێت؛ چونکە بە ئەزموونێکی سۆزداری، یادەوەرییەکی خۆش یان هەستێک بە ئارامی وئاشناییەوە پەیوەست بووە. بە پێچەوانەوە، ڕەنگە ڕووخسارێک کە لە سەرەتا سەرنجمان ڕادەکێشێت، بەشێک لە ڕاکێشانی خۆی لەدەست بدات، کاتێک تایبەتمەندییەکانی خاوەنەکەی دەناسین کە بێزارمان دەکەن یان لەگەڵ بەها وچاوەڕوانییەکانمان ناگونجێن.
ئەم گۆڕانکارییانە نیشان دەدەن کە ڕاکێشان تەنها وەڵامێکی جێگیر بە سیما نییە، بەڵکو پرۆسەیەکە کە لەگەڵ ناسین وکارلێکدا گەشە دەکات. ئەزموونە هاوبەشەکان دەتوانن هەندێک تایبەتمەندی لە هۆشیاریماندا بەرچاوتر بکەن؛ چاوەڕوانییەکانیش دەتوانن وامان لێ بکەن هەڵسوکەوتێک بە شێوەیەکی ئەرێنی یان نەرێنی لێک بدەینەوە، وسۆزەکان کاریگەری لەسەر هەڵسەنگاندنمان بۆ خودی ڕووکارەکەش دادەنێن. کاتێک بە سۆزەوە پەیوەست بە کەسێک دەبین، ڕەنگە دەست بکەین بە تێبینیی وردەکارییەکانی کە پێشتر سەرنجمان ڕانەدەکێشان، یان بە تایبەتمەندییە ئاساییەکان نرخێکی جوانی ببەخشین کە پێشتر تێیاندا نەماندەبینی.
بەڵام نابێت بکەوینە هەڵەیەکی پێچەوانەوە و وا دابنێین کە هەموو جوانییەک خەیاڵێکە کە سۆز دروستی دەکات، یان ڕووکار هیچ ڕۆڵێکی لە ڕاکێشاندا نییە. جوانیی جەستەیی دەتوانێت لە سەرەتای هەندێک پەیوەندییدا هۆکارێکی گرنگ بێت؛ هەروەها گونجانی دەروونی و نزیکی و ئەزموونە هاوبەشەکانیش ڕۆڵی خۆیان لە بەردەوامبوون و قووڵبوونەوەی پەیوەندییەکەدا هەیە. قەبارەی کاریگەریی ئەم هۆکارانە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە و لە پەیوەندییەکەوە بۆ پەیوەندییەکی دیکە دەگۆڕێت، و هیچ یاسایەکی تاک نییە کە هەموو ئەزموونە مرۆییەکان ڕوون بکاتەوە.
گرنگتر لەوەش، دەروون هەمیشە تایبەتمەندییەکان بە جیاوازی وەرناگرێت؛ بەڵکو ڕەنگە هەموویان پێکەوە کۆ بکاتەوە بۆ دروستکردنی وێنەیەکی گشتی لە کەسەکە. متمانە بە خۆبوون دەتوانێت ببێتە هۆی ڕاکێشان، میهرەبانی دەتوانێت نەرمی بە سیما ببەخشێت، ژیری دەتوانێت شکۆی کەسایەتی زیاتر بکات، وهەستکردن بە ئارامی دەتوانێت نزیکی لەگەڵ کەسێک بکاتە ئەزموونێکی خۆش. لە هەندێک حاڵەتدا، ڕەنگە ئەم تایبەتمەندییانە گرنگتر بن لەو پێوەرانەی لە سەرەتای ناسینەوەدا لە پێشەوە بوون.
چاو تەنها سیما نابینێت؛ بەڵکو سیما لە ڕێگەی ئەزموون وچاوەڕوانی وهەستەکانی خاوەنەکەیەوە دەبینێت. ئەمە بەو مانایە نییە کە ئەوەی چاو دەیبینێت درۆیە، بەڵکو مانای ئەوەیە کە تێگەیشتن لە جوانیی مرۆیی ئاڵۆزترە لەوەی بە حوکمێکی خێرا لەسەر ڕووخسار یان جەستە کورت بکرێتەوە.
