عەلی قادر .لەکەناڵی روسیا ئەلیومی عەرەبیەوە وەریگرتووە.
داب ونەریتێکی قێزەون لە دەرەوەی رەوانبێژی وخورسكی دروست بەسەر کۆمەڵگای مرۆڤایەتیا تێپەری ، لەو نەریتانە لەسەدەکانی ناوەراستا لەئەوروپا بڵاوبوە ( مافی یەکەم شەوی بووکێنی بووکە لەو قۆناغی دەرەبەگایەتیا لەژمارەیەک وڵاتان ، پیاوانی خانەدان ومیرەکانیان ئەو مافەیان بۆخۆیان قۆرخکردبوو کە(یەکەم شەو ئەو لەبری مێردەکە بچێتە لای بووک و پەردەی کچێنی کونبکات) ئەم نەریتە نقێزەون ونامۆیە بۆ چەند سەدەیەک درێژەی کێشاو لەو سەردەمەدا کەس نارەزایەتی دەرنەبری هەتا بگاتە نارەزایەتی وبێزاری وپەڵپ گرتنی هەستپێکراو، لەبەر ئەوەی جوتیارەکان بەتەواوی مل کەچی دەسەڵاتی دەرەبەگەکان بوون.کۆیە کاریبووە ، خۆیان وژن ومنداڵەکانیشیان موڵکی خانەدان وخاوەن زەویەکان بوون, ئەم نەریتە باوە( نائاسایە) چەند سەدەیەك لە ئەوروپا بەردەوامبوو، لەوكاتەدا بەشێوەیەكی نزیك نارەزایەتیەكی هەست گپێكراو نەبوو،چونكە جوتیارەكان بەشێوەیەكی تەواو ملكەچی دەسەڵاتی دەرەبەگەكانبوون.نەریتی(شەوی یەکەم) چییە؟ لەسەدەکانی ناوەراستا کونکردنی پەردەی کچێنی بووک لەوشەوەدا لەلایەن دەرەبەگەکان و خاوە زەویەکانەوە بەمافی خۆیانیان ئەزانی ئەگەر بووک وزاوا لەچینی جوتیاربونایە و جوتیارو كۆیلەی هەمان دەرەبەگ بونایە ، ئاغاكەیان بەو نەریتە قێزەونە هەڵەستا و پەردەی کچێنی بووکی هەڵەگرت مافی هەبوو شەوی یەكەمی بوكینی ئەبی ئەو بوك بی بن بكا. وەک رێسایەکی گشتی و رەفتاری نەگونجاو لەم بەجێهێنانە هەست جووڵێنەرو قێزونە خۆی لابدات.ئەمکارە شورەییە تەنها لەمییانەی جۆرێک قەرەبوکردنەوەی جیاواز لە قەبارەو شێوەوە کە دەرەبەگی خاوەن کار ئەو باجەی دەسەپان بەسەر جوتیارەكان كە هاوسەرگیریان ئەکرد پشت بەست بە وڵات و بەدەسەڵاتداران و هەروەها بەهەوەسی گەورەکان لەو قۆناغە مێژوویەدا و لەوکاتە مێژووییانەی بدوایدا هاتوە. هەندێ لەنوێنەرانی دەسەڵات و پیاوانی ئاینی ناڕەزایەتیان دەربری . هەوڵیاندا لەسەر روانگەی تایبەتیان بەسەریانا زاڵببن. بۆ نمونەفەردیناندی دووهەم پاشای ئسپانیا لەساڵی 1486فەرمانێكی دەركرد. قەدەغەی کرد میرو خانەدانەکان ؛كوران وكچانی جوتیارەكان بەکاربێن دژی خواستی خۆیان(بەرامبەر یان بێ بەرامبەر) ئەو فەرمانەی پاشا جوتبونی شەوی بوكێنی كچە جوتیارەکانی نەگرتەوە .. لە وڵاتی فەرەنسا هیچ کەسێک هەڵنەستاوە بەكۆتكردنی ئورستۆكراتیەت لەوڵاتا مافی بەکارهێنانی شەوی بوكێنی بەشێوەیەکی ئاشکرا و بەبێ سڵکردنەوە ، هەتا پیاوانی ئاینی کاسۆلیک . کە زوربەیان خاوەن پارچە زەوی گەورەبون بەشداریان ئەکرد لەم کارە قێزەونانە هەرگیز بیریان نەئەکردەوە لە دوورکەوتنەوەو رزگارکردنی گیانیان . زۆرزانی هەندێک لەخانەدانەکان لەوەدابو ئەم ئەم رەفتارە نائاسایەیانبۆ سودوەرگرتن بەکارهێناگۆریان بۆ چالاکی بازرگانی ؛ چونکە بۆیان رەوابوو کچە جوتیارەکان بێبن بکەن لەشەوی یەکەمی بووکێنیا لەبەرامبەر برێکی دیاری کراو پارەیان ئەخستە روو لەپێناوی خۆلادان لەباج . سەرەرای ئەو ئابروچون و رسواكردنە بەهۆی ئەم رەفتارە نائاسایەوە . لەو رۆژگارەدا زۆربەی دانیشتوانی بەتەواوی رەزامەندبوون. یەکێک لەوهۆیانەی کەپاڵیناو بەنوێنەرانی چینەکانی خوارەوەی کۆمەڵگا, لەشەوی یەکەمی چونەپەردەوە بوكەکانیان لەژێر بەزەی دەرەبەگ ومیرەکانا دابنێن. پابەند بونیان بووە بەدانی باج کەخۆی ئەبینیەو لەبرێک پارەی دیاری کراو یان یان كرینی گۆشتی بەراز لەناوقەدەوە یان مەشکەیەک شەراب.