سەدیق سەعید ڕواندزی
گەلانی دنیا، بۆ ئەوەی پاشماوە و كەرستە و شوێنەوارە دێرین و مێژووییەكانی خۆیان لە نەمان بپارێزن، هاوكات بە ئەوانیتریان بناسێنن، دێن هەر شتێكی دیرۆكی و شوێنەواری گرنگ هەیە، لە مۆزەخانەدا هەڵیدەگرن. ئەو شوێنەی هەم ئاماژەیەكی مێژوویی، هەمیش كولتووریی و مرۆیی و ئاسەواریی هەیە. مۆزەخانەكان، گوزارشت لە ڕۆژگارێكی مێژوویی كۆنی ژیانی مرۆڤەكان و سرووشت و كەرستەو دروستكراوەكان دەكەن، كە تیایدا سەرەتاكانی شێوەی ژیان و ژیانكردن و پەیوەندی لەگەڵ سرووشت و دەوروبەر دەردەخەن. بێگومان مرۆڤە سەرەتاییەكان، كە وەك ئێستا ژیان پێشكەوتوو نەبووە، هەوڵیانداوە بە كەرستەی سادە و دروستكراو، كارەكانی ژیانی خۆیان ڕایی بكەن و دەستەوەستان نەوەستن. ئیدی ئەو كەرستانە، لەگەڵ پێشكەوتنەكانی ژیان و گەشەی كۆمەڵایەتی و ژیاریی نەتەوەكان، بە سەر چوون و نەماون، مەگەر پارچەیەك، كە دەلالەت لەو قۆناغە بكات. مۆزەخانەكان، گرنگی و بەهایەكی هونەریی یەكجار گەورەیان هەیە و كەرستەكانی ناوی، لە شتە هەرە گران بەهاكانن، كە نرخ و بەهاكانییان، تەنانەت بە هیچ شتێك پێوانە ناكرێت. بۆیە دەبینین مامەڵەكردن بە كەرستە و پاشماوە شوێنەوارییەكان، وەك تاوان سەیر دەكرێت و سزای لەسەرە، چونكە ئەو پاشماوانە، گوزارشت لە مێژوو، بەهای فەرهەنگی ئەو نەتەوەیە دەكات. چەند ساڵێك لەمەوبەر، كاتێ خۆپیشاندانێكی گەورە لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا بەرپا بوو، حكومەتی ئەو وڵاتە، بەر لە هەموو شوێنێك مشووری مۆزەخانەی لۆڤەری خوارد، چونكە شتە مێژوویی و ئاسەوارییەكان، گەر لە نێو چوون و بزبوون، جارێكی دیكە نادۆزرێنەوە. وڵاتان بە بایەخەوە دەڕواننە مۆزەخانە و ساڵانە گەشتیارەكان ڕووی تێ دەكەن. مەرج نییە مۆزەخانە هەر تەنها ئاماژەیەكی كولتووریی بگەیەنێت، زۆر جار دەبنە شوێنی نیشاندانی پاشماوەی كارەسات و ڕووداوە سیاسی و تراژیدییەكان. ئێستاش ساڵانە خەڵكێكی زۆر بە مەبەستی گەڕانەوە بۆ سەردەمی مێژووی خوێناوی هیتلەر و ئەو كارەساتەی بە سەر جولەكەكان لە جینۆسایدكردن هات، سەردانی پاشماوەی كەمپی ئاوشفیتز لە پۆلۆنیا دەكەن و كوورە و پاشماوەی ئەو شەمەندەفەر و وێستگانە دەبینن، كە جولەكەكانی تیادا دەتوێنرانەوە و دەكرانە سابوون. یاخود زۆر جار، مۆزەخانە كەرستەو پاشماوەی شۆڕشگێڕێك، سیمبولێكی نەتەوەیی، ئازادیخوازێكی تێدا نمایش دەكرێت. لە نێو ئێمەدا، ئەگەر مۆزەخانەیەك بكەینەوە دەبێ چی