لێرەدا ئەو بیرۆکەیە سەرنج ڕادەکێشێت کە شایانی وەستانە لەسەری: لەوانەیە جوانی هەمیشە هۆکارێک نەبێت کە پێش خۆشەویستی دێت، بەڵکو لە هەندێک پەیوەندییدا ببێتە ئەنجامێک لە ئەنجامەکانی دڵبەستەیی. کاتێک مرۆڤێک لە ژیانماندا گرنگ دەبێت، ڕەنگە شێوازی بینینی وردەکارییەکانی بگۆڕێت، وئەوەی پێشتر ئاسایی بووە ببێتە بەشێک لە ڕاکێشانی تایبەتیی ئەو کەسە. لەو کاتەدا ڕووکار بە تەنها هەستەکە ئاراستە ناکات، بەڵکو خودی هەستیش دەبێتە هۆکارێک کە کاریگەری لەسەر تێگەیشتنمان لە ڕووکار دادەنێت.
خۆشەویستی پێوەرەکانی جوانی تێدەپەڕێنێت: کاتێک ڕاکێشان لە ڕووکار تێدەپەڕێت
با نموونەیەک لەبەرچاو بگرین کە ئەم بیرۆکەیە بە شێوەیەکی ڕوون دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوە: ژنێکی قژزەرد کە لە ژینگەی خۆیدا بە جوان دادەنرێت وسەرنجی زۆر کەس ڕادەکێشێت، ڕاکێشانی بۆ پیاوێکی ڕەشپێست هەیە کە سیماکانی، بەپێی پێوەرە باوەکانی جوانی لەو ژینگەیەدا، لەگەڵ وێنەی نەریتیی پیاوی جواندا ناگونجێن. ڕەنگە هەندێک کەس ئەم پەیوەندییە بە دژایەتییەک بزانن، چونکە لەو گریمانەیەوە دەست پێ دەکەن کە مرۆڤی جوان دەبێت هاوبەشێک هەڵبژێرێت کە بەپێی هەمان پێوەر لە جوانیدا لەگەڵی یەکسان بێت. بەڵام ئەم گریمانەیە لە ڕاستیدا سنوورداریی پێوەرەکە دەخاتەڕوو، نەک سروشتی خۆشەویستی.
ئایا دەتوانین لەم پەیوەندییەوە ئەوە ئەنجام بدەین کە ژنەکە پشتگوێی جوانی خستووە؟ یان پیاوەکە لە چاوی ئەودا توخمی ڕاکێشانی هەیە کە لە هەڵسەنگاندنی کەسانی دیکەدا جێگایان نییە؟ ڕەنگە ژنەکە بە دەنگ یان کەسایەتییەکەی، یان متمانە بە خۆبوون، یان حەزی گاڵتەکردنی ڕابکێشرێت؛ ڕەنگە لە کەسایەتییەکەیدا ئەوە بدۆزێتەوە کە لەگەڵ پێویستییە سۆزدارییەکان و تێڕوانینەکانی بۆ هاوبەشی ژیاندا بگونجێت؛ یان ڕەنگە خودی سیماکانی لە چاوی ئەودا جوان بن، هەرچەندە لەلایەن دەوروبەرییەوە بە هەمان شێوە پەسەند نەکرێن. هەروەها ڕەنگە هەموو ئەم هۆکارانە بە ڕادەی جیاواز پێکەوە کاریگەر بن.
مەبەست ئەوە نییە کە ڕەنگی پێست یان ڕەنگی موو یان هیچ تایبەتمەندییەکی ڕەچەڵەکی جوانی مرۆڤ دیاری بکات یان ڕەت بکاتەوە؛ ئەم تایبەتمەندییانە بە شێوەیەکی جێگیر نرخی جوانی یان مرۆیی بە خاوەنەکەیان نابەخشن. بەڵکو مەبەست ئەوەیە کە پێوەرە کۆمەڵایەتییەکان ڕەنگە هەندێک تایبەتمەندی بە پەسەندتر لەوانی دیکە دابنێن، بەبێ ئەوەی بتوانن بە تەواوی کۆنترۆڵی ڕاکێشانی تاکەکەسی بکەن. ئەوەی کۆمەڵگا بە حاڵەتێکی جیاواز وناوازە دەیبینێت، ڕەنگە لە ئەزموونی تایبەتی کەسی خۆشەویستدا هەڵبژاردنێکی ئاسایی بێت کە پێویستی بە هیچ ڕوونکردنەوەیەکی ناوازە نییە.
