مێژووی گەلان و شارستانیەتەکان بە وتاری چەواشەکار و زانیاری هەڵبەستراو کە بە ژمارەی سفری بێ بنەما دەپێورێن، ناشۆردرێتەوە و ڕاستییە چەسپاوەکان ناگۆڕدرێن. مێژووی گۆڕەپانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شایەتی ئەوە دەدات کە نەتەوەی کورد یەکێک لە ڕەسەنترین پێکهاتە زیندووەکانی ئەم خاکەیە و بەشێکی دانەبڕاو بووە لە بیناتنانی ڕۆشنبیری و شارستانیەتی ئیسلامی و ناوچەکە. سەدان دەستنووس و پەڕتووکی مێژوویی، وەک شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی کە سەرچاوەیەکی بێئەندازە گەورەی مێژووناسییە، لەگەڵ داستانی مەم و زینی ئەحمەدی خانی و بەرهەمەکانی مەلا جەزیری و عەلی هەریری، تەنها مشتێکن لە خەرمانی دەوڵەمەندی وێژە و نووسینی کورد. لە ڕووی شوێنەوار و تەلارسازییەوە، کەلەپووری میرنشینە کوردییەکان لە تەواوی ڕووبەری کوردستاندا گەواهی دەدەن؛ لە قەڵای دمدم و ڕەواندزەوە تا دەگاتە قەسری ئیسحاق پاشا لە بایەزید و پردی دەلال لە زاخۆ و مزگەوتە مێژووییەکانی پایتەختی میرنشینی بابان لە سلێمانی، هەموویان پەڵەی ڕووناکی شوناسێکی ڕەسەنن.
مێژووی ڕامیاری و سەربازی ئەم ناوچەیەش پڕییەتی لە ناوی سەرکردە و حوکمڕانانی کورد کە ڕێڕەوی ڕووداوەکانیان گۆڕیوە. هەموو مێژوونووسە دیارەکانی جیهان و موسڵمان بەتەواوی کۆکن لەسەر ئەوەی سەرکردەی مەزنی موسڵمان، سەلاحەدینی ئەیووبی، لە ڕەچەڵەکێکی کوردی پاکی هۆزی ڕەوادی بووە، و دروستکردنی ئیمپراتۆریەتێکی لەسەر دەستی وی و سوپاکەی کە بڕبڕەی پشتی جەنگاوەرانی کورد بوون، ئاسۆیەکی ئیسلامی و جیهانی بەخشی بە ناوچەکە. جگە لەوەش سەرکردەی وەک ئەبو موسلیمی خۆراسانی و حەسەنوەیهی بەرزەکانی و مەحمود حەفید و قازی محەمەد لە داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەکەدا دەستێکی باڵایان هەبووە. لە گۆڕەپانی زانست و هزریشدا، زانایانی وەک ئیبن ئەثیر، ئیبن خەلکان، بەديع زەمان جزري، ئیبن سەلاحی شارەزووری و ئەبو حەنیفەی دینوەری چەندین داهێنان و بەرهەمی زانستیی و مێژووییان پیشانی جیهان داوە کە تا ئێستاش سەرچاوەی فێرکاریی زانکۆکانی جیهانن.
لەلایەکی دیکەوە، مافی خاوەندارێتی لەسەر شارە شکۆدارەکانی وەک هەولێر کە لە کۆنترین شارە ئاوەدانەکانی جیهانە، بە هیچ شێوەیەک حاشا لە شوناسی ئەرکدار و کەلتووریی ئێستاو مێژووی درێژخایەنی کورد لەو ناوچەیە ناکات. لە ڕووی ئابووری و سەربەخۆیی فەرمانڕەواییشەوە، میرنشینە کوردییەکانی وەک مەروانی و حەسەنکێف و بەدرخانییەکان لە سەردەمانی جیاوازدا دراوی زیو و زێڕی تایبەت بە خۆیان لێداوە کە تا ئەمڕۆ لە مۆزەخانە جیهانییەکاندا پارێزراون. تەنانەت ئاڵای نەتەوەیی کوردیش بەڵگەیەکی مێژوویی بەهێزی هەیە کە نەخشەسازییەکەی بۆ ساڵی 1927 لەلایەن ڕێکخراوی خۆیبونەوە دەستپێدەکات و لە ساڵی 1946 لە کۆماری مەهاباددا بە فەرمی هەڵکراوە. هەموو ئەم بەڵگە نەپشکنراو و زانستییانە ڕوونی دەکەنەوە کە هەوڵدان بۆ سڕینەوەی شکۆ و مێژووی نەتەوەیەک بە چەند ڕستەیەکی پووچ، تەنها لە نەزانینی مێژووەوە سەرچاوە دەگرێت و هیچ لە ڕاستییە چەسپاوەکان کەمناکانەوە.