تێدا هەڵبگرین بۆ ئەوەی پیشانی ئەوانیتری بدەین، جگە لە مێژووێك خوێن و ستەم و چەوسانەوە نەبێت. دوژمنانی كورد، وەك چۆن هەوڵی لە نێوبردنی كەسیەتی و جوگرافیاو مێژووی ئێمەیان داوە، بەو شێوەیەش هەوڵی سڕینەوەی فەرهەنگ و كولتوور و شوێنەوار و پاشماوە دێرینەكانی ئێمەشیان داوە، بەداخەوە مێژووی ئێمە، هەمیشە لە پاڵ قوربانیدان و خەبات و تێكۆشان، هاوكات مێژووێكیش بووە، لە خوێن و چەوسانەوە و لە نێوبردن، بۆیە لە مۆزەخانەدا، دەبێ لایەك بۆ ئەو چڕنۆك و كەڵبانە تەرخان بكەین، كە هەمیشە لە جەستەی نەتەوەیی ئێمە گیروجیڕكراون. پەشێو لە شیعری (مۆزێ)دا، باسی مۆزەخانەیەكی جیاوازمان بۆ دەكات. مۆزەخانەیەك كە لە بری ئەوەی شوێنی هەڵگرتنی كەرستە و پاشماوەی دێرین بێت، بە پێچەوانەوە جێگەی نیشاندانی قەمە و كەڵبە و ڕنۆكە، وەك هێمایەك بۆ ئەو ستەمەی بە درێژایی مێژوو لە ئێمە كراوە، هاوكات ئاماژەیەكیش بۆ مێژووی مرۆڤایەتی بە گشتی، كە بە داخەوە ئەوەندەی مێژووی خوێن و كوشتنە، مێژووی داهێنان و جوانی نییە. لەو شیعرەدا، شاعیر مێژووی مرۆڤایەتی دەگێڕێتەوە بۆ دوو قۆناغ كە ئەوانیش چاخی بەر و دوای مێژووە. لێرەدا، مەبەست لە چاخی بەر لە دیرۆك ئەو چاخەیە، كە هێشتا مرۆڤایەتی لە قۆناغی سەرەتایی دەژیا و پێشكەوتنەكانی سەردەم، نەبووبوونە مایەی نەهامەتی و مرۆڤ بەو ئەندازەیە دڕندە و ترسناك نەبوو، كە ببێتە بكەری هەڵگیرسانی دەیەها شەر، كە بە هۆیەوە خوێنی مرۆڤی تێدا بڕژێت، بەڵكو ژیانێكی سادەی نێو سرووشت و دواكەوتوو، بەڵام پاك و ساكار دەژیا. چاخی بەر لە دیرۆك، ئەو چاخەیە كە هێشتا هیچ ڕووداوێكی گەورەی مێژوویی ڕووینەداوە. ئەو چاخەیە كە هێشتا مرۆڤ نەبۆتە دڕندەیەك و دەستی نەچۆتە نێو خوێنی هاوشوناسەكەی. ئەو چاخەیە، كە هێشتا شەڕ و كوشتارو ئەتۆم و تیرۆر و ڕەگەزپەرستی و فاشییەت و ڕەنگەكان لە یەكتری جیا نەكراونەتەوە و مرۆڤەكان پۆڵین نەكراون. پەشێو لە مۆزەخانەكەیدا، هۆڵێكی تایبەت و گەورە بۆ ئەو چاخەی بەرلە دیرۆك تەرخان دەكات، بەڵام هیچی نییە تا تیایدا هەڵگرێت، هەر وەك لە شیعرەكەی باسی دەكات و ناوی هیچ كەرستەیەكی نێو ئەو هۆڵە ناهێنێت، جیاواز لە هۆڵەكانی دیكەی دوای سەرهەڵدانی دیرۆك، كە ناپڕژێتە سەر ئەوەی تەنها هۆڵێكی بۆ دابین بكات. پەشێو لە شیعرەكەیدا دەڵێت:_
لە كوردستانی دوا ڕۆژدا
گەورەترین مۆزێی دنیا دروست دەكەم
بۆ هەرچاخێك هۆڵێكی زل
هۆڵی یەكەم ناوی لێ دەنێم
هۆڵی چاخی بەر لە دیرۆك
