(ئیتر شەڕ بازاڕی چەک گەرم ناکات)

​

​نووسینی: هاوڕێ جەوهەر

​١. شەڕ چییە و بۆچی هەڵدەگیرسێت؟
​لە درێژەی مێژوودا، هەموو شەڕێک لەپێناو بەرژەوەندی و دەستکەوتدا هەڵگیرساوە. دەوڵەتەکان و زلهێزەکان جەنگیان بەرپا کردووە تا دەستیان بەسەر سامانی وڵاتانی تردا بگات یان ئابووریی خۆیانی پێ بەهێز بڕەخسێنن.
​بەڵام لە جیهانی ئەمڕۆدا، هاوکێشەکە بە تەواوی گۆڕاوە؛ شەڕ چیتر سوود بە خاوەنەکەی ناگەیەنێت و ناتوانێت ئابووریی هیچ وڵاتێک ببوژێنێتەوە.
​٢. جاران شەڕ قەیرانی دەڕەواندەوە، ئێستا زیاتری دەکات
​لە ڕابردوودا (سەدەی ڕابردوو)، کاتێک وڵاتێک تووشی ئاڵۆزیی ئابووری یان بێکاری دەبوو، شەڕێکی هەڵدەگیرساند بۆ ئەوەی:
​کارگەکانی چەکسازی بەگەڕ بخاتەوە.
​سەرنجی خەڵکی ناوخۆ لەسەر کێشە ناوخۆییەکان بگوێزێتەوە بۆ دەرەوە.
​چەک بە وڵاتانی تر بفڕۆشێت و قازانج بکات.
​بەڵام ئەمڕۆ چی ڕوودەدات؟
ئەمڕۆ هەڵگیرساندنی هەر شەڕێک، نەک کێشە کۆنەکان چارەسەر ناکات، بەڵکو قەیرانەکە زۆر گەورەتر و قورستر دەکات. شەڕی ئۆمڕۆ دەبێتە هۆی گرانبوونی خۆراک و سووتەمەنی، و تێکدانی ژیانی ڕۆژانەی خەڵک لە تەواوی جیهاندا.
​٣. شەڕی بەوەکالەت ئیتر بێسوودە
​کاتێک وڵاتە زلهێزەکان ترسان لەوەی ڕاستەوخۆ شەڕ لەگەڵ یەکتردا بڕەخسێنن، پەنایان بردە بەر "شەڕی بەوەکالەت"—واتە وڵات یان گرووپی تر چەکدار دەکەن تا لە جیاتی ئەوان لە وڵاتێکی تردا شەڕ بکەن.
​بەڵام لە ئێستادا، ئەم جۆرە شەڕانەش پشتی زلهێزەکانی شکاندووە؛ چونکە:
​تێچووەکەی زۆر گرانە: زیاتر لەوەی قازانج بکەن، دەبێت پارە بۆ کڕینی چەک و یارمەتیدانی هاوپەیمانەکانیان خەرج بکەن.
​زیان لە ئابووریی خۆیان دەدات: ئەم شەڕانە ڕێگاکانی بازرگانی و هەناردەکردنی نەوت و گازیان بەستووە، کە ئەمەش ڕاستەوخۆ زیانی بە ئابووریی ڕۆژئاوا و هەموو جیهان گەیاندووە.
​٤. جیهان بووەتە گوندێک: هەموومان بێکەوە زیان دەکەین
​تەکنەلۆجیا و بازرگانی وایان کردووە کە جیهان ببێتە گوندێکی بچووک. کاتێک لە شوێنێک ڕووداوێک ڕوودەدات، دەستبەجێ شوێنەکانی دیکەش کاریگەر دەبن:
​شەڕی ئۆکراین بە نموونە: شەڕەکە لە ئەورووپای ڕۆژهەڵاتە، بەڵام نرخی گەنم و ڕۆن و سووتەمەنی لە هەموو جیهان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا بەرز بووەوە.
​ئاڵۆزییەکانی ئێران و ئەمریکا: بووەتە هۆی ئەوەی کە کەشتییە بازرگانییەکان لە دەریاکاندا بە ئاسانی نەتوانن بپەڕێنەوە، کە ئەمەش نرخی هەموو شتێکی لە بازاڕەکاندا گران کردووە.
