ستار ئەحمەد
شاری كەرکوک تەنها رووبەرێكی جوگرافی یان بەشێك لە خاكێكی بێگیان نییە، بەڵكوو پێكهاتەیەكی زیندووی مێژوویی، كولتوری و ڕوحییە كە كەرەستەی زەمەن و شوناس لە ئامێز دەگرێت. لە ڕوانگەی بیرکردنەوەی چڕی ڕامانەوە، شارەكان بەپێی ئەو بیرەوەرییە بەكۆمەڵانە پێناسە دەكرێن كە شوێن و گەلەكەیان دەبەستنەوە بە یەكەوە؛ كەرکوکیش لەم هاوكێشەیەدا نوێنەرایەتی ڕاستییەكی ڕەها دەكات كە بە هیچ هێزێكی دروستكراوی ڕامیاری یان هۆكاری دەرەكی نەخشەكەی لە ناخی مێژوودا ناسڕێتەوە. ئەوەی شارێك دەکاتە شوێنێکی بەردەوام لە ویژدانی گەلێکدا، ئەو بەستەرە گیانی و بوونناسییەیەیە، كە ڕۆڵەكانی لەگەڵ هەناسەی خاکەکەیدا كۆیان دەكاتەوە. كەركوك لە خولگەی کاتیی بەپەلە و کاتییدا ناژی، بەڵكو ڕەگوڕیشەی چەسپاوی لە ناخی زەمەندا بەستووە، وەك چۆن لە بەرامبەر هەموو ڕەشەبا و گۆڕانكارییە توندوتیژەكاندا گیانی خۆی پاراستووە و نەبووەتە دەستكەوتێكی ئاسان بۆ هیچ ستەمكارێك.
لە ڕوانگەی زانستی و مێژووییەوە، بەڵگە شوێنەواری و مرۆڤناسییەکان پشتڕاستی ئەوە دەكەنەوە كە ناوچەی كەرکوک (پێشتر ئەرەپخا و ناوچە هاوشێوەكانی) ناوەندێكی دێرینی شارستانیەتەكانی زاگرۆس و نێوان دوو ڕووبار بووە. باپیرە دێرینەكانی كورد لە گۆتی، لۆلۆیی، هۆری و میدییەكان، بناغەی ژیانی شارستانی و كشتوكاڵیان لەم خاكەدا داكوتاوە و نەخشەی ژیانی كۆمەڵایەتییان داڕشتووە. ئەم ڕەگوڕیشە شارستانییە نە بە سڕینەوەی بەڵگەنامەکان ون دەبێت و نە بە دەستکاری کردنی سەرچاوە مێژووییەکان لەلایەن دەسەڵاتە کاتییەکانەوە شوێنەوارەکانی دەسڕێنەوە؛ چونکە خاکی ناوچەکە و دەقە کۆنەکان گەواهیدەری زیندووی ئەم ڕاستییە مێژووییەن.
لە رووی جوگرافی و ئابوورییەوە، هەڵكەوتەی كەرکوک لە نێوان چیاكانی زاگرۆس و دەشتاییەكاندا، كردوویەتیە ناوچەیەکی گەلێک گرنگ و بایەخدار کە دەوڵەمەندە بە سەرچاوەی سروشتی و کانییەکانی نەوت. بەڵام ئەم دەوڵەمەندییە سروشتییە لە بری ئەوەی ببێتە مایەی ئارامی و بوژانەوە بۆ دانیشتووانە ڕەسەنەکەی، لە زۆر سەردەمی مێژوودا بووەتە هۆی كێشكردنی داگیركەران و جێبەجێكردنی سیاسەتی ڕاگواستن، سڕینەوەی شوناس و گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتووان. بەڵام زانستی مێژوو ئەوەمان پێدەڵێت كە نەخشەی دانیشتووان و کلتوری ڕەسەن، بە بڕیاری ڕامیاریی کاتی یان گوشاری سەربازی ناگۆڕێت؛ چونكە ناسنامەی نەتەوەیی بەرهەمی هەزاران ساڵ هاوژیانی و ئاوەدانکردنەوەی بەردەوامی مرۆڤ و خاكەکەیەتی.