هۆڵەكانی تر هەموویان
هۆڵی سونگی و كەڵبە و ڕنۆك
هەڵبەتە، دیاریكردنی كوردستان وەك وڵاتی شاعیر بۆ دروستكردنی ئەو مۆزەیە، دەلالەتە لەوەی كە كورد وەك نەتەوەیەك، چەند ڕووبەڕووی كارەسات و نەهامەتی بۆتەوە و چۆن جێی ڕنۆكی دوژمنانی بە جەستەیەوە دیارە. ئەو مۆزێیە، نیشانەیە بۆ مێژووی سیاسی و نەتەوەیی ئێمە، كە مێژووی ڕابردووی خوێنینی ئێمە نیشان دەدات، بەڵام دیوێكی ئەو مۆزێیە، دیوێكی جیهانی و مرۆڤایەتییە و پەیوەندی بە قۆناغەكانی بەر و دوای سەرهەڵدانی دیرۆك هەیە. بەو مانایەی تا قۆناغی بەر لە دیرۆك، مرۆڤایەتی هەڵگڕی مێژووی كەڵبە و ڕنۆك نەبووە، بۆیە هۆڵی یەكەم تەنها ناوی هەیە و شاعیر ئاماژەی بۆ كەرستە و كەلوپەلەكانی نێوی نەكردووە، چونكە شتێك نییە وەك شوێنەوار تیایدا هەڵبگیرێت، هۆڵەكە تەنها ناوێكی مێژوویی هەیە، بەڵام كۆی هۆڵەكانی دیكە، تەرخان دەكرێن بۆ سونگی و كەڵبە و ڕنۆك، كە ئەمەش قۆناغی دوای دیرۆكە، كە مرۆڤایەتی زیاتر گەشە دەكات و لە پەراوێزی ئەو گەشەكردنەشەوە، گۆڕانكاری بە سەر كۆمەڵ دادێت و بە داخەوە شەڕو خوێن دەبنە سیمای دیاری ئەو قۆناغە، كە ئەوەندە زۆرە دەبێ هەموو هۆڵەكانی دیكەی بۆ تەرخان بكەیت. ڕووبەرێكی گەورەش لەو ستەم و خوێنە، بەر ئێمە وەك كورد دەكەوێت، هەر ئەمەشە هۆكاری ئەوەی كە پەشێو كوردستانی داهاتوو، بۆ شوێنی ئەو مۆزێیە لە بری هەر شوێنێكی دیكەی جیهان دیاری بكات. مێژووی مرۆڤایەتی، لە دوای گەشەسەندن و گواستنەوەی لە چاخی بەردین و بەر لە مێژووەوە بۆ چاخی نوێ، مێژووی هەزاران ڕووداوی سیاسی و كۆمەڵایەتییە. مێژووێكە تیایدا مرۆڤایەتی ڕووبەڕووی كارەسات و نەهامەتی بە ئێستاشەوە دەبێتەوە، مێژووی چەوسانەوە و بێ مافی گەلان و ستەم و بێدادی سیاسییە. ئەم مێژووە هێندە گەورەیە، دەبێ هەموو هۆڵەكانی مۆزەخانەی بۆ تەرخان بكرێت. پەشێو لە شیعرەكەیدا، كەرستە و شوێنەوارێكی دێرین، لەو هۆڵانە هەڵناگرێت، پاشماوە و شوێنەواری جێی پێ مرۆڤایەتی لە قۆناغی دوای دیرۆك لەو هەموو هۆڵانە هەڵناگرێت، بە پێچەوانەوە هۆڵەكان تەرخان دەكات، بۆ كەڵبە و قەمە، وەك ئاماژەیەك بۆ كوشتن و شەڕ و لە نێوبردنی مرۆڤ، بە هەر پاساوێكەوە بێت. كوردستان لە دوا ڕۆژدا، دەبێتە شوێنی گەورەترین مۆزەی دنیا، وەلێ مۆزەخانەیەك لە بری ئەوەی ئاماژەیەكی شوێنەواریی و دیرۆكی هەبێت، ئەوا ئاماژەیەكی سیاسی و خوێن و چەوسانەوەی بە تایبەتیش بەرانبەر نەتەوەی كورد دەبێت، كە ئێستاش كەڵبە و ڕنۆك دەوریان داوە!