لەگەڵ ئەوەشدا، نابێت بڕۆینە ئەو لایەنەی دیکە وبانگەشە بکەین کە خۆشەویستی هەمیشە لە جوانیی دەرەوە ئازادە. هەندێک پەیوەندی بە ڕاکێشانێکی بەهێزی جەستەیی دەست پێ دەکەن، هەندێک کەسیش لە هەڵبژاردنی هاوبەشی ژیاندا گرنگییەکی زۆر بە ڕووکار دەدەن؛ لە کاتێکدا هەندێکی دیکە لە هاوڕێیەتی یان ئاشنایی یان سەرسامبوون بە کەسایەتییەوە دەست پێ دەکەن. ڕەنگە ڕاکێشانی جەستەیی ودەروونی پێکەوە تێکەڵ بن ویەکتری بەهێز بکەن، یان بە تێپەڕبوونی کات یەکێکیان لەبەرامبەر ئەوی دیکەدا کەمڕەنگ ببێتەوە. ئەزموونی مرۆیی فراوانترە لەوەی بە یاسایەکی تاک کۆنترۆڵ بکرێت.
لەبەر ئەوە دەتوانین ئەو جیاوازییەی لەنێوان ئەوانەدا دەردەکەوێت کە هاوبەشەکانیان بەپێی پێوەرە باوەکانی جوانی هەڵدەبژێرن، وئەوانەی بۆ کەسانێک ڕادەکێشرێن کە لەگەڵ ئەو پێوەرانەدا ناگونجێن، باشتر تێبگەین. ناکۆکییەکە بە پێویست لە خودی خۆشەویستیدا نییە، بەڵکو لەوانەیە لەنێوان تێگەیشتنی کۆمەڵگا بۆ جوانی وئەزموونی تایبەتی تاکدا بێت. هەڵە دەکەین ئەگەر وا دابنێین خەڵک لە هەڵبژاردنی هاوبەشی ژیاندا هەموویان هەمان پێوەر بەکاردەهێنن، یان ئەوەی سەرنجی کۆمەڵ ڕادەکێشێت، دەبێت لە هەموو تاکێکدا هەمان ڕاکێشان دروست بکات.
بەڵام پرسیارە قووڵترەکە هەر دەمێنێتەوە: بۆچی ژنێک بۆ پیاوێکی دیاریکراو ڕادەکێشرێت، بەڵام بۆ پیاوێکی دیکە کە ڕەنگە بەپێی پێوەرە باوەکان جوانتر بێت، ڕاکێشانێکی هاوشێوەی نییە؟ بەوەی بڵێین ئەمە تەنها بابەتێکی تامە، بەس نییە؛ چونکە وشەی «تام» ڕەنگە ببێتە ناوێک کە بۆ دیاردەیەک دادەنێین کە هێشتا تێی نەگەیشتووین. پێویستە لە سەرچاوەکانی ئەو تامە بپرسین: ئایا لە ئەزموونەکانی پێشووترەوە شێوەی گرتووە؟ ئایا وێنەی هاوبەشی ژیان کە لە یادەوەریدا دروست بووە کاریگەریی لەسەر داناوە؟ ئایا بە جۆرێکی دیاریکراوی کەسایەتی یان پێویستی بە ئارامی یان ڕێزگرتنی دوولایەنەوە پەیوەستە؟ ئایا کەلتوور ڕۆڵ لە دروستکردنی دەگێڕێت، یان ئەزموونی تاکەکەسی ئەوەی لە کەلتوورەوە وەرگرتووە دووبارە دادەڕێژێتەوە؟
هیچ وەڵامێکی تاک نییە کە بۆ هەموو حاڵەتەکان بگونجێت، بەڵام خودی پرسیارەکە بوارێک بۆ تێگەیشتنێکی قووڵتر دەکاتەوە. خۆشەویستی بە پێویست لە دۆزینەوەیەکی بابەتیی جوانییەوە سەرچاوە ناگرێت، هەروەها بەڵگەش نییە کە مرۆڤ هەموو حوکمەکانی پێشووی خۆی تێپەڕاندووە؛ بەڵکو نیشان دەدات ڕاکێشان لە چەندین توخم پێک دێت کە ناتوانرێت تەنها بۆ ڕووکار کورت بکرێنەوە.