لە ئاستی گشتی و كۆمەڵایەتیدا، كەركوك هەمیشە وەك هێمای خۆڕاگری و سەربەرزی ماوەتەوە. هەرچەندە لە سەردەمە جیاوازەكاندا..
لە پاشایەتییە دێرینەکانەوە تا دەسەڵاتە گشتگیر و نەتەوەپەرستە ڕەگەزپەرستەکانی سەدەی بیستەم و تەنانەت تا ئەمڕۆش ، هەوڵی بێپچڕان دراوە بۆ ڕەگی کوردبوون و گۆڕینی سیمای کلتوری شارەكە، بەڵام ڕۆحی ڕەسەنی شارەكە لە ڕێگەی دەنگ، گۆرانی، کەلەپوور و خەباتی سەربەرزانەی ڕۆڵەكانییەوە بە زیندوویی ماوەتەوە. داگیرکاران نەیانتوانیوە پەیوەندی گیانیی نێوان کەسایەتییە نەبەردەکانی ئەم خاکە و ئاو و هەوای شارەکە بپچڕێنن.
پاراستنی ناسنامەی كەركوك تەنها پێویستی بە دروشمی ڕامیاری یان دەربڕینی هەستیارانە نییە، بەڵكوو پشت بە پەیامێكی بنەڕەتی دەبەستێت كە ئەویش یەكێتی و هاودەنگی ناوخۆیی و هۆشیاریی نەتەوەییە. مێژوو چەندین جار سەلماندوویەتی كە هەر کاتێك كەلێن لە ڕیزەكاندا دروست بووبێت، نەیاران کەڵکیان لەو پرشوبڵاوییە وەرگرتووە و نەهامەتی ڕووی لە ناوچەكە كردووە، بەڵام هەر کاتێک یەکگرتوویییەک لە ئارادا بووبێت، خاکی شارەکە پارێزراو بووە. وشیاریی بەكۆمەڵ و پاراستنی ڕەچەڵەکی کلتوری، گەورەترین چەک و بەربەستن بۆ پووچەڵكردنەوەی هەموو پیلانەکان.
کەرکووک تەنها پرسێکی ڕابردوو یان بابەتێکی ڕاگەیاندنەکان نییە، بەڵکوو ڕاستییەکی بەڵگەدار و زیندووە کە لە سەرووی خەیاڵپووچی و نەخشەی کاتیی داگیرکارانەوە دەوەستێت. وەک چۆن سروشت یاسای خۆی هەیە و ڕووبارەکان دەڕژێنە سەرچاوەی ڕەسەنی خۆیانەوە، مێژووش ڕاستییەکان دەپاڵێوێت؛ زۆرداران و هەوڵە دەستکردەکان ڕادەستی فەرامۆشی دەکات، بەڵام خاک و ناسنامە ڕەسەنەکەی بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکانی دەهێڵێتەوە. تێپەڕبوونی زەمەن و گۆڕانی ئاڵۆزییە ڕامیارییەکان تەنها توانای خۆڕاگریی ئەم شارە بەهێزتر دەکەن و دەیسەلمێنن کە هیچ هەوڵێک ناتوانێت ڕەگی ئەم ناوچەیە لە جەستەی مێژوویی نیشتمان داببڕێت.
ئاشکرایە، كەركوك ڕاستییەکی زانستی، مێژوویی و وێژەییە كە لە سەرووی خەیاڵپڵاوی و داگیركارییە كاتییەكانەوە دەوەستێت. وەك چۆن سروشت یاسای خۆی هەیە و ڕووبارەكان بەرەو سەرچاوەی خۆیان دەڕژێنەوە، مێژووش ڕاستییەكان دەپاڵێوێت و دەسەڵاتە زۆردارەكان ڕادەستی فەرامۆشی دەكات، بەڵام خاك و ناسنامە ڕەسەنەكەی بۆ خاوەنە ڕاستەقینەكانی دەهێڵێتەوە. كەركوك ڕوحی كوردستانە و جەوهەرێكی نەبەردە، تێپەڕبوونی زەمەن و گۆڕانی ئاڵۆزییە ڕامیارییەكان تەنها توانای خۆڕاگریی ئەم شارە بەهێزتر دەکەن و دەیسەلمێنن كە هیچ هەوڵێك ناتوانێت ئەم بەشە ڕەسەنە لە جەستەی مێژووی كوردستان داببڕێت.