جوتیارەکانی سەدەکانی ناوەراست لەداماوی و لەسەر رۆخی هەژاریا ژیاون. بەڵگە مێژوویەکانی کۆتایی سەدەی چواردە باسیان لەوەکردووە : بۆنمونە جوتیارێك لەکاتی هاوسەرگیری لەگەڵ کچێکا کە کچە ئیشکەری ماڵی خانەدانێکی تربووە .پابەند کراوە و داوای لێکراوە رزگارانە میرە دەرەبەگەکەی (خۆکرینەوە). لەکاتێکا ئەیتوانی خۆی لابدات لەو زیانە ,کورە جوتیارەکە (زاوا بۆ ئەم خۆکرینەوەیە بوکەکەی خۆی پاڵپێوەناوە بۆ(كرینی شەكر) مانای ئەوەیە لەگەڵ میرە دەرەبەگەکەیا جووت ببێ شارەزای (بێبن كردنە)سەرباری ئەوەی نەریتەکە بڵاوبوبوە, بەهۆی کەم شارەزای پیاوان لەسەدەتاریکەکانا لەئەوروپا و ترسیان لە(یەکەم شەوی چوونە پەردەوە )و هەروەها ترسی پیاوانی ئاینی وئامادەنەبونیان بۆئەمکارە ، هەموو ئەمانە خاکێکی فراوان و لەباربو بۆ بەردەوامی ئەم نەریتە باوە بەهۆی شارەزای دەرەبەگ وخانەدانەکانەوە. لەیەکێک لەبۆنەکانا ئەم نەریتە گۆرا بو بەیاسا, ئەوە لەکاتێکا رویدا . ئەنجومەنی شاری ئامیانی فەرەنسی یاسای نوێی دەرکرد (زاوا بۆینیە لەشەوی یەکەمی زاوایەتیەکەیا لەگەڵ بووکەکەیا لەیەکپێخەفابن) بەبێ مۆڵەتی گەورەکەی (ئاغاكەی) پێش ئەوەی خودی ئاغا بۆ خۆی لەگەڵ (بوكی یەک شەودا)ژنی جوتیار لەژێر یەک پێخەفا شەو بەسەرببا, لەلێکدانەوەی نمونەی ئەم رەوشتە خەوشدارەدا ئەلبرتوغومیز:- ئەو لێکۆلەرێکی سەدەکانی ناوەراستبووە و ئەڵی (هەموو کێشە کەپەیوەندی بەخەرافاتەوەبووە(ئەفسانە) کەلەو کاتەدا لەناو زوربەی خەڵکەکەدا بوونی هەبووە)لەسەدە دێرینەکانا كاتێك خێلەکانی شامانی لەئەوروپا ل پێگەشتن .لەدوایدا جێبەجێ کردنی بێبن کردن بەدیاری کراوی خرایە سەر شانی(شارەزایان) بروایان وابوو كەتەنها جادوگەرەکان ئەتوانن داوێن پاکی (پەردەی کچێنی لابەرن ) بەبێ ئەوەی شوێنەواری لاوەکی بەجێبهێڵی وە ک توڕەی گیانەکان (رۆحەکان و خواووەند ) لەوسەدانەدا دەرەبەگ وخانەدانەکان لەساڵێکا سەدان کچی داوێن پاکیان بێ بن کردوە... ئەگەر پیاوێکی بەساڵاچوو نیتوانیایە ئەو کارە بەشێوەیەکی تەندروست ئەنجامبدا. یەکێک لەکورەکانی یان لەو خزمانەی تەنی لەخۆی کەمترە کارەکەی ئئەگرتە ئەستۆ. دەربارەی ئەفسانەی پیاوی یەکەم سەرباری هەموو ئەمانە لەژمارەیەک وڵاتی ئەوروپا بروایەکی بتپەرستی هەبووەبەوی کەپیاوی یەکەم لەژیانی ژنا زۆر گرنگبووە ،هەریەک لەژنان بەهەڵە تێگەشتووە کە(پیاوی یەکەم ) وزەو توانایەک لەلای ئەو ژنە بەجێ ئەهێڵێت و لەئایندەدا کارلێکی لەسەر هەموو مناڵەکانی ئەبێت .ئەوانەی سفاتی پیاوی یەکەمیان بۆ ئەمێنێتەوە ، سەرەتای ئەوەی ئە گەر چی ئەم منالانە وەچەی یەک ژن وپیاوبن مانای باوكی ی راستو تەواوی مناڵەکانبێت یان هەڵگریب سفاتی پەروەردەکردندکەی بن ،
