شێوە خەلیل
توندوتیژی دژی ژنان ڕووداوێکی کۆمەڵایەتی زوو تێپەڕ نییە، هەروەها کێشەیەکی یاسایی نییە کە تەنیا بە یاسای نوێ یان هەڵمەتێکی میدیایی تێپەڕبوو چارەسەر بکرێت. دیاردەیەک کە ڕەگ و ڕیشەی لە پێکهاتەیەکی ئاڵۆزی مێژوویی، کولتووری و دەروونیدا هەیە، کە دەسەڵات و ترس و نەزانی و نەریتە ڕەقەکان یەکتر دەبڕن و فۆرمێک لە باڵادەستی پیاو بەرهەم دەهێنن کە هەوڵدەدات بە تێپەڕبوونی کات خۆی بەردەوام بکات.
زۆربەی کۆمەڵگا مرۆییەکان لە چوارچێوەیەکی مێژووییدا سەریان هەڵدا کە هێزی جەستەیی پێوەری دەسەڵات بوو. لەو ساتەوەختە سەرەتاییەی مێژوودا، پلەبەندییەکی کۆمەڵایەتی بنیات نرا، پیاوانی لە لوتکەی دەسەڵاتدا دانا، لە کاتێکدا ژنان دابەزین بۆ پێگەیەکی ژێردەستەیی، پاراستن، یان خاوەندارێتی ڕەمزی. بە تێپەڕبوونی کات ئەم پێکهاتە لە واقیعێکی تەنها فیزیکییەوە گۆڕا بۆ کولتوورێک، پاشان بۆ داب و نەریت و دواجار بۆ پیرۆزییە کۆمەڵایەتییەکان کە پرسیارکردنیان ئەستەمە.
لێرەدا جەوهەری کێشەکە لەوەدایە کە توندوتیژی دژی ژنان تەنیا لەو دەستەدا نیشتەجێ نییە کە لێدەدات پێش هەموو شتێک لە عەقڵێکدا نیشتەجێیە کە توندوتیژییەکە پاساو دەدات بە کولتوورێک کە تەحەمول دەکات و لە کۆمەڵگایەکدا کە لە بەرامبەریدا بێدەنگ دەبێت.
توندوتیژی کاتێک دەست پێدەکات کە لە خەیاڵی کۆمەڵایەتیدا ژن لە مرۆڤێکی تەواوەوە دەگۆڕێت بۆ ئۆبژەیەک کە دەبێت کۆنترۆڵ بکرێت. پاشان، لێدان دەبێتە دیسیپلین، ستەم دەبێتە پاراستن و کۆنتڕۆڵکردن دەبێتە پیاوسالاری.
بەڵام مێژوو شتێکی گرنگمان فێر دەکات:
هەر سیستەمێک لەسەر نادادپەروەری بنیات نراوە، تۆوی لەناوچوونی خۆی لەناو خۆیدا هەڵدەگرێت، لە ماوەی دوو سەدەی ڕابردوودا، جیهان شایەتی گۆڕانکاری قووڵی لە پێگەی ژناندا بووە لە بواری پەروەردە، ئابووری، سیاسەت و لە بیرکردنەوەدا. ئەم گۆڕانکارییانە کۆتاییان بە توندوتیژی نەهێناوە، بەڵکو قۆرخکارییەکەی لەسەر بێدەنگی شکاندووە. ئەو توندوتیژییەی کە سەردەمانێک لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە شاردرابووەوە، ئێستا بابەتی مشتومڕی گشتی و لێپرسینەوەی یاسایی و ئیدانەکردنی ئەخلاقییە.
بەڵام کۆتاییهێنان بە توندوتیژی دژی ژنان بە یەک بڕیاری سیاسی و یەک یاسا و تەنانەت یەک شۆڕشی کۆمەڵایەتیش نایەت. پرۆسەیەکی درێژخایەنە کە پێویستی بە گۆڕانکارییەکی قووڵ هەیە لە خودی هۆشیاری مرۆڤدا.
ئێمە پێویستمان بە جۆرێکی نوێی پەروەردەیە کە فێری منداڵان بکات کە کەرامەت بە هێز ناپێورێت، هەروەها پیاوسالاری پەیوەندی بە باڵادەستییەوە نییە بەڵکو پەیوەندی بە بەرپرسیارێتیەوە هەیە.
ئێمە پێویستمان بە کولتوورێکە کە ژن نەک تەنها نیوەی کۆمەڵگا، بەڵکو نیوەی مرۆڤایەتی بناسێت.
وە پێویستمان بە دامەزراوە یاساییەکانە کە نەک تەنها توندوتیژی ئیدانە بکەن بەڵکو ڕێگری لە پاساودانیش بکەن. بەڵام لە هەمووی گرنگتر دەبێت لەوە تێبگەین کە توندوتیژی دژی ژنان تەنیا پرسێکی فێمینیست نییە، بەڵکو پرسێکی شارستانییە. کۆمەڵگایەک کە نەیتوانی نیوە لاوازەکەی بپارێزێت، ناتوانێت دادپەروەری ڕاستەقینە بۆ نیوە بەهێزەکەی بنیات بنێت.
بۆیە کۆتاییهێنان بە توندوتیژی دژی ژنان تەنھا سەرکەوتنێک نابێت بۆ ژنان، بەڵکو نیشانەی پێگەیشتنی خودی مرۆڤایەتی دەبێت.
ھەر کات ئەو ڕۆژە ھات ئەوە مانای ئەوە نییە کە ژنان لە پیاوان بەهێزتر بوون، بەڵکو لەبەر ئەوەی مرۆڤایەتی لە سەرووی توندوتیژیەکانیەوە بەرزبووەتەوە.