لەبەر ئەوە، دەربڕینی «خۆشەویستی لە دڵەوە دێت» نابێت بە دەربڕینێکی هەڵە ڕەت بکرێتەوە، بەڵکو دەبێت وەک دەربڕینێکی ناتەواو لێی تێپەڕین. دڵ لێرەدا هێمای سۆزە، بەڵام بە تەنها ئەو ڕێگایە ڕوون ناکاتەوە کە گەیشتووەتە دروستبوونی ئەو سۆزە. پێش ئەوەی بڵێین دڵ هەڵیبژاردووە، دەبێت بپرسین: چی وای لەم مرۆڤە دیاریکراوە کردووە کە شایستەی هەڵبژاردن بێت؟
خۆشەویستی جوانی دووبارە دادەڕێژێتەوە: ئایا خۆشمان دەوێت چونکە جوانی دەبینین، یان جوانی دەبینین چونکە خۆشمان دەوێت؟
دوای گواستنەوە لە فەلسەفەی جوانی بۆ دەروونناسیی جوانی، ولە پێوەرە کۆمەڵایەتییەکان بۆ ئەزموونی تاکەکەسی، دەگەینە ئەو ئەگەری سەرنجڕاکێشە: پەیوەندیی نێوان خۆشەویستی وجوانی پەیوەندییەکی یەک‌ئاراستەیی نییە، بەو شێوەیەی جوانی ببێتە هۆکار وخۆشەویستی ئەنجام؛ بەڵکو ڕەنگە پەیوەندییەکی دوولایەنە بێت کە هەر یەکەیان کاریگەری لەسەر ئەوی دیکە دادەنێت. ڕەنگە ڕاکێشان لە ڕووکارەوە دەست پێ بکات ودواتر بەهۆی ناسین وئەزموونەوە قووڵتر ببێتەوە؛ هەروەها ڕەنگە لە ئاشنایی یان سەرسامبوون بە کەسایەتییەوە دەست پێ بکات ودواتر ڕووکار لە چاوی خۆشەویستدا ڕاکێشەرتر بکات.
لە حاڵەتی یەکەمدا، جوانی سەرنج ڕادەکێشێت ودەرگای ناسینەوە دەکاتەوە، بەڵام بەردەوامبوونی خۆشەویستی مسۆگەر ناکات. ڕەنگە مرۆڤ بزانێت ئەو جوانییەی لە سەرەتا ڕاکێشانی کردووە، لەگەڵ گونجانی دەروونی یان ڕێزگرتنی دوولایەنە یان توانای دروستکردنی پەیوەندییەکی جێگیر هاوڕێ نییە. هەروەها ڕەنگە ڕاکێشانی وێنەکە کەم ببێتەوە کاتێک تایبەتمەندییە نەناسراوەکانی کەسەکە ئاشکرا دەبن. بەم شێوەیە دەردەکەوێت کە جوانیی دەرەوە، تەنانەت کاتێک دەستپێکێکی ڕاستەقینە بۆ ڕاکێشانە، بە تەنها توانای بنیاتنانی پەیوەندییەکی مرۆیی تەواوی نییە.
لە حاڵەتی دووەمدا، ڕەنگە خۆشەویستی لە مامەڵەی بەردەوام، یان هاوڕێیەتی، یان بەشداری لە ئەزموونەکانەوە سەرچاوە بگرێت، پاشان تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ ڕووخساری ئەوی دیکە بگۆڕێت. پێکەنینەکەی خۆشەویست دەبێت چونکە بە ساتێکی خۆشەوە پەیوەستە؛ دەنگەکەی هۆی ئارامی دەبێت چونکە بە ئەزموونی پشتگیری وگرنگیدانەوە بەستراوەتەوە؛ وردەکارییەکانی ڕووخساریش ئاشنا دەبن، تا خۆشەویست هەست دەکات جوانییەکی تایبەتییان هەیە کە لە ڕووخساری کەسانی دیکەدا نایبینێت. لێرەدا ڕەنگە سیماکان نەگۆڕابن، بەڵام مانای دەروونییان گۆڕاوە.