​٥. کاتێک وڵاتان پارەیان پێ نییە، بە چی چەک بکڕن؟
​بازاڕی چەک کاتێک بەگەرمیی دەمێنێتەوە کە کڕیارێک هەبێت پارەی لەبەر دەستدا بێت. بەڵام ئەمڕۆ زۆربەی وڵاتانی جیهان تووشی کورتهێنانی دارایی (عجز) بوون—واتە داھاتیان زۆر کەمترە لەو خەرجییەی کە هەیانە.
​نموونەی ئەڵمانیا و ئەورووپا: ئەڵمانیا کە دەوڵەمەندترین ئابووریی ئەورووپا بوو، ئێستا تووشی گرانیی کەم وێنە و کەمبوونی بودجە بووەتەوە.
​کاتێک وڵاتە گەورەکان بەدەست گرانی و نەبوونی پارەوە دەیان ناڵێنن، پرسیارەکە ئەوەیە: بە چی چەک بکڕن؟ کاتێک وڵاتان پارەیان نەبێت، بازاڕی فرۆشتنی چەکیش داڕماوە و ئیتر گەرم نابێتەوە.
​٦. لە شەڕی گەورەکاندا هیچ سەرکەوتوویەک نییە
​لە سەردەمی ئەمڕۆدا، زلهێزەکان خاوەنی چەکی زۆر وێرانکەر و مەترسیدارن. بۆیە ڕوودانی شەڕێکی گەورە و ڕاستەوخۆ لە نێوانیاندا کارێکی ئاسان نییە، چونکە:
​لە شەڕی وەهادا کەس سەرکەوتوو نابێت و هەردوولا بە تەواوی وێران دەبن.
​مەترسیی لەناوچونی تەواوی جیهانی لێ دەکەوێتەوە.
​٧. چاری چییە؟ گەڕانەوە بۆ دیالۆگ و گفتوگۆ
​کاتێک سەلمێندرا کە شەڕ نە ئابووری دەبووژێنێتەوە و نە کێشەکان چارەسەر دەکات، تەنها یەک ڕێگە دەمێنێتەوە: گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و دیپلۆماسی.
​ڕێگاکانی تر جیهان بەرەو کاولکاریی زیاتر دەبەن. دیالۆگ و دانوستان تەنها بژاردەیە کە دەتوانێت ئاشتی و ئارامیی ئابووری بگەڕێنێتەوە بۆ خەڵکی جیهان.
​٨. کۆنترۆڵکردنی کۆمپانیا چەپەڵ و مشەخۆرەکان
​لەم ساڵانەی دواییدا، کۆمپانیا زەبەلاحەکانی چەکسازی تەنها بیریان لە قازانجی خۆیان دەکردەوە، تەنانەت ئەگەر بە نرخی تێکدانی جیهانیش بووبێت. ئەم کۆمپانیایانە وەک مشەخۆر ڕەفتاریان کردووە.
​بۆ ڕێگریکردن لەم وێرانکارییە:
​پێویستە دەوڵەت بە فۆرمێکی تازە ڕۆڵی خۆی بگێڕێتەوە: دەوڵەت دەبێت بەکارهێنانی سەرمایە لە شەڕەوە بگوێزێتەوە بۆ خزمەتگوزارییەکان؛ وەک تەندروستی، پەروەردە، و باشکردنی ژیانی هاووڵاتییان.
​رێگە نەدرێت کۆمپانیا قۆرخکارەکان بڕیار لەسەر چارەنووسی جیهان بدەن.
​٩. دەرەنجام
​ئەو ڕاستییەی پێویستە هەمووان بێیان بزانیت ئەوەیە: "شەڕ چیتر بازرگانییەکی قازانجبەخش نییە"، بەڵکو خۆکوژییەکی ئابووری و سیاسییە. سەردەمی قازانجکردن لە ڕێگەی ڕشتنی خوێنی گەلانەوە کۆتایی هاتوووە و کاتی ئەوە هاتووە جیهان بە ئاراستەی ئاشتی و گەشەپێدانی ئابووریی ڕاستەقینەدا هەنگاو بنێت.