ستار ئەحمەد
کاتێک باس لە جەنگ دەکرێت، مرۆڤ تەنیا باس لە پێکدادانی دوو هێز یان ململانێی دوو سوپا ناکات، بەڵکو باس لە کڵپەی ئاگرێک دەکات کە یەکەمین شتێک دەیگۆڕێت بۆ خۆڵەمێش، بەها ئەخلاقی و مرۆییەکانە. جەنگ گەورەترین و ترسناکترین سووتێنەری ژیار و شارستانییەتە، چونکە لەگەڵ یەکەم فیشەکدا، زمانی عەقڵ و دیالۆگ دەبڕدرێت و جێگەکەی بۆ سروشتی کوشتن و وێرانکاری چۆڵ دەکرێت. ئەم دێوەزمە ماڵوێرانکەرە تەنیا لە ڕووبەری جوگرافیادا کورت نابێتەوە، بەڵکو دەچێتە ناو قووڵایی ڕۆحی مرۆڤەکان و ئەو پاکی و بێگەردییەی کە مرۆڤایەتی لەسەر بونیاد نراوە، دەسوتێنێت و دەیکاتە دووکەڵێکی ڕەش، ئاسۆی نەوەکانی داهاتووش تاریک دەکات. لە نێو ئەم ئاگرەدا، هەموو پیرۆزییەک دەبێتە سوتوو ؛ مافی ژیان، گەورەترین دیاری خودایە، دەبێتە هەرزانترین شت لە بازاڕی ململانێی هێزەکاندا و کەرامەتی مرۆڤ لە ژێر پێڵاوی سەربازەکان و تانکەکاندا وردوخاش دەبێت. هەر تەقینەوەیەک ، ڕوودەدات، تەنیا دیوارەکان ناڕوخێنێت، بەڵکو پردە ئەخلاقییەکانی نێوان مرۆڤەکان تێکدەشکێنێ و تۆوی ڕق و تۆڵەیەک دەچێنێت کە ڕەنگە سەدان ساڵ باجی بدرێتەوە.
یەکێک لە دڵتەزێنترین و قووڵترین شوێنەوارە کڕنۆشبەرەکانی جەنگ، وێرانبوونی جیهانی بێگەردی منداڵانە. منداڵان، کە دەبوو لە باخچەی یاری و هۆڵەکانی خوێندندا خەریکی داڕشتنی خەونەکانیان بن، لە جەنگدا دەبنە سووتەمەنییەکی بێدەنگ. جەنگ نەک هەر جەستەی ناسکی منداڵان دەپێکێت، بەڵکو خەیاڵ و دەروونیشیان ژەهراوی دەکات. منداڵێک کە لەبری گۆرانی دایک، بە دەنگی زڕەی تانک و تەقینەوەی مووشەک ڕادەچڵەکێت، چەمکی ئارامی تێکدەچێت. ئەو برینە دەروونییەی جەنگ لە دڵی منداڵاندا دروستی دەکات، شێرپەنجەیەکە، لەگەڵ گەشەکردنیاندا، گەورە دەبێت؛ ئەوان دەبنە نەوەیەکی پڕ لە دڵەڕاوکێ، ڕق و مەیلی توندوتیژی، چونکە جیهانیان تەنیا بە ڕەنگی خوێن و وێرانی بینیوە. لەدەستدانی دایک و باوک لەبەردەم چاوی منداڵاندا، یان ئاوارەبوون و بێبەشبوون لە سادەترین مافەکان، مرۆڤایەتی دەخاتە بەردەم دادگایەکی ئەخلاقی گەورە کە تێیدا هەموو جیهان تاوانبارە. ئەم منداڵانە کە دەبێت ببنە بونیادنەری داهاتوو، لەناو وێرانەکاندا فێری ئەوە دەبن کە جیهان شوێنێکی بێبەزەییە، و ئەمەش گەورەترین شکستی پەروەردەیی و مرۆییە ، جەنگ بە دیاری بۆمان بەجێدەهێڵێت.