خۆشەویستی بە پێویست ڕووخسار ناگۆڕێت، بەڵام ڕەنگە شێوازی بینینی ڕووخسار بگۆڕێت. ئەم دەربڕینە لایەنێکی بنەڕەتیی ئەو دژایەتییە کورت دەکاتەوە کە هەوڵ دەدەین تێی بگەین. ئەو جوانییەی خۆشەویست دەیبینێت هەمیشە وێنەیەکی وەک یەک لەگەڵ ئەو جوانییە نییە کە کەسانی دیکە پێوانەی دەکەن؛ چونکە مێژوویەک لە سۆز ویادەوەری وماناکانی لەخۆ دەگرێت کە نامۆکان ناتوانن بە تەنها سەیرکردنی وێنەکە تێیان بگەن.
بەڵام ئایا ئەمە بەو مانایەیە کە خۆشەویستی جوانی لە هیچەوە دروست دەکات؟ پێویست نییە وا بێت. وردتر ئەوەیە بڵێین خۆشەویستی ڕەنگە ڕیزبەندیی توخمەکانی ڕاکێشان دووبارە ڕێک بخاتەوە؛ واتە بە هەندێک تایبەتمەندی گرنگییەکی زیاتر ببەخشێت، گرنگیی هەندێکی دیکە کەم بکاتەوە، وڕووکار بە مانایەکی سۆزدارییەوە ببەستێتەوە کە کەسەکە لە چاوی خۆشەویستدا جیاواز وتایبەت دەکات. ڕاکێشان شتێکی بێ‌بنەما وهەڕەمەکی نییە، بەڵام حوکمێکی تەنها بینراویش نییە. ئەزموونێکە کە ئەوەی دەیبینین لەگەڵ ئەوەی دەیناسین، هەستمان پێیەتی وچاوەڕوانییەکانمان لێی هەیە، تێکەڵ دەبێت.
لەم ڕوانگەیەوە دەتوانین دووبارە لە چەمکی «جوانیی ناشیرین» تێبگەین. ناشیرین وجوان هەمیشە دوو حوکمی دژبەیەک نین کە دەبێت هەموو کەسێک یەکێکیان پەسەند بکات؛ هەروەها جیاوازیی نێوانیان بەو مانایە نییە کە ڕاستی ون بووە، یان هەموو تامەکان لە هەموو شتێکدا یەکسانن. لە چوارچێوەی ڕاکێشانی مرۆییدا، ئەم دوو حوکمە ڕەنگە دوو ئاستی جیاوازی هەڵسەنگاندن پیشان بدەن: حوکمێکی گشتی لەسەر ڕووکار بەپێی پێوەرە باوەکان، وئەزموونێکی تایبەتی کە کەسێکی دیاریکراو نرخی جوانییەکی تایبەتی پێ دەبەخشێت. هەندێک جار ئەم دوو ئاستە یەکدەگرنەوە، هەندێک جاریش بە شێوەیەکی زۆر لێک جیا دەبنەوە.
بەڵام ئەم بیرۆکەیە ئەرکێکی فکریی دیکەشمان دەخاتە ئەستۆ: نابێت خۆشەویستی بکەینە بەهانەیەک بۆ ڕەواکردنی هەر هەڵبژاردنێک یان جوانکردنی هەر هەڵسوکەوتێک. ڕاکێشان بە مانای چاکەکاری نییە، جوانی دڵنیایی لە کەسایەتیی باش نادات، وخۆشەویستیش مرۆڤ لە ئەرکی بینینی کەموکوڕییەکانی ئەو کەسەی خۆشی دەوێت یان جیاکردنەوەی دڵبەستەیی لە پەیوەندییەکی تەندروست بێ‌بەری ناکات. ڕەنگە سەرسامبوون وادەکات مرۆڤ هەندێک ڕاستی پشتگوێ بخات، هەروەها ڕەنگە تێگەیشتنی قووڵ یارمەتی بدات کەسەکە بە ڕاستگۆییەوە ببینین ولاوازییەکانی قبوڵ بکەین، بەبێ ئەوەی نکۆڵیان لێ بکەین.