لە لایەکی ترەوە، جەنگ وەک مەکینەیەکی بێبەزەیی وایە بۆ هاڕینی ئابووری و داهاتووی گەلان. ئەو سەروەت و سامانە زەبەلاحەی کە دەبوو بۆ ئاوەدانکردنەوە، پەرەپێدانی زانست و بنبڕکردنی نەخۆشییەکان تەرخان بکرێت، لە چرکەساتێکدا دەبێتە چەک و تەقەمەنی بۆ کوشتنی مرۆڤی تر. جەنگ ژێرخانی ئابووری وڵاتان، کە بە ڕەنجی دەیان ساڵ دروست کراوە، دەکاتە وێرانە و کۆمەڵگە بەرەو هەژارییەکی وا قووڵ دەبات کە بۆ چەندین نەوە ناتوانن لێی ڕزگار بن. برسێتی و نەخۆشی ، دوای جەنگەکان بڵاودەبنەوە، زۆرجار قوربانییەکانیان لە خودی جەنگەکە زیاترە. ئەمە تەنیا زیانێکی دارایی نییە، بەڵکو دزینی مافی نەوەکانی داهاتووە لە ژیانێکی شایستە. جەنگ هەلی کار دەکوژێت، بازاڕی ڕەش و تاوانکاری گەشە پێدەدات ، وڵات دەکاتە شوێنێک کە تێیدا تەنیا بازرگانانی مردن و خوێن سوودمەند دەبن، لە کاتێکدا زۆرینەی خەڵک لە نێوان بەرداشی هەژاری و ئاوارەییدا دەهاڕدرێن. هەر کارگەیەک کە دەڕوخێت، هەزاران خێزان بێ نان دەبن و هەر کێڵگەیەک کە دەسوتێت، ساڵانێکی زۆری دەوێت تا دووبارە بەرهەم بداتەوە، ئەمەش جەستەی ئابووری وڵات پەکدەخات و دەیکاتە وڵاتێکی پاشکۆ و قەرزدار.
سەرباری ئەمانە، جەنگ جەستەی سروشت و ژینگەی نیشتمانیش دەسوتێنێت. دارستانەکان دەبنە خۆڵەمێش، خاک بە پاشماوەی ژەهراوی و مینەکان تێکدەچێت و ئاوەکان دەبنە سەرچاوەی مەرگ. تێکچوونی ژینگە جەنگێکی بێدەنگە کە دوای بێدەنگبوونی تۆپەکانیش هەر بەردەوامە و گیانی مرۆڤەکان دەکێشێت. ژەهراویبوونی ژینگە بەهۆی پاشماوەی چەکە کیمیایی و بایۆلۆژییەکانەوە، کاریگەرییەکی درێژخایەنی هەیە ، نەوە لە دوای نەوە وەک میراتێکی نەگریس دەمێنێتەوە. جەنگ هاوسەنگییەکی سروشتی تێکدەدات کە هەزاران ساڵە ژیانی پاراستووە، و ئەمەش تاوانێکی گەورەیە بەرامبەر بە هەموو بونەوەرەکان. کاتێک ئۆکسجینی ژیان بە دووکەڵی سووتانی نەوت و بارووت تێکەڵ دەبێت، جەنگ تەنیا دوژمن بێهێز ناکات، بەڵکو کۆی سیستەمی ژیان بەرەو لەناوچوون دەبات.
لە کۆتاییدا، دەبێت بڵێین جەنگ هیچ کات براوەی نییە، چونکە تەنانەت ئەو لایەنەی ، بە سەرکەوتووش ناوزەند دەکرێت، لە ڕاستیدا لە ڕووی ئەخلاقی و مرۆییەوە دۆڕاوە. جەنگ سووتێنەری هەموو ئەو بەها جوانانەیە کە مرۆڤیان لە بوونەوەرەکانی تر جیا کردووەتەوە. هیچ سەرکەوتنێکی سەربازی شایەنی ئەوە نییە ، فرمێسکی منداڵێک یان خوێنی بێتاوانێکی بۆ بڕژرێت. جەنگ شکستێکی گەورەی ئەقڵی مرۆڤایەتییە لە دۆزینەوەی زمانی پێکەوەژیان. تا ئەو کاتەی مرۆڤایەتی نەگاتە ئەو بڕوایەی کە ئاشتی تەنیا بژاردەیە بۆ مانەوە، ئەم سووڕە نەگریسەی وێرانکاری بەردەوام دەبێت. ئەرکی هەموو تاکێک، نووسەرێک و ڕۆژنامەنووسێکە، بە هەموو توانایەوە دژی ئەم سووتێنەرە بوەستێتەوە و کار بۆ جیهانێک بکات .. تێیدا دەنگی عەقڵ و لێبوردەیی لە دەنگی بارووت بەرزتر بێت، چونکە لە کۆتایی هەموو جەنگێکدا، تەنیا مرۆڤایەتییە دەگری و تەنیا مێژووە کە بە شەرمەزارییەوە کارەساتەکان تۆمار دەکات. ڕزگارکردنی بەها مرۆییەکان لەناو کڵپەی جەنگدا، گەورەترین تاقیکردنەوەی ویژدانی ئێمەیە لەم سەردەمەدا.