لەبەر ئەوە، پرسیارکردن لە پەیوەندیی خۆشەویستی وجوانی پرسیارێک نییە لەسەر توانای سۆز بۆ سڕینەوەی ڕاستی، بەڵکو لەسەر توانای گۆڕینی مانای ڕاستییە لە ئەزموونی ئێمەدا. ئایا مرۆڤەکە وەک ئەوەی کەسانی دیکە دەیبینن دەیبینین، یان وەک ئەوەی لە ژیانماندا بووەتە؟ لەوانەیە وەڵامەکە ئەوە بێت کە بینینمان بە هەردووکیانەوە پەیوەستە: هەندێک تایبەتمەندی هەن کە کەسانی دیکەش دەتوانن بیانبینن، بەڵام مانایەکیش هەیە کە تەنها لە ناو پەیوەندییەکەدا دەردەکەوێت.
لە کۆتاییدا، ناتوانین جوانی بکەینە مەرجێکی ڕەهای خۆشەویستی، هەروەها ناتوانین بانگەشە بکەین کە خۆشەویستی بە تەواوی لە جوانی سەربەخۆیە. جوانی ڕەنگە دەستپێکی ڕاکێشان بێت، یان یەکێک لە توخمەکانی بێت، یان ماناکەی لە خودی پەیوەندییەکەوە بەدەست بهێنێت. خۆشەویستیش ڕەنگە بە سەرسامبوون بە ڕووکار دەست پێ بکات، بەڵام کاتێک قووڵ دەبێتەوە، ڕەنگە پێگەی ڕووکار لە ناخدا بگۆڕێت؛ بە جۆرێک کە ئەوەی لاوەکی بووە گرنگ ببێت، وئەوەی ئاسایی بووە ببێتە شتێکی ناوازە.
لەوانەیە خۆشمان لە مرۆڤێک نەوێت چونکە لە هەموو خەڵک جوانترە، بەڵکو چونکە لە ئەزموونی تایبەتی ئێمەدا دەبێتە مرۆڤێک کە جوانییەکەی بە تەنها بە پێوەرەکانی کەسانی دیکە ناپێورێت. لەم خاڵەدا پرسیارەکە چیتر تەنها بەراوردکردنی جوانی وناشیرینی نییە، بەڵکو دەبێتە گەڕان بەدوای سروشتی تێگەیشتنی مرۆڤ: چۆن نرخ بە شتەکان دەبەخشین، وچۆن هەستەکان دەبنە پەردەیەک کە لە ڕێگەیەوە جیهان دەبینین.
لەوانەیە دوا دژایەتییەکە ئەوە بێت کە خۆشەویستی نایسەلمێنێت جوانی گرنگ نییە، بەڵکو دەریدەخات کە جوانی بە تەنها بەس نییە. ڕووکار ڕەنگە چاو ڕابکێشێت، بەڵام پەیوەندییەکە مێژوو ومانا بە ڕووکارەکە دەبەخشێت. ڕووکار ڕەنگە دەرگایەک بۆ خۆشەویستی بکاتەوە، بەڵام زۆرجار ئەوەی لە پشت ڕووکارەوەیە دیاری دەکات کە ئەو دەرگایە کراوە دەمێنێتەوە یان دادەخرێت.
ئایا خۆشمان دەوێت چونکە جوانی دەبینین، یان جوانی دەبینین چونکە خۆشمان دەوێت؟ لەوانەیە هیچ وەڵامێکی تاک نەبێت کە ئەم پرسیارە لە هەموو ئەزموونەکاندا یەکلایی بکاتەوە؛ بەڵام ئەوە دڵنیایە کە خۆشەویستی وجوانی نە لە یەکتر نامۆن، نە خۆشەویستی هەمیشە شوێنکەوتەی جوانییە، ونە جوانی هەمیشە فەرمانڕەوای خۆشەویستییە. ئەمانە دەچنە ناو پەیوەندییەکی گۆڕاو وجووڵاوەوە؛ تێیدا تێڕوانین لەگەڵ هەست دەگۆڕێت، هەستیش لەگەڵ ناسین دەگۆڕێت، ومرۆڤ بە هەموو ئاڵۆزییەکەیەوە فراوانترە لە هەر پێوەرێکی تاک کە هەوڵ بدەین بەهۆیەوە هەڵبژاردنەکانی ڕوون بکەینەوە.